‘Ως Μήλα Χρυσά’

«ΛΟΓΟΣ λαληθείς πρεπόντως είναι μήλα χρυσά εις ποικίλματα αργυρά.»a Έτσι είπε ο σοφός Βασιλεύς Σολομών, και λίγοι άνθρωποι θα διαφωνούσαν μαζί του για την ακρίβεια αυτής της δηλώσεως. Τα καλοδιαλεγμένα λόγια, που λέγονται στην κατάλληλη ώρα, είναι ένα έργο τέχνης με τον ίδιο τρόπο όπως θα ήταν ένα ωραίο κόσμημα από ασήμι και χρυσάφι. Λίγοι άνθρωποι, όμως, κατανοούν πόση αξία έχει μια καλή έκφρασις και πόσο αναγκαίο είναι να εκλέγη κανείς τις λέξεις που θα έχουν τη μεγαλύτερη επίδρασι στο ακροατήριό του.

Οι λέξεις, βέβαια, χρησιμοποιούνται για να μεταδώσουν πληροφορίες και ιδέες από το ένα άτομο στο άλλο και γι’ αυτό οποιοσδήποτε έχει να μεταδώση ένα άγγελμα ή μια ιδέα θα πρέπει να ενδιαφέρεται για τη βελτίωσι των δυνάμεων της εκφράσεώς του. Κατά πόσον οι άνθρωποι θα τον προσέξουν ή όχι εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πώς εκφράζει τις σκέψεις του.

Τώρα όλοι γνωρίζομε ότι το κοινό διαβάζει και ξαναδιαβάζει τα μεγάλα λογοτεχνικά έργα με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που ακούει και ξανακούει τα μεγάλα μουσικά έργα και ότι μ’ αυτόν τον τρόπο η πληροφορία εντυπώνεται στη διάνοια του ακροατού με την επανάληψι. Οι πιο μορφωμένοι άνθρωποι έχουν ακούσει για τον Σαίξπηρ, επί παραδείγματι, έστω κι αν η Αγγλική δεν είναι η μητρική τους γλώσσα. Επιπρόσθετα, πολλοί άνθρωποι έχουν την τάσι να συγκρατούν στη μνήμη τους αυτά που διάβασαν με ευχαρίστησι. Έτσι, αν θέλωμε να τονίσωμε ένα σημείο ή να πείσωμε κάποιον για κάτι, θα πρέπει να προσπαθήσωμε να κάμωμε τη γλώσσα μας τόσο αποτελεσματική όσο ήταν η γλώσσα εκείνων των παλαιών συγγραφέων.

Οι μεγάλοι φιλόλογοι, κριτικοί, όπως ο Ρωμαίος Οράτιος, ο Έλλην Αριστοτέλης ή ο Άγγλος Σάμουελ Τζόνσον, εμελέτησαν τα έργα των άλλων για να εξακριβώσουν τι είναι αυτό που κάνει το διάβασμά τους αξέχαστο, και οι διαπιστώσεις τους μπορούν να μας βοηθήσουν πολύ.

Κατ’ αρχήν, όλοι συμφωνούν ότι το καλό γράψιμο δεν είναι εύκολο. Ο Σάμουελ Τζόνσον είπε ότι αυτό που εγράφη χωρίς προσπάθεια, διαβάσθηκε γενικά χωρίς ευχαρίστησι. Επιπλέον, όλοι συμφώνησαν ότι πρέπει να κάμωμε κάτι περισσότερο από το να διηγούμεθα μια ιστορία ή να μεταδίδωμε ωρισμένα γεγονότα, διότι αλλιώς η έκθεσίς μας θα είναι εντελώς μηχανική. Πρέπει επίσης να εγγίζωμε την καρδιά.

Για να γίνη αυτό, σπουδαίο ρόλο παίζει η δική μας διάθεσις. Ενδιαφερόμεθα πραγματικά γι’ αυτό το θέμα; Ένας συγγραφεύς είπε ότι αν θα θέλατε να τον κάμετε να πονέση, θα πρέπει πρώτα εσείς ο ίδιος να πονέσετε, κι έτσι η γλώσσα σας θα έχη τον γνήσιο ήχο της αληθείας. Αν έχωμε υπ’ όψιν να διασκεδάσωμε τον αναγνώστη μας, να τον πληροφορήσωμε ή ακόμη και να τον συγκλονίσωμε, πρέπει να αιχμαλωτίσωμε το ενδιαφέρον του κι έτσι να υποκινήσωμε τα συναισθήματά του.

Υπάρχουν αρκετά βασικά πράγματα που πρέπει να έχη κανείς υπ’ όψι για να το επιτύχη αυτό: τον σκοπό για τον οποίο γράφει, το ακροατήριο στο οποίον απευθύνεται και την εκλογή της εκφράσεως που κάνει κανείς και που ονομάζεται ύφος.

Ο Σκοπός της Συγγραφής

Είναι φανερό ότι αν η πρόθεσίς μας είναι να διασκεδάσωμε ή να ψυχαγωγήσουμε, θα χρησιμοποιήσουμε ένα ύφος ριζικά διάφορο από εκείνο που χρησιμοποιεί ένας που προσπαθεί να εξηγήση ένα περίπλοκο επιστημονικό γεγονός σ’ ένα μη επιστημονικό ακροατήριο. Ομοίως, ένα άτομο που προσπαθεί να πείση τους ακροατάς του για μια ζωτική θρησκευτική αλήθεια δεν θα θέλη να τους προκαλή την ιλαρότητα.

Εν τούτοις, θα ήταν λάθος να υποθέση κανείς ότι αυτό που γράφεται για να διδάξη πρέπει κατ’ ανάγκη να είναι μελαγχολικό, ή ότι επειδή κάποιος διηγείται μια φανταστική ιστορία δεν μπορεί να μεταδώση μ’ αυτήν μια μεγάλη αλήθεια. Πολλά φανταστικά έργα είχαν μεγάλη κοινωνική επίδρασι με το να θέτουν ένα τυπικό και συμπαθητικό χαρακτήρα σε μια ωρισμένη κατάστασι και να ελκύουν έτσι την προσοχή των ανθρώπων στις αδικίες που υπάρχουν σ’ αυτή την κατάστασι.

Τα έργα των μεγάλων Γάλλων συγγραφέων Φλωμπέρ, Μπαλζάκ και Γκυ ντε Μωπασσάν όχι μόνο ψυχαγωγούν, αλλά επίσης μπορούν να θεωρηθούν και ως κοινωνικές παρατηρήσεις. Οι άνθρωποι εγνώριζαν ότι η δουλεία δεν ήταν καλή πριν γράψη ο Χάρριετ Μπήτσερ Στόου την Καλύβα του Μπάρμπα—Θωμά, αλλά μόνο αφού διάβασαν το βιβλίο και πόνεσαν μαζί με τον Μπάρμπα—Θωμά και άρχισαν να κατανοούν τη θλιβερή θέσι των Νέγρων δούλων στην Αμερική, υποκινήθηκαν σε δράσι.

Εξ άλλου αυτό που γράφεται για πληροφορία δεν χρειάζεται να είναι ανιαρό. Ένας Ρωμαίος συγγραφεύς που λεγόταν Βιργίλιος έγραψε μια σειρά έργων για τη γεωργία που ελέγοντο «Τα Γεωργικά», και αν κάποιος είχε την ευτυχή ευκαιρία να μάθη Λατινικά, θα μπορούσε και σήμερα ακόμη να απολαύση το όμορφο μικρό κομμάτι για τη μελισσοκομία, που είναι όλο σε στίχους. Εγνώριζε ότι μια εξεικόνισις παρμένη από ένα εντελώς διαφορετικό θέμα μπορούσε να ζωντανέψη μια ομιλία που ο σκοπός της ήταν μόνο διδακτικός και ότι το χιούμορ δεν ήταν καθόλου εκτός τόπου σε ένα, ας πούμε, επιστημονικό άρθρο.

Ο Οράτιος, ένας πολύ πρακτικός κριτικός του πρώτου προ Χριστού αιώνος, έλεγε ότι ένας συγγραφεύς είτε «προσπαθεί να δώση καλή συμβουλή είτε προσπαθεί να είναι διασκεδαστικός—είτε προσπαθεί να κάμη και τα δυο. . . . ένα μίγμα ευχαριστήσεως και ωφελείας γοητεύει κάθε αναγνώστη.»

Για παράδειγμα σ’ αυτό το σημείο, αναφέρομε ότι ένας από τους πιο αγαπημένους ομιλητάς περί αστρονομίας στο ραδιοφωνικό σταθμό BBC στην Αγγλία πριν λίγα χρόνια, σχεδόν πάντοτε άρχιζε τις ομιλίες του για τον νυκτερινό ουρανό μιλώντας για τον κήπο του και για το τι έκαναν τα κουνέλια στα μαρούλια του. Και κατά τη διάρκεια της ομιλίας του έλεγε μικρά αστεία και ιστορίες που είχαν κάποια πραγματική αλλά μακρυνή σχέσι με το θέμα του, για να συγκρατή το ενδιαφέρον εκείνων που δεν είχαν εκπαιδευθή να σκέπτωνται επιστημονικά.

Το Ακροατήριο στο Οποίον Απευθύνεσθε

Παίζει μεγάλο ρόλο σε ποιον απευθύνομε τα λόγια μας. Ένα γράμμα σε μια ηλικιωμένη θεία με θέμα την ασθενή υγεία της θα είναι πολύ διαφορετικό σε τόνο, ύφος και σύνθεσι από ένα γράμμα σ’ ένα πιθανό εργοδότη όπου εκθέτει κανείς τα προσόντα του για μια εργασία. Στην τελευταία περίπτωσι βαρύνουν τα γεγονότα, ενώ στην πρώτη, τα θερμά ανθρώπινα αισθήματα.

Μιλάμε κυρίως σε άνδρες ή ελπίζομε ότι γυναίκες και παιδιά θα ελκυσθούν μ’ αυτά που έχομε να πούμε; Ή μήπως απευθυνόμεθα σ’ ένα διεθνές ακροατήριο; Είναι φανερό ότι δεν μπορούμε να μεταδώσωμε στον καθένα όλα αμέσως, και μερικοί άνθρωποι έχουν μια φυσική κλίσι για το ένα θέμα ή το άλλο. Εν τούτοις είναι δυνατόν να δώσουμε ακόμη και στα τεχνικά θέματα περισσότερο γενικό ενδιαφέρον και έτσι να ικανοποιήσωμε ένα μεγαλύτερο ακροατήριο.

Αν μιλούμε σε μια διεθνή συγκέντρωσι, τότε με κάθε τρόπο ας χρησιμοποιούμε παραδείγματα από διάφορες χώρες. Να έχετε υπ’ όψιν ότι σε όλες τις ηπείρους οι απόψεις σε βασικά θέματα δεν είναι οι ίδιες. Υποθέστε, επί παραδείγματι, ότι προσπαθούμε να πείσωμε τους νεαρούς για τους κινδύνους της ανηθικότητος. Ασφαλώς θα υπενθυμίζαμε στα νεαρά κορίτσια τη ντροπή που συνοδεύει τις ανύπαντρες μητέρες. Λάβαμε όμως υπ’ όψιν την Αφρικανική ήπειρο όπου αναμένουν από τα περισσότερα κορίτσια ν’ αποκτήσουν παιδί πριν παντρευτούν ως απόδειξι της γονιμότητάς των, και όπου αυτό όχι μόνο δεν θεωρείται ντροπή, αλλά σε μερικές περιπτώσεις το θεωρούν τιμή; Συχνά ένας άνδρας αρνείται να νυμφευθή ένα κορίτσι εωσότου γεννήση παιδί. Πολλά εκατομμύρια ανθρώπων σκέπτονται μ’ αυτόν τον τρόπο, και γι’ αυτό πρέπει να έχωμε αυτά τα πράγματα υπ’ όψιν όταν γράφωμε.

Ένα άλλο παράδειγμα μπορεί να είναι το τεχνικό άρθρο. Είναι περιττό να το παραγεμίζουμε με γεγονότα και αριθμούς, ειδικά στις πρώτες παραγράφους, εκτός αν είναι γραμμένο αποκλειστικά για ένα ακροατήριο με προχωρημένη επιστημονική εκπαίδευσι και προορίζεται για παραπομπές. Οι γυναίκες σχεδόν πάντοτε αποφεύγουν, σαν την πανώλη, άρθρα που περιέχουν πολλούς αριθμούς, όπως θα αποκαλύψη μια ματιά σε οποιοδήποτε περιοδικό προωρισμένο αποκλειστικά για γυναίκες. Φαίνεται ότι τους αρέσουν οι αριθμοί μόνο στα σχέδια κεντημάτων! Άνθρωποι από Αφρικανικές και Ασιατικές χώρες, όπου η έμφασις τίθεται περισσότερο στις ανθρώπινες σχέσεις και λιγώτερο στην τεχνολογία, βρίσκουν δύσκολο ν’ απορροφήσουν την καθαρώς επιστημονική πληροφορία. Και για να πούμε όλη την αλήθεια, υπάρχουν πολλοί λίγοι από μας που μπορούν να αισθανθούν την απόλαυσι του ηλικιωμένου καθηγητού των μαθηματικών που σκυμμένος πάνω από μια σελίδα γεμάτη με εξισώσεις ανασήκωσε τα μάτια του, κρυφογελώντας και είπε, «Νομίζω ότι γράφει πολύ καλά, έτσι δεν είναι;»

Υποθέστε λοιπόν ότι γράφαμε ένα γράμμα για το φράγμα Κόσσου στην Αφρική. Θα μπορούσαμε, ίσως, ν’ αρχίσωμε ελκύοντας τη συμπάθεια του αναγνώστη μας για τους ανθρώπους που ζουν στα γειτονικά χωριά, οι οποίοι μέχρι τώρα δεν είχαν τρεχούμενο νερό ή ηλεκτρισμό και για τους οποίους το φράγμα θα αποβή μια ευλογία. Ή, αντιστρόφως, θα μπορούσαμε ίσως να τους κάμωμε ν’ ανησυχήσουν για τα δυσμενή αποτελέσματα που θα έχουν αυτά τα φράγματα στον πληθυσμό, λόγω της αυξήσεως των ασθενειών που μεταδίδονται με το νερό. Και κατόπιν, εν συνεχεία θα μπορούσαμε να φθάσωμε σ’ αυτά τα μάλλον βαριά γεγονότα για το πόσο μακρύ ή πόσο βαθύ είναι το φράγμα και πόσους τόννους ψάρια αναμένεται να παράγη.

Τελικά, αφού αιχμαλωτίσωμε το ενδιαφέρον του αναγνώστου μας, θα θέλωμε να το διατηρήσωμε, και αυτό θα εξαρτηθή, σε μεγάλο βαθμό, από τον τρόπο της παρουσιάσεως.

Τρόπος Παρουσιάσεως

Πρώτα, μπορούμε να ποικίλλωμε τον σκελετό στον οποίον θέτομε τις πληροφορίες. Θα μπορούσαμε να γράψωμε ένα πραγματικό συμβάν, αφήνοντας τα γεγονότα να μιλήσουν μόνα τους. Ή θα μπορούσαμε να παρουσιάσωμε τις ιδέες μας υπό τύπον διαλόγου, όπως έκανε ο Πλάτων ή ο Αριστοφάνης, όπου κάθε άτομο αντιπροσωπεύει μια διαφορετική άποψι. Ή θα μπορούσαμε να γράψωμε ένα θεατρικό έργο ή μια ιστορία και από τον τρόπο με τον οποίον τελειώνουν τα διάφορα πρόσωπα να δείξωμε τι σκεπτόμεθα για ωρισμένες καταστάσεις. Μερικές φορές σ’ ένα θεατρικό έργο μια χορωδία επάνω στη σκηνή μπορεί να κάμη σχόλια για τη δράσι που λαμβάνει χώραν για να τονίση το σημείο, όπως έκαναν στο Ελληνικό δράμα. Μερικές φορές είναι ακόμη πιο αποτελεσματικό να αφήνωμε την δράσι να μιλή μόνη της. Μερικά ωραία έργα εγράφησαν σχεδόν αποκλειστικά σε στίχους, ως ποιήματα, όπως ήταν το βιβλίο του Ιώβ.

Δεύτερον, οι ίδιες οι λέξεις που χρησιμοποιούμε θα επηρεάσουν το ακροατήριό μας. Όλοι οι κριτικοί συμφωνούν ότι πρέπει να είμεθα απλοί και σύντομοι αλλά με ποικιλία. Ο Αριστοτέλης απέδιδε μεγάλη αξία στην καθαρότητα και τη σαφήνεια και ο Οράτιος συμβούλευε λίγο πειρακτικά τους πρωτόβγαλτους συγγραφείς να πετάξουν τα δοχεία με τα χρώματα και τις λέξεις που έχουν μισό μέτρο μάκρος. Μ’ αυτό εννοούσε ότι δεν θα πρέπει οι φράσεις μας να είναι πολύ γαρνιρισμένες ούτε να χρησιμοποιούμε μακρές εξεζητημένες λέξεις που κανένας δεν καταλαβαίνει.

Μολονότι θα θέλαμε να στολίσωμε αυτά που λέμε, δεν υπάρχει απολύτως τίποτε που να είναι ανώτερο από το απλό και ειλικρινές ύφος. Οι πάρα πολλές λέξεις, που λέγονται υπερβολικά περίπλοκα, θα μπορούσαν ακόμη και να ζαλίσουν το ακροατήριό μας και να τους κάμουν να θέλουν να σταματήσουν το διάβασμα. Κυττάξτε το παράδειγμα της βιογραφίας του Ιησού από τον Ιωάννη. Είναι υπόδειγμα απλότητος, όπου το ύφος και το λεξιλόγιο του Ιωάννου τον φανερώνουν ως ένα ανεκπαίδευτο άνθρωπο, και όμως το Ευαγγέλιό του θεωρείται το πιο συγκινητικό από τα τέσσερα.

Ένα από τα κυριώτερα βοηθήματα για απλότητα είναι η συντομία, αλλά το να είναι κανείς σύντομος είναι πολύ πιο δύσκολο απ’ όσο θα μπορούσε κανείς να φαντασθή. Ο Γάλλος φιλόσοφος Βλάσιος Πασκάλ έγραψε σ’ ένα φίλο του, «Έγραψα αυτό το γράμμα μακρύτερο απ’ ό,τι συνήθως, διότι δεν είχα τον χρόνο να το κάμω συντομώτερο.» Και ο φτωχός γέρο—Οράτιος έλεγε, κάπως θλιμμένα, ότι όταν προσπαθούσε να είναι σύντομος, τότε γινόταν ακατανόητος.

Ήταν, όμως, γεμάτος από λαμπρές ιδέες για το πώς εμείς θα μπορούσαμε να το επιτύχωμε. Πρώτα πρώτα θα πρέπει να κλαδέψωμε τις περιττές λέξεις και τις επαναλήψεις φράσεων—να απαλλαγούμε από το χνούδι, όπως λένε. Μολονότι η πληροφορία θα πρέπει να είναι πλήρης, θα πρέπει επίσης να είναι συμπυκνωμένη. Η σαφήνεια επιτυγχάνεται όταν φθάσωμε στην ουσία της ιδέας και την κάνωμε να ξεχωρίζη με τον ίδιο τρόπο που ένα μόνο άτομο στην σκηνή θα ελκύση την προσοχή πιο εύκολα παρά ένας όμιλος.

Αυτή η απλότης και βραχυλογία την οποία συνιστούν οι μεγάλοι συγγραφείς δεν σημαίνει, βέβαια, ότι δεν μπορούμε να έχωμε ποικιλία. Δεν υπάρχει έλλειψις λέξεων με ενδιαφέρον ούτε ενδιαφερόντων τρόπων για να εκφραζώμεθα. Έχομε πολλά συναρπαστικά παραδείγματα διαφόρων τρόπων εκφράσεως στη Γραφή, και θα κάναμε καλά να μιμηθούμε μερικούς απ’ αυτούς.

Υπάρχει το ποιητικό ύφος των Ψαλμών· το δραματικό ύφος του Αββακούμ· το ζωηρό παραστατικό ύφος του Ναούμ, που μιλεί για τη φλόγα της μαχαίρας και την αστραπή του δόρατος· το ρωμαλέο επιγραμματικό ύφος των Παροιμιών· η θετική και συγκεκριμένη γλώσσα του Ιωνά (ασφαλώς δεν είχε ανάγκη να καλλωπίση αυτή την ιστορία!)· ή η συνομιλητική κοινή ομιλία των παραβολών του Χριστού. Όταν εκθέτωμε το ψεύδος, θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσωμε ειρωνικό ύφος, όπως έκαμε ο απόστολος στην προς Κορινθίους επιστολή του, δείχνοντας με λεπτότητα την αχαριστία τους με το να εγκαθιστούν δικούς των «πρωτίστους αποστόλους.»

Το ελατήριό μας, βέβαια, έχει μεγάλη σημασία. Θα μπορούσαμε να ερωτήσωμε τον εαυτό μας κατά πόσον οι λόγοι μας θα επηρεάσουν τον αναγνώστη μας, την άποψί του για τη ζωή, την εργασία του ή τη σχέσι του με άλλους. Ελπίζομε να εγείρωμε καλές ή κακές σκέψεις μ’ αυτά που γράψαμε; Πρόκειται να παρουσιάσωμε ένα ανήθικο άτομο ως ήρωα και να δικαιολογήσουμε τις αδικοπραγίες του, ή τυχόν θα υποστηρίξωμε μια θεωρία που αντιφάσκει με τη Γραφή;

Άσχετα με το πόσο καλογραμμένο μπορεί να είναι ένα βιβλίο, αν πρόκειται να προαγάγη μια ιδέα που αντιβαίνει στα καλά ήθη, τότε δεν θα ευχαριστήση τον αληθινό Χριστιανό. Στην πραγματικότητα, ένα τέτοιο βιβλίο μπορεί ν’ αποτελή κίνδυνο, διότι αν είναι αρκετά καλογραμμένο μπορεί να παρασύρη ανθρώπους να κάμουν κακές σκέψεις ακριβώς όπως ένα ωραίο γράψιμο μπορεί επίσης να ενθαρρύνη καλές σκέψεις.

Τέλος, αφού πούμε όλα όσα έχομε να πούμε, τα υπόλοιπα βρίσκονται όπως είπε κάποτε ο Τερεντιάνους Μάουρους, ‘στα χέρια του αναγνώστου μας.’ Ως τελικό παράδειγμα, ας πάρουμε την περίπτωσι του φημισμένου εκείνου βασιλιά που εκτιμούσε την αξία των ορθών λόγων που λέγονταν στην κατάλληλη στιγμή. Έγραψε ένα από τα ωραιότερα ποιήματα αγάπης όλων των εποχών στο οποίο παρακαλούσε μια νεαρή χωριατοπούλα να γίνη δική του. Έλεγε σ’ αυτή τη Σουλαμίτιδα ότι ήταν σαν την αυγή, ωραία σαν το φεγγάρι, λαμπρή σαν τον ήλιο. Αλλά τι επέτυχε μ’ όλες αυτές τις ωραίες λέξεις; Τίποτε!

Η κοπέλλα αγαπούσε τον βοσκό της και τίποτε απ’ όσα ο Σολομών μπορούσε να πη δεν μπορούσε να το αλλάξη αυτό. Όσον αφορά τη Σουλαμίτιδα, έχανε απλώς τα λόγια του και τον καιρό του. Έτσι, εκείνο που υπολογίζεται είναι ο κατάλληλος λόγος όχι μόνο στην κατάλληλη στιγμή, αλλά και στο κατάλληλο άτομο!

[Υποσημειώσεις]