Θαυμαστοί Λαμπαδοφόροι Ξηράς και Θαλάσσης

Από τον ανταποκριτή του «Ξύπνα!» στις Βρεττανικές Νήσους

ΔΕΝ είναι ταπεινωτική η σκέψις ότι, πολύ πριν ο νοήμων άνθρωπος ανακαλύψη πώς να παράγη τεχνητό φως, πλήθη μη λογικών ζώων στην ξηρά και στη θάλασσα διέθεταν τα δικά τους μικροσκοπικά αλλ’ αποτελεσματικά «φαναράκια»;

Σκεφθήτε για μια στιγμή μερικά απ’ αυτά τα πλάσματα, που κατοικούν σε αιώνιο σκοτάδι στα βάθη των ωκεανών. Φαντασθήτε τον εαυτό σας εκεί κάτω σε βάθος, ας πούμε 5.000 ποδών, να κοιτάζετε από το φινιστρίνι μιας βαθυσφαίρας. Τι είναι αυτό το μικροσκοπικό φως που πλησιάζει; Καθώς έρχεται κοντά σας, χωρίς αμφιβολία για να ερευνήση το φως που βγαίνει από το φινιστρίνι σας, διακρίνετε ότι είναι ένα παράξενο ψάρι. Και τι κάνει; Μα, ψαρεύει! Το καλάμι του είναι δυο φορές μεγαλύτερο από αυτό το ίδιο και κρέμεται από το στόμα του. Και εκείνο το φως; Ένα φωτεινό όργανο στην άκρη του καλαμιού του. Αυτό το ψάρι είναι γνωστό ως βαθραχόψαρο. Ένα άλλο βαθραχόψαρο στο ίδιο περίπου βάθος έχει το δόλωμα του—ένα φωτεινό όργανο—μέσα στο στόμα του ακριβώς πίσω από τα δόντια του.

Κατόπιν υπάρχει το φανόψαρο, που ονομάζεται έτσι διότι—σαν ένα επιβατηγό πλοίο με φωτισμένα τα φινιστρίνια τη νύχτα—έχει σειρές από φώτα κατά μήκος της κάθε πλευράς του. Άλλοι κυνηγοί του βυθού έχουν μπροσθινούς φανούς, που τους δίνουν τη δυνατότητα να ρίχνουν μια δέσμη φωτός μερικά πόδια μπροστά τους.

Ένα Μυστηριώδες Φαινόμενον

Πώς όμως μπορούμε να περιγράψωμε αυτό το μυστηριώδες φαινόμενον, μέσω του οποίου θαλάσσια πλάσματα (και άλλα ζωντανά πλάσματα) μπορούν να παράγουν το δικό τους φως; Τεχνικώς, αυτό ονομάζεται βιοφωτοβολία, που είναι η ικανότης των ζωντανών οργανισμών να εκπέμπουν φως χωρίς θερμότητα. Αυτό επιτελείται μέσω της αλληλεπιδράσεως μιας χημικής ουσίας γνωστής ως λουκιφερίνης και του ενζύμου λουκιφεράση.

Έχετε ακούσει ποτέ για τις «καιόμενες θάλασσες»; Όσο παράξενος κι αν φαίνεται αυτός ο όρος, αναφέρεται σε μερικούς «κόλπους της φωτιάς,» μέσα και κοντά στη Μπαχία Φοσφορεσέντε (Φωσφορίζοντα Κόλπο) του Πόρτο Ρίκο. Η «φωτιά» προξενείται από αναρίθμητα πλήθη μικροσκοπικών πλασμάτων, που λέγονται δεινομαστιγοφόρα και δημιουργούν την εντύπωσι μιας καιόμενης θάλασσας με το να εκπέμπουν σπινθήρες χημικού φωτός. Σύμφωνα με την Εθνική Γεωγραφική Εταιρία, αυτό είναι ένα από τα λίγα μέρη στον κόσμου που παρατηρείται αυτό το φαινόμενον.

Κάποιος μπορεί ν’ απορήση πώς είναι δυνατόν τόσο μεγάλα πλήθη αυτών των μικροσκοπικών πλασμάτων να μπορούν να συγκεντρώνωνται τόσο κοντά, παρά τη διασκορπιστική επίδρασι των παλιρροιών και των ανέμων. Η απάντησις βρίσκεται στο γεγονός ότι αυτοί οι προστατευμένοι κόλποι έχουν πολύ ήπιες παλίρροιες, ενώ οι δίαυλοι προς την Καραϊβική είναι στενοί. Έτσι, οι συνθήκες ηρεμίας σ’ αυτούς τους κόλπους, μαζί με τα πλούσια σε βιταμίνες νερά των, ενθαρρύνουν μια τέτοια αύξησι στον αριθμό αυτών των μικροοργανισμών. Έτσι δημιουργούνται αυτοί οι «κόλποι της φωτιάς»—που φέγγουν στο σκοτάδι—από μικροσκοπικά πλάσματα που διαθέτουν τα δικά τους συστήματα φωτισμού.

Φανοί των Πλασμάτων της Ξηράς

Τα πλάσματα της ξηράς, επίσης, έχουν τα δικά τους μικροσκοπικά φαναράκια, σε μερικές περιπτώσεις ένα είδος φωτεινότητος. Μεταξύ αυτών είναι τα κοινά σκουλήκια της γης, οι σαρανταποδαρούσες, οι πυγολαμπίδες και διάφορα έντομα. Οι πυγολαμπίδες περιλαμβάνουν τις αξιοσημείωτες πυγολαμπίδες της Νέας Ζηλανδίας, που είναι οι κάμπιες μιας μικρής μυίγας. Συνήθως ζουν στις οροφές υγρών σπηλαίων, όπου υφαίνουν ιστούς από τους οποίους κρέμονται λεπτές κλωστές με χάνδρες από κολλητική βλέννα. Κατόπιν, όταν όλα είναι έτοιμα, αυτές οι πυγολαμπίδες ανάβουν τα φώτα τους, μια μια ή και δυο μαζί στην αρχή όλες μαζί, σαν ένας φάρος—ανάβουν-σβύνουν, ανάβουν-σβύνουν. Για ποιο λόγο; Για ν’ αποφύγουν τη λιμοκτονία. Τα έντομα πετούν κοντά για να εξετάσουν το φως που αναβοσβύνει, μπερδεύονται στις πετονιές των πυγολαμπίδων και τρώγονται.

Αναφερόμενη σ’ αυτές τις πυγολαμπίδες, η Βιβλιοθήκη της Φύσεως του Λάιφ γράφει: «Ένα έναστρο στερέωμα υπογείως δημιουργείται στην οροφή πάνω από ένα υπόγειο ποταμό στις Σπηλιές Γουαϊτόμο της Νέας Ζηλανδίας από τη λάμψι που παράγουν χιλιάδες φωτεινές κάμπιες, που κρεμούν μεταξωτές κλωστές σαν πετονιές. Τα έντομα ελκύονται απ’ αυτό το φως και κολλούν στις κλωστές τις οποίες [οι κάμπιες] κατόπιν μαζεύουν επάνω. Οι κάμπιες εξελίσσονται σε πραγματικές πυγολαμπίδες.»

Το φως που αυτοί οι λαμπαδοφόροι εκπέμπουν λέγεται ότι δεν έχει το παράλληλό του σε ψυχρότητα, ακτινοβολώντας θερμότητα ίση μόνον με ένα προς 80.000 αυτής που εκπέμπεται από μια φλόγα κεριού ίσης λαμπρότητος. Πράγματι, είναι ένα «ψυχρό» φως.

Οι πυγολαμπίδες είναι ίσως οι πιο συναρπαστικές απ’ όλους τους λαμπαδοφόρους. Τις ζεστές καλοκαιρινές νύκτες, σε πολλές περιοχές επιδεικνύονται μ’ ένα τρόπο που ευχαριστεί το ανθρώπινο μάτι. Αλλά ποιος μπορεί να εξηγήση τη μυστηριώδη ικανότητά των να θέτουν σε λειτουργία τους φωτεινούς μηχανισμούς των με τόσο ακριβή συγχρονισμό; Κάποιος, ίσως, απορεί μήπως χρησιμοποιούν κάποιο είδος κώδικος ή σήματος που, ενώ ούτε το ακούει ούτε το βλέπει ο άνθρωπος, τούς δίνει την ικανότητα να ενεργούν έτσι όλα μαζί. Η επιστήμη έχει επιχειρήσει να δώση απαντήσεις, αλλά χωρίς επιτυχία!

Μεταξύ άλλων εντόμων που εκπέμπουν φως είναι οι πόδουροι και οι κάνθαροι που μπορεί ν’ ανήκουν είτε στην ομάδα των ελατήρων (σαλτομπίκων) είτε στην ομάδα των πυγολαμπίδων. Δεν πρέπει ακόμη να παραβλέψωμε το λεγόμενο σκουλήκι σιδηρόδρομος, που συγγενεύει με την ομάδα των πυγολαμπίδων. Έχει μια σειρά κιτρινοπράσινα φώτα σε κάθε πλευρά του σώματός του, καθώς και—πολύ κατάλληλα—ένα κόκκινο φως στο κεφάλι του!

Φωτεινά Μανιτάρια

Ακόμη και μερικά φυτά έχουν τα μικροσκοπικά τους φαναράκια. Αξιοσημείωτα μεταξύ αυτών είναι ένα είδος φωτεινών μανιταριών, μερικά από τα οποία βρίσκονται σε σαπισμένους κορμούς στα δάση της Ασίας. Μολονότι φαίνονται πολύ συνηθισμένα την ημέρα, τη νύκτα εκπέμπουν μια μυστηριώδη αλλά όμορφη λάμψι, με χρώματα από γαλαζοπράσινο έως το κιτρινοπορτοκαλί. Αυτό το φως είναι τόσο λαμπερό, ώστε λέγουν ότι είναι τόσο δυνατό όσο μιας μικρής λάμπας της νύχτας.

Άνθρωποι που έχουν περπατήσει σ’ ένα δάσος την νύχτα μετά από μια μεγάλη μπόρα, ίσως να έχουν εκπλαγή βλέποντας χλωρό και ξερό ξύλο να εκπέμπη μια φωτεινή λάμψι. Και αυτά επίσης τα φώτα προέρχονται από μύκητες που αναπτύσσονται στο ξύλο.

Πολλοί Λαμπαδοφόροι στις Θάλασσες

Εν τούτοις, αν μπορούσαμε μόνον να ρίξωμε μια ματιά σε λίγα από τα αναρίθμητα πλήθη των συναρπαστικών λαμπαδοφόρων, που κατοικούν στις θάλασσες και τους ωκεανούς, θα παρατηρούσαμε ότι αυτή η μυστηριώδης έμφυτη ικανότης να εκπέμπουν σε κάποιον βαθμό φως δεν περιορίζεται σε κάποια ωρισμένη τάξι θαλασσίων, αλλά συναντάται σε μια εκπληκτική ποικιλία κινουμένων και μη κινουμένων πλασμάτων.

Και πόσο απέραντη, επίσης, είναι η ποικιλία σε μεγέθη, το καθένα από τα οποία μπορεί να εκπέμπη φως σε κάποιο βαθμό! Κατά περιστάσεις, θαλασσοπόροι έχουν παρατηρήσει με συγκίνησι και θαυμασμό μικροσκοπικά θαλάσσια πλάσματα να συγκεντρώνωνται σε εκπληκτική αφθονία, λάμποντας και σπιθηρίζοντας σαν εκατομμύρια μικρά φαναράκια φωτίζοντας τη θάλασσα σε αρκετό βάθος. Μεταξύ αυτών των πλασμάτων είναι μερικά τόσο μικροσκοπικά, ώστε είναι αόρατα στο γυμνό μάτι όταν δεν εκπέμπουν φως.

Αλλά και μεγαλύτερα θαλάσσια ζώα, όπως μέδουσες, χτένια, οστρακόδερμα, σκουλήκια, οφιουρές, μαλάκια, το γιγάντιο καλαμάρι, και ούτω καθ’ εξής εκπέμπουν επίσης φως. Κατόπιν, εκτός από αυτά τα πλάσματα που κολυμπούν ελεύθερα, υπάρχουν επίσης τα πτερά της θαλάσσης (ένα είδος πολύποδος) και οι φωτεινοί υδροειδείς, (επίσης πολύποδες) που είναι κολλημένα σε βράχους και πασσάλους.

Μερικά ψάρια που ζουν σε μεγάλα βάθη, όπως παρατηρήσαμε, φέρουν φανούς στην κοιλιά τους και στα πλάγια. Σε μερικά—στο καλαμάρι και τη γαρίδα, επί παραδείγματι—είναι ορατά συγκεκριμένα φωτεινά όργανα ιδιαίτερα πολύπλοκα, που περιέχουν ομάδες φωτογενών κυττάρων καθώς και φακούς, ανακλαστήρες και φίλτρα, που όλα λειτουργούν μαζί αρμονικά για να μεταμορφώσουν κάθε φωτεινό όργανο σ’ ένα όμορφο φαναράκι. Είτε αυτά τα όργανα φωτός βρίσκονται στο κεφάλι, είτε κατά μήκος των πλευρών, είτε στη κοιλιά, σε ομάδες ή σε σειρές (σαν μαργαριτένια κουμπιά), ή μόνα τους, τα ψάρια μπορούν προφανώς να τα αναβοσβύνουν κατά βούλησιν.

Όχι Διαφορετικό Φως

Μπορεί να απορήτε: Αυτή η μυστηριώδης φωτεινότης ή φως που τόσο πολλά είδη πλασμάτων εκπέμπουν είναι διαφορετική από άλλα είδη φωτός; Προφανώς όχι, σύμφωνα με τον Καθηγητή Ε. Νιούτον Χάρβεϊ, ο οποίος γράφει: «Τα χρώματά του μπορεί να είναι κοκκινωπό, κίτρινο, πράσινο ή γαλάζιο, και το φάσμα του μια συνεχής βραχεία ταινία σ’ αυτές τις διάφορες περιοχές του ορατού φωτός. Δεν παράγονται υπέρυθρες, υπεριώδεις ή διεισδυτικές ακτινοβολίες.»

Και πόσο αποτελεσματικό είναι αυτό το φως! Ο άνθρωπος, παρ’ όλη την ευφυΐα του και τα καταπληκτικά επιτεύγματα του εικοστού αιώνος σε πολλούς τομείς της επιστημονικής δραστηριότητος, δεν μπορεί ούτε να πλησιάση την αποτελεσματικότητα του φωτός που εκπέμπεται απ’ αυτούς τους λαμπαδοφόρους. Γιατί συμβαίνει αυτό; Διότι το φως ή η φωτεινότης αυτών των πλασμάτων λέγεται ότι είναι «ψυχρό» φως, που σημαίνει ότι ενώ μπορούν να δημιουργήσουν φως μέσα στα σώματά των κατά βούλησιν, το κάνουν αυτό χωρίς να χάνουν περισσότερο από ένα απείρως μικροσκοπικό κλάσμα της θερμότητος του σώματός των. Χρησιμοποιούν την ενέργεια που απαιτείται για να παραχθή φως με τόση αποτελεσματικότητα, ώστε σχεδόν τίποτε απ’ αυτή την ενέργεια δεν μετατρέπεται σε θερμότητα.

Γιατί Είναι Έτσι Προικισμένα;

Αλλά για ποιον σκοπό περίπου σαράντα διαφορετικά είδη ζωικού κόσμου (με την ευρύτερη έννοια), καθώς και δυο ομάδες φυτών (μύκητες και βακτήρια), έχουν προικισθή με μια τόσο συναρπαστική σειρά φώτων με διάφορα λαμπυρίζοντα χρώματα; Μετά από πολλή έρευνα, οι επιστήμονες ακόμη δεν μπορούν να είναι πολύ βέβαιοι. Εν τούτοις, πιστεύουν ότι ένας κύριος λόγος είναι να φωτίζουν το δρόμο τους.

Για να υποστηρίξουν αυτή τη θεωρία οι επιστήμονες αναφέρουν το αξιοσημείωτο ουροφόρο ψάρι των Νήσων Μπάντα της Ινδονησίας. Κάτω από κάθε μάτι αυτό το ψάρι έχει ένα σάκκο γεμάτο φωτεινά βακτηρίδια. Αυτά λάμπουν με τόση λαμπρότητα, ώστε μαζί μοιάζουν σαν τους δυο μπροσθινούς φανούς ενός αυτοκινήτου. Όταν το ψάρι επιθυμή, σβύνει κάθε φανό με το να σύρη ένα μαύρο κάλυμμα, σαν βλέφαρο, πάνω από κάθε σάκκο. Εν τούτοις, δεν φαίνεται λογικό να υποθέτωμε ότι η εκπομπή φωτός μερικών θαλασσίων ζώων, ιδιαίτερα των ψαριών των μεγάλων βαθών, είναι απαραίτητη για να φωτίζουν το δρόμο τους στα σκοτεινά βάθη όπου το ηλιακό φως ποτέ δεν φθάνει.

Πιθανόν, επίσης, αυτά τα πλάσματα να χρησιμοποιούν τα φώτα των όταν ζευγαρώνουν, σαν σήμα προς το αντίθετο φύλο, ιδιαίτερα επειδή, όπως λέγουν, τα αρσενικά και τα θηλυκά κάθε είδους στην ξηρά και την θάλασσα έχουν μια χαρακτηριστική λάμψι, που τα βοηθεί να βρίσκουν το αντίθετο φύλο. Πράγματι, πιστεύεται ότι μερικοί λαμπαδοφόροι χρησιμοποιούν τους φανούς των μόνο την εποχή του ζευγαρώματος.

Μπορούμε ν’ αναφέρωμε τις πυγολαμπίδες των Βερμούδων για να υποστηρίξωμε αυτή τη θεωρία. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής των το περνούν στο βυθό της θαλάσσης. Κατόπιν, κατά τη διάρκεια μηνών και μετά από κάποια πανσέληνο, ειδοποιημένες μυστηριωδώς από κάποιο ένστικτο, υψώνονται κατά σμήνη στην επιφάνεια της θαλάσσης και αρχίζουν μια λαμπερή επίδειξι φώτων που αναβοσβύνουν. Κατόπιν ζευγαρώνουν. Αλλ’ όχι οποιαδήποτε ώρα! Η πράξις της συγκεντρώσεως και του ζευγαρώματος πρέπει να γίνη περίπου πενήντα πέντε λεπτά μετά την δύσι του ηλίου!

Επίσης, τα ψάρια των μεγάλων βαθών προφανώς χρησιμοποιούν τα λαμπερά φώτα, που βρίσκονται μέσα ή κοντά στο στόμα τους ή κρέμονται μπροστά τους, για να προσελκύσουν μικρότερα πλάσματα για τροφή. Πιθανόν, επίσης, αυτοί και άλλοι λαμπαδοφόροι των μεγάλων βαθών να χρησιμοποιούν το φως των για να τρομάζουν ή ν’ απομακρύνουν αρπακτικά ζώα που τους προτιμούν για γεύμα!

Αλλά υπάρχουν πολλά πράγματα γύρω από το φως αυτών των πλασμάτων που πρέπει να μάθη ακόμη ο άνθρωπος. Τα μυστικά του «ψυχρού» φωτός των δεν έχουν κατανοηθή ακόμη πλήρως, ούτε μπορεί ο άνθρωπος να το παραγάγη τόσο αποτελεσματικά. Αλήθεια, το φως αυτών των θαυμαστών λαμπαδοφόρων της ξηράς και της θαλάσσης είναι απόδειξις ενός θαυμάσιου Δημιουργού.