Τι Γνωρίζετε για τις Σημαίες;
ΑΝ επρόκειτο να σταθήτε μπροστά στο κτίριο των Ηνωμένων Εθνών στην πόλι της Νέας Υόρκης θα βλέπατε 128 πολύχρωμες σημαίες να κυματίζουν στον άνεμο. Η μία είναι η σημαία των Ηνωμένων Εθνών και οι 127 άλλες σημαίες αντιπροσωπεύουν τα έθνη που είναι μέλη αυτού του διεθνούς σώματος. Η παρουσία των μπροστά στο κτίριο των Ηνωμένων Εθνών δείχνει τον σπουδαίο ρόλο που οι σημαίες παίζουν σ’ αυτόν τον κόσμο.
Όταν μια εθνική σημαία κυμματίζη επάνω σ’ ένα πλοίο, σ’ ένα κτίριο ή σ’ ένα τμήμα εδάφους, συμβολίζει την παρουσία του έθνους που αντιπροσωπεύεται από αυτήν. Τον καιρό κατά τον οποίον η Μεγάλη Βρεττανία κατείχε αποικίες σε όλη τη γη, η παρουσία της σ’ αυτά τα εδάφη αντιπροσωπεύετο από την πολύχρωμη Βρεττανική σημαία γνωστή με το όνομα Γιούνιον Τζακ. Η σημαία έδειχνε ότι τα εδάφη ανήκαν στη Μεγάλη Βρεττανία.
Πιο πρόσφατα οι αστροναύτες εγκατέστησαν τη σημαία των Ηνωμένων Πολιτειών στη σελήνη, όχι για να δείξουν εδαφικές αξιώσεις, αλλά για να τονίσουν ότι αυτό το έθνος επέτυχε να φθάση στη σελήνη. Έτσι μια σημαία έφθασε να είναι σύμβολον ενός έθνους, και το σχέδιό της συχνά έχει ωρισμένη σημασία. Αυτό αναμφιβόλως αληθεύει και για τη σημαία του έθνους του οποίου είναι πολίτης.
Πολλά άτομα με ισχυρά εθνικιστικά αισθήματα γίνονται ευσυγκίνητα σχετικά με τη σημαία των. Από τους λόγους μιας γυναικός που διευθύνει μια πατριωτική οργάνωσι στις Ηνωμένες Πολιτείες, παρετέθησαν από το περιοδικό Νιουσγουήκ τα εξής: «Όταν βάζω το δεξί μου χέρι επάνω στην καρδιά μου όταν περνά αυτή η ένδοξη Αμερικανική σημαία, αισθάνομαι πολύ κοντά στον Θεό.» Ο υποναύαρχος Ρόμπερτ Πήρυ, ο οποίος έλαβε την Αμερικανική σημαία κατά την πρώτη αποστολή του ανθρώπου στον Βόρειο Πόλο, θεωρούσε τη σημαία σαν να έχη «έναν ωρισμένον ιερό συμβολισμό,» όπως αναφέρει η κόρη του.
Αυτός ο σεβασμός για τη σημαία των Ηνωμένων Πολιτειών εκδηλώνεται από την αυξανόμενη ζήτησι σημαιών που έχουν κυματίσει επάνω από το Καπιτώλιο της Ουάσιγκτων, D.C. Είναι μια εκ παραδόσεως συνήθεια για τα μέλη του Κογκρέσσου των Ηνωμένων Πολιτειών να κάνουν ειδικά δώρα τέτοιες σημαίες σε ψηφοφόρους. Για να ικανοποιηθή η ζήτησις τέτοιων σημαιών χρειάσθηκε να στηθούν τρεις επιπρόσθετοι ιστοί σημαιών και να διορισθή ομάς τεσσάρων ανδρών για να υψώνουν και να κατεβάζουν τις έκτακτες σημαίες. Κάθε σημαία κυματίζει περίπου δέκα δευτερόλεπτα. Σχολιάζοντας το σημείο αυτό ένα ειδησεολογικό περιοδικό του Ιουνίου 1970 έγραφε: «Ως τώρα αυτό το έτος, κατά ένα τρόπο που υπενθυμίζει τα μετάλλια που ευλογήθηκαν από τον Πάπα, 10.599 σημαίες υψώθηκαν, κατεβάσθηκαν και συσκευάσθηκαν για ν’ αποσταλούν σε πολίτας.»
Για ένα εθνικιστικό άτομο η εθνική του σημαία είναι περισσότερο από ένα κομμάτι ύφασμα με ένα διακριτικό σχέδιο. Το θεωρεί σαν κάτι ειδικό στο οποίον πρέπει να δίδεται μεγάλος σεβασμός. Σημειώστε πώς ο νομικός κώδιξ των Ηνωμένων Πολιτειών αναφορικά με τη σημαία αντανακλά αυτό το αίσθημα. «Η σημαία δεν πρέπει να χαμηλώνεται σε οποιοδήποτε άτομο ή πράγμα. . . . Η σημαία ποτέ δεν θα έπρεπε να εγγίζη οτιδήποτε κάτω από αυτήν όπως είναι το έδαφος, το πάτωμα, το νερό ή εμπόρευμα.»
Ιστορικό Βάθος των Εθνικών Σημαιών
Γνωρίζετε ότι σε ιστορικά έργα ανευρίσκονται τα ίχνη εθνικών σημαιών στο παρελθόν που μοιάζουν με τα λάβαρα που χρησιμοποιήθηκαν από τους στρατούς αρχαίων λαών ως των Αιγυπτίων, Περσών και Ρωμαίων; Αυτό διαπιστώνει η Αμερικανική Εγκυκλοπαιδεία, έκδοσις 1969: «Οι πολεμισταί των αρχαίων χρόνων συγκεντρώνονταν στις σημαίες και στα λάβαρα που ήσαν σύμβολα τα οποία είχαν κάποια σχέσι με τη σύγχρονη ιδέα των σημαιών.»
Η Βρεττανική Εγκυκλοπαιδεία στην Ενδεκάτη Έκδοσι, ανατρέχοντας στην αρχαία Αίγυπτο και στην ιστορία των σημαιών παρατηρεί στη σελίδα 454 του 10ου τόμου:
«Από τα έργα των χαρακτικής και ζωγραφικής, συμπληρωμένα από αρχαίους συγγραφείς, φαίνεται ότι πολλοί λόχοι του Αιγυπτιακού στρατού είχαν τα δικά τους ιδιαίτερα λάβαρα. Αυτά διαμορφώνονταν από αντικείμενα τα οποία, όπως υπάρχει λόγος να πιστεύωμε, ήσαν ενωμένα στις διάνοιες των ανδρών με αισθήματα φόβου και αφοσιώσεως. Ιερά ζώα, πλοία, εμβλήματα ή μορφές, μια πινακίδα με το όνομα ενός βασιλέως, σύμβολα ριπιδοειδή και πτεροειδή, υψώνονταν στην άκρη ενός κονταριού ως σημαίες, και η υπηρεσία να τα κρατή κανείς εθεωρείτο σαν ειδικό προνόμιο και τιμή.»
Για τους αρχαίους Πέρσας, η ίδια εγκυκλοπαιδεία λέγει στην έκδοσί της του 1946, τόμος 9, σελίς 343:
«Οι Πέρσαι έφεραν έναν αετό στερεωμένον στην άκρη ενός δόρατος, και ο ήλιος που ήταν η θεότης των, αντιπροσωπεύετο επίσης στις σημαίες των, οι οποίες φαίνεται ότι γίνονταν από κάποιο είδος υφάσματος, και εφυλάσσοντο με την πιο μεγάλη ζηλοτυπία από τους πιο ανδρείους άνδρες του στρατού.»
Σημειώστε τώρα τι παρατηρεί αυτή η εγκυκλοπαιδεία σχετικά με τα Ρωμαϊκά λάβαρα:
«Τα Ρωμαϊκά λάβαρα εφυλάσσοντο με θρησκευτική ευλάβεια στους ναούς της Ρώμης. Δεν ήταν ασύνηθες για ένα στρατηγό να διατάσση όπως μια σημαία ριφθή στις γραμμές του εχθρού, για να προσθέση ζήλο στην επίθεσι των στρατιωτών του με το να τους διεγείρει να επανακτήσουν εκείνο που για αυτούς ήταν ίσως το ιερώτερο πράγμα που είχε η γη.»
Έτσι μπορούμε να ιδούμε ότι οι πρόδρομοι των νεωτέρων εθνικών σημαιών συχνά ήσαν θρησκευτικής φύσεως. Το αίσθημα που μερικοί άνθρωποι έχουν για την εθνική των σημαία σήμερα είναι αναμφιβόλως μια μεταφορά του αισθήματος που εξεδηλώνετο από αυτούς τους αρχαίους λαούς.
Η θρησκευτική προϊστορία των εθνικών σημαιών της σύγχρονης εποχής αποδεικνύεται σαφώς από την Αγγλική σημαία Γιούνιον Τζακ. Αυτή είναι ένας συνδυασμός τριών θρησκευτικών σταυρών—του σταυρού του Αγίου Γεωργίου, του σταυρού του Αγίου Ανδρέου και του σταυρού του Αγίου Πατρικίου. Αυτοί ήσαν οι προστάται άγιοι της Αγγλίας, Σκωτίας και Ιρλανδίας, και η ένωσις αυτών των βασιλέων στο βασίλειο της Μεγάλης Βρεττανίας αντιπροσωπεύεται από την ένωσι αυτών των τριών θρησκευτικών σταυρών επάνω στη σημαία.
Τονίζοντας πόσο ευλαβικά μεταχειρίζονται συχνά μια εθνική σημαία, το βιβλίο Οι Σημαίες του Κόσμου υπό Φ. Έντουαρτ Χολμ κάνει την επόμενη ενδιαφέρουσα σύγκρισι στη σελίδα 3:
«Οι Ρωμαϊκές σημαίες εφυλάσσοντο με θρησκευτική ευλάβεια στους ναούς της μητροπόλεως και των κυριωτέρων πόλεων της Αυτοκρατορίας, και η σύγχρονη συνήθεια ακολούθησε εδώ το αρχαίο προηγούμενον. . . . Κατά την παρουσίασι των σημαιών σ’ ένα σύνταγμα διεξάγεται μια ιεροπρεπής τελετή με προσευχή και δοξολογία, και όταν αυτές οι σημαίες επιστρέφουν με τιμή, μπαρουτοκαπνισμένες από νικηφόρο μάχη, τοποθετούνται ευλαβώς σε μεγαλοπρεπές μοναστήρι, σε αξιοσέβαστον καθεδρικό ναό, ή σε ενοριακή εκκλησία, για να μην βγη ποτέ πλέον από την ειρήνη και την ανάπαυσι του οίκου του Θεού εωσότου με την πάροδο των ετών καταρρεύσουν σε δυσδιάκριτη σκόνη.»
Λατρεύονται οι Σημαίες Σήμερα;
Είδαμε ότι οι αρχαίοι λαοί απέδιδαν θρησκευτική λατρεία στις σημαίες των, τους προδρόμους των σημαιών της συγχρόνου εποχής. Δεν νομίζετε ότι οι άνθρωποι σήμερα κάνουν το ίδιο; Υπάρχουν εκείνοι οι οποίοι ειλικρινώς πιστεύουν ότι το κάνουν.
Το βιβλίο Δοκίμια επί του Εθνικισμού υπό Κάρλτον Χαίης παρατηρεί στη σελίδα 107:
«Το κύριο σύμβολο πίστεως και το κεντρικό αντικείμενον λατρείας του εθνικισμού είναι η σημαία, και περίεργοι λειτουργικοί τύποι έχουν επινοηθή για τον ‘χαιρετισμό’ της σημαίας, την ‘κλίσι’ της σημαίας, την ‘υποστολή’ της σημαίας, και την ‘έπαρσι’ της σημαίας. Οι άνδρες βγάζουν τα καπέλλα των όταν περνά η σημαία· και προς τιμήν της σημαίας οι ποιηταί γράφουν ωδές και τα παιδιά ψάλλουν ύμνους. Στην Αμερική οι νέοι παρατάσσονται σε πυκνές γραμμές, και απαιτείται από αυτούς ν’ απαγγέλλουν καθημερινώς με ιεροπρεπή φωνή και τυπικές χειρονομίες, το αλληγορικό τυπικό. . . .»
Κατόπιν παραθέτει την υπόσχεσι της υποταγής. Έτσι αυτός ο συγγραφεύς θεωρεί τις τελετουργίες της σημαίας σαν μια μορφή λατρείας. Επίσης αυτό κάνει και ο Σκώτος Καθηγητής Ντένις Μπρόγκαν του Πανεπιστημίου Καίμπριτζ, ο οποίος λέγει στη σελίδα 359 του βιβλίου Η Θρησκευτική Κατάστασις: 1968:
«Η αστική θρησκεία έχει τα τελετουργικά της. Υπάρχουν πολλά, αλλά ένα . . . είναι το τελετουργικόν της λατρείας της σημαίας.»
Για το ίδιο θέμα ο Φιλλανδός συγγραφεύς Άρβο Βίκλουντ αναφέρει σχετικά με τη Φιλλανδική σημαία:
«Όταν, λοιπόν, εννοούμε ποιες αξίες κρύβει στις πτυχές της η σημαία μας με τον κυανούν σταυρό, τότε η αντίθετη στάσις μας προς αυτήν πρέπει επίσης ν’ αλλάξη για να γίνη λατρεία της σημαίας, η οποία κατευθύνει την αγία της οργή προς όλους εκείνους που τολμούν να υποτιμήσουν ή να προσβάλουν το πολυτιμότερο σύμβολο του έθνους μας.»
Σε μερικούς ανθρώπους δυνατόν να φαίνεται ότι αυτοί οι συγγραφείς παίρνουν μια άποψι των άκρων. Προσωπικώς δυνατόν να μη νομίζουν ότι επιδίδονται σε λατρεία σημαίας. Αλλ’ αν τις πράξεις των στη διάρκεια μιας τελετής της σημαίας τις έβλεπε για πρώτη φορά ένας ιθαγενής της ζούγκλας του Αμαζονίου, τι νομίζετε ότι θα συνεπέρανε; Δεν θα φαινόταν σ’ αυτόν ότι οι άνθρωποι, που στέκονται σε προσοχή με τα πρόσωπα υψωμένα προς μια σημαία και με τα χέρια απλωμένα προς αυτήν ή τοποθετημένα επάνω στις καρδιές των ενώ επαναλαμβάνουν τυπικά λόγια που τα έχουν απομνημονεύσει, την λατρεύουν;
Υπακοή στη Συνείδησι
Στις αποικιακές ημέρες της Αμερικής οι Πουριτανοί εναντιώνονταν στη Βρεττανική σημαία λόγω του ερυθρού της σταυρού του Αγίου Γεωργίου. Σύμφωνα με τη Βρεττανική Εγκυκλοπαιδεία, το έκαναν αυτό, «όχι από έλλειψι κάποιας νομιμοφροσύνης προς τη μητέρα πατρίδα, αλλά από μια συνειδητή αντίρρησι προς εκείνο που κατεδίκαζαν ως ειδωλολατρικό σύμβολο.»
Υπάρχουν Χριστιανοί σήμερα που αισθάνονται με όμοιο τρόπο έναντι των εθνικών σημαιών. Αυτοί είναι οι μάρτυρες του Ιεχωβά. Η θέσις των είναι η ίδια σε όλον τον κόσμο. Αφού είναι πλήρως ενήμεροι της Γραφικής εντολής «ν’ αποφεύγουν την ειδωλολατρία,» αρνούνται να μετέχουν σε τελετές σημαιών.—1 Κορ. 10:14.
Η θέσις των μπορεί να συγκριθή προς εκείνην που ελάμβαναν οι Χριστιανοί του πρώτου αιώνος μ.Χ. Λόγω συνειδήσεως εκείνοι οι πρώτοι Χριστιανοί ηρνούντο να καίουν θυμίαμα στον Καίσαρα, ο οποίος, για τους Ρωμαίους, δεν ήταν μόνον ένας άρχων, αλλά θεός. Σημειώστε τι αναφέρεται γι’ αυτό στη σελίδα 137 του πρώτου τόμου του βιβλίου Ιστορία του Πολιτισμού υπό Μπρίντον, Κρίστοφερ και Βολφ:
«Για να κρατήσουν σε κοινή υποταγή αυτή την ποικίλη συλλογή λαών, για να τους δώσουν κάτι όμοιο με μια εθνική σημαία σαν σύμβολο αυτής της ενότητος, εθεοποίησαν τον αυτοκράτορα. . . . Προσετέθησαν απλές τελετουργίες θυσιών σ’ αυτόν στις τοπικές θρησκείες και τις τοπικές τελετές. . . . Οι Χριστιανοί, όμως, ήσαν τόσο αυστηρά μονοθεϊσταί, όσο και οι Ιουδαίοι· δεν μπορούσαν να θυσιάζουν στον αυτοκράτορα περισσότερο από ότι οι Ιουδαίοι του παρελθόντος μπορούσαν να θυσιάζουν στον Βάαλ. . . . Ο αληθινός Χριστιανός, λοιπόν, δεν μπορούσε να συγκατατεθή να κάμη εκείνο που σ’ έναν αμύητο ήταν απλώς μια κόσμια χειρονομία, όπως το να βγάλη κανείς το καπέλλο του σήμερα όταν η σημαία περνά σε μια παρέλασι.»
Επειδή οι μάρτυρες του Ιεχωβά υπήρξαν ευπειθείς στη θρησκευτική τους συνείδησι στο ζήτημα αυτό, έτυχαν φρικτής κακομεταχειρίσεως σε πολλές χώρες. Στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής χρειάσθηκε να διεξαγάγουν δύο δικαστικούς αγώνας φθάνοντας μέχρι του Ανωτάτου Δικαστηρίου πριν κερδίσουν μια απόφασι που προστάτευε το δικαίωμα της θρησκευτικής των ελευθερίας.
Η πρώτη υπόθεσις περιελάμβανε την πόλι Μίνερσβιλ της Πενσυλβανίας και το σχολικό της συμβούλιο, το οποίον απέβαλε παιδιά των μαρτύρων του Ιεχωβά επειδή αρνήθηκαν να συμμετάσχουν σε τελετές σημαίας. Σ’ αυτή την υπόθεσι το Ανώτατο Δικαστήριο έβγαλε απόφασι εναντίον των Μαρτύρων. Σχετικώς με την υπόθεσι, ο Καθηγητής Ντένις Μπρόγκαν λέγει:
«Η παράλογος και απεχθής απόφασις του Σχολικού Συμβουλίου της Μίνερσβιλ εσήμαινε ότι τα παιδιά των μαρτύρων του Ιεχωβά ετιμωρήθησαν διότι δεν εκτελούσαν μια πράξι που όχι μόνον οι γονείς των αλλά και οι Ιουδαίοι της εποχής των Μακκαβαίων και οι Χριστιανοί του καιρού του Τραϊανού επίσης θα εχαρακτήριζαν ως ειδωλολατρική.»
Τρία έτη αργότερα, το 1943, το Ανώτατο Δικαστήριο ανέτρεψε την απόφασί του στην δευτέρα υπόθεσι σημαίας που περιελάμβανε τους μάρτυρες του Ιεχωβά. Ο δικαστής Τζάκσον, όταν εξεφώνησε τη γνώμη της πλειοψηφίας του Δικαστηρίου, είπε:
«Οι Μάρτυρες είναι ένα μη ενσωματωμένο σώμα που διδάσκει ότι η υποχρέωσις που επιβάλλεται από τον νόμο του Θεού είναι ανωτέρα από εκείνην των νόμων που ψηφίζονται από κοσμικές κυβερνήσεις. Οι θρησκευτικές των πεποιθήσεις περιλαμβάνουν μια κατά γράμμα μετάφρασι της Εξόδου, Κεφάλαιον 20, εδάφια 4 και 5, τα οποία λέγουν: ‘Μη κάμης εις σεαυτόν είδωλον, μηδέ ομοίωμα τινός, όσα είναι εν τω ουρανώ άνω, ή όσα εν τη γη κάτω, ή όσα εν τοις ύδασιν υποκάτω της γης· μη προσκυνήσης αυτά, μηδέ λατρεύσης αυτά.’ Αυτοί θεωρούν ότι η σημαία είναι ‘είδωλον’ που περιλαμβάνεται σ’ αυτή την εντολή. Γι’ αυτόν τον λόγο αρνούνται να την χαιρετίσουν. . . .
«Αλλά η άρνησις αυτών των ατόμων να μετάσχουν στην τελετή δεν επεμβαίνει ούτε αρνείται τα δικαιώματα των άλλων να κάμουν έτσι. Ούτε υπάρχει οποιαδήποτε αμφισβήτησις σ’ αυτή την περίπτωσι ότι η διαγωγή των είναι ειρηνική και εύτακτη. . . . Το να πιστεύωμε ότι ο πατριωτισμός δεν θ’ ανθίση αν οι πατριωτικές τελετές είναι εκούσιες και αυθόρμητες αντί να είναι μια αναγκαστική ρουτίνα, είναι να κάνωμε μια μη κολακευτική εκτίμησι της εκκλήσεως των θεσμών μας σε ελεύθερες διάνοιες. . . .
«Νομίζομε ότι η ενέργεια των τοπικών αρχών στο ν’ αναγκάση τον χαιρετισμό και την υπόσχεσι στη σημαία υπερβαίνει τους συνταγματικούς περιορισμούς της εξουσίας των και εισβάλλει στη σφαίρα της διανοίας και του πνεύματος, που είναι ο σκοπός της Πρώτης Τροποποιήσεως του Συντάγματός μας για να διαφυλάξη από κάθε επίσημον έλεγχον.»
Αν μια χώρα έχη σύνταγμα που εγγυάται την ελευθερία της λατρείας, αυτή η ελευθερία δεν είναι μόνον για την πλειοψηφία, αλλ’ επίσης και για μια μειοψηφία, της οποίας η συνείδησις δεν της επιτρέπει να μετέχη σε δημοφιλείς τελετές. Οι συνταγματικές εγγυήσεις είναι άνευ αξίας, αν προστατεύουν μόνον εκείνους που συμμορφώνονται με την άποψι της πλειοψηφίας ή με εκείνους που βρίσκονται στην εξουσία.
Οι δικασταί Μπλακ και Ντάγκλας έγραψαν μια γνώμη που συμφωνεί με τη γνώμη της πλειοψηφίας του Ανωτάτου Δικαστηρίου λέγοντας:
«Τα λόγια που εκφράζονται κάτω από πίεσι είναι απόδειξις νομιμοφροσύνης σε τίποτε άλλο παρά μόνον στην ιδιοτέλεια. . . . Ούτε η εσωτερική μας ησυχία σε καιρό ειρήνης ούτε η πολεμική μας προσπάθεια σε καιρό πολέμου εξαρτώνται από τον εξαναγκασμό μικρών παιδιών να μετέχουν σε μια τελετή που δεν καταλήγει σε τίποτε άλλο γι’ αυτά παρά σ’ ένα φόβο πνευματικής καταδίκης.»
Σχετικά με τις δικαστικές μάχες που διεξήχθησαν από τους μάρτυρας του Ιεχωβά για ελευθερία της λατρείας, το βιβλίον Θεμελιώδεις Ελευθερίες ενός Ελευθέρου Λαού υπό Μίλτον Κόνβιτς παρατηρεί στη σελίδα 110: «Σ’ αυτούς οφείλομε την τιμή για την απόφασι του Ανωτάτου Δικαστηρίου ότι μια έκφρασις πεποιθήσεως ή αισθήματος δεν μπορεί να είναι αναγκαστική.»
Ενώ η συνείδησις μερικών ανθρώπων ποτέ δεν τους ενόχλησε για τη συμμετοχή σε μια τελετή σημαίας, μήπως θα έπρεπε αυτό να τους κάμη να μη ανέχωνται κάποιον τον οποίον η συνείδησίς του εμποδίζει να επιδίδεται σ’ αυτήν; Αν η σημαία ενός ατόμου αντιπροσωπεύη θρησκευτική ελευθερία, γιατί να μη χορηγήται σε άλλους αυτή η ελευθερία; Γιατί να μη σεβώμεθα τη συνείδησί των αντί να τους θεωρούμε υπόπτους σαν να μη είναι νομιμόφρονες;
Μερικές από τις σημαίες που κυματίζουν έξω από το κτίριο των Ηνωμένων Εθνών αντιπροσωπεύουν έθνη των οποίων οι άρχοντες δεν πιστεύουν σε ελευθερία για τον λαό τους, και διώκουν άτομα των οποίων η θρησκευτική συνείδησις τα εμποδίζει από το να συμμορφωθούν με την πλειονότητα σε πατριωτικές εκφράσεις. Μπορεί ένα άτομο, που τρέφει ισχυρά αισθήματα εναντίον μιας τόσο απολυταρχικής εξουσίας, να είναι υπερήφανο ότι η σημαία του αντιπροσωπεύει μια ελεύθερη χώρα. Δεν θα έπρεπε, λοιπόν, να είναι πρόθυμο να χορηγήση θρησκευτική ελευθερία σε ανθρώπους οι οποίοι, για θρησκευτικούς λόγους, δεν μπορούν να χαιρετήσουν μια σημαία; Η μισαλλοδοξία εκ μέρους του δεν θα τον έθετε στο ίδιο στρατόπεδο μ’ εκείνα τα έθνη των οποίων την απολυταρχική εξουσία αποστρέφεται;
Έτσι, την επόμενη φορά που θα κοιτάξετε μια εθνική σημαία, σκεφθήτε το πολύχρωμο βάθος της στην αρχαία ιστορία. Εξετάστε τι αντιπροσωπεύει και πώς μερικά άτομα θεωρούν τις τελετές που μπορεί να είναι συνδεδεμένες με αυτήν. Δείξτε εκτίμησι για τη συνείδησί των όπως ακριβώς θέλετε να δείχνουν οι άλλοι εκτίμησι για τη δική σας.