Μπονσάι—Τα Εκπληκτικά Δένδρα Νάνοι

Από τον ανταποκριτή του «Ξύπνα!» στη Βραζιλία

ΕΙΧΑΜΕ φθάσει περίπου τριάντα πέντε μίλια μακριά από την πόλι Σαν Πάολο για να δούμε εκείνα τα δένδρα που είναι γνωστά στους Ιάπωνες ως «μπονσάι.» Καθώς πίναμε το τσάι που μας προσεφέρθη από τη σύζυγο του καλλιεργητού των δένδρων, εκδηλώσαμε την έκπληξί μας όταν αυτός μας είπε ότι μερικά από τα τετρακόσια μικροκαμωμένα δένδρα του είχαν ηλικία τριάντα ετών.

Επάνω σ’ ένα μακρύ τραπέζι υπήρχαν μερικά μικρά πεύκα που είχαν εκείνη την ανεμοδαρμένη όψι της πολυκαιρίας. Σ’ άλλα ράφια ξεχώριζαν μεμονωμένα δένδρα που είχαν τοποθετηθή μέσα σε ρηχά δοχεία. Η περιγραφή τους εφαίνετο κατάλληλη. «Μοναχικό δένδρο στον κάμπο.» Άλλα έμοιαζαν να είναι μαραμένα με τα γυρμένα κλαδιά τους που κρέμονταν επάνω από φανταστικούς απόκρημνους βράχους. Δυο άλλα έβγαιναν από τον ίδιο κορμό· τα«δίδυμα» καθώς ελέγοντο. Ένα άλλο είχε ρίζες επάνω στην επιφάνεια προσκολλημένες για να κρατηθή στη ζωή σε κάποια ακροποταμιά, όπου το νερό είχε σχεδόν παρασύρει το έδαφος, ή τουλάχιστον έτσι εφαίνετο.

Σε μερικά, η γοητεία τους έγκειται στο άπλωμα των ριζών, ενώ σε άλλα στον τρόπο που απλώνονται τα κλαδιά, στην εμφάνισι του κορμού, των φύλλων ή των λουλουδιών. Μερικές φορές ένα μικρό βρύο ή λίγα χαλικάκια είναι ό,τι χρειάζεται για να παρουσιασθή ένα πραγματικό σκηνικό.

Ένας διόσκυρος είκοσι ετών με καρπούς στο φυσικό τους μέγεθος εστέκετο σε ύψος μόλις δυο ποδών. Και μια ακόμα πιο μικρή πορτοκαλιά και μερικές δαμασκηνιές τράβηξαν την προσοχή μας.

Ένα σύνολο από όμοια ή διαφορετικά δένδρα δίνουν την εντύπωσι ενός δάσους. Εκείνα που μεγαλώνουν επάνω σε βράχο μιμούνται τα δένδρα εκείνα που παραμένουν νάνα από τις συνεχείς θύελλες και τους ανέμους επάνω σε απόκρημνα βουνά. Είναι αλήθεια ότι υπάρχουν άνθρωποι των βουνών που διακινδυνεύουν τη ζωή τους προσπαθώντας ν’ αποσπάσουν πραγματικά νάνα δένδρα από επικίνδυνα σημεία σε ανεμοδαρμένους βράχους και κρημνούς.

Ποιος θα μπορούσε να σκεφθή μια τέτοια σμίκρυνσι κανονικά μεγάλων δένδρων σ’ αυτό το μίνι μέγεθος; Απορήσαμε. Μάθαμε ότι ο ιδιοκτήτης ενός Ιαπωνικού ναού με το όνομα Χόνεν Σωνίν, στον δωδέκατο αιώνα μ.Χ. είχε παραγάγει μικροκαμωμένα δένδρα για να διακοσμίση τον μικρό του ναό του Μπόντο. Δεν είναι γνωστό βέβαια αν αυτός έκαμε την αρχή ή μόνον αντέγραψε την τεχνική της νανοποιήσεως.

Τα νάνα δένδρα έφθασαν να είναι γνωστά ως «Μπονσάι,» που κατά γράμμα σημαίνει μπόουν (ρηχό δοχείο) και σάι (καλλιέργεια) ή με άλλα λόγια «νάνα δέντρα σε γλάστρες.» Σύντομα αυτά διαδόθηκαν στην Ιαπωνία, στην Κίνα, τη Νότιο Ασία, τον Ειρηνικό, την Ευρώπη και την Αμερική βρίσκοντας θαυμαστάς σχεδόν παντού. Τον δέκατον έβδομο αιώνα οι Ολλανδοί μετέφεραν αυτή την τέχνη στη Δύσι. Σήμερα δεν είναι μόνο το ζήτημα του χώρου που εμπνέει τους ενθουσιώδεις και ερασιτέχνες κηπουρούς. Είναι η συμπαθητική ομορφιά των νάνων δένδρων.

Ιάπωνες μετανάσται έφεραν το μπονσάι στο Σάο Πάολο πριν τριάντα χρόνια περίπου. Τώρα μικροποιούν όχι μόνο δένδρα του εξωτερικού, αλλ’ επίσης κοινά είδη της Βραζιλίας, όπως δένδρα φοινίκων και γουάβα, κίτρινο ιπέ, μπουγκανβίλια, και πολλά άλλα.

Οι ηλικίες των είναι αξιοθαύμαστες. Επί παραδείγματι, μερικά που εφέρθησαν στη Βραζιλία από την Ιαπωνία είναι ηλικίας άνω των διακοσίων ετών. Και στην Ιαπωνία υπολογίζεται ότι μερικά έχουν φθάσει την ηλικία των εξακοσίων ετών, όπως είναι ένα που βρίσκεται στην Οζάκα.

Πώς Γίνεται η Σμίκρυνσης

Η φυσική μέθοδος της σμικρύνσεως του μεγέθους ενός δένδρου εξακολουθεί να είναι η πιο δημοφιλής, αν και γίνεται χρήσις χημικών φαρμάκων και ορμονών για να επιτύχουν ακόμα πιο μικρά είδη από το συμβατικό ύψος των πενήντα εκατοστών.

Το δένδρο διαμορφώνεται και προετοιμάζεται πολλά χρόνια μέχρις ότου αποκτήση το σταθερό σχήμα ενός μεγάλου δένδρου. Το μπονσάι μπορεί να καλλιεργηθή με σπόρους ή με ξεμασκαλίδια. Στην περίπτωσι των σπόρων προτιμούν να χρησιμοποιούν σπόρους από φυσικώς μικρότερα δένδρα που τους φυτεύουν σε έδαφος ανακατεμένο κατά το ήμισυ με άμμο. Μετά από τέσσερες έως οκτώ μήνες οι σπόροι αρχίζουν να βλαστάνουν και μετά αφήνονται ν’ αναπτυχθούν με τον κανονικό τρόπο. Τα ξεμασκαλίδια φυτεύονται όπως εκείνα των άλλων δένδρων. Η διαδικασία της μικροποιήσεως αρχίζει επτά έως εννέα ή δώδεκα μήνες ενώ το δένδρο είναι ακόμα έξω στο ύπαιθρο.

Οι πλαϊνές ρίζες κόβονται με μια αξίνα σε απόστασι έξη έως οκτώ ίντσες από τον κορμό. Ακόμα και σ’ αυτό το στάδιο ένα κλαδί μπορεί να καμφθή σ’ ένα επιθυμητό σχήμα με τη βοήθεια ενός δυνατού σιδερένιου σύρματος που τυλίγεται γύρω του. Στους δεκαοκτώ μήνες οι πλαϊνές ρίζες κόβονται και πάλι. Αυτή η διαδικασία επαναλαμβάνεται, στους είκοσι τέσσερες, στους τριάντα δύο και στους τριάντα έξη μήνες. Στη διάρκεια των πρώτων τριών κρισίμων ετών τα 60 έως 70 τοις εκατό περίπου των νεαρών φυτών δεν ευδοκιμούν.

Έπειτα το δένδρο φυτεύεται σ’ ένα ρηχό ανθοδοχείο. Αυτή την εποχή η ατρακτοειδής ρίζα του δένδρου κόβεται περίπου δυο ίντσες κάτω από το σημείο που τελειώνει η ρίζα και αρχίζει ο κορμός. Έτσι όλα τα μέσα της αναπτύξεως περιορίζονται.

Το σχήμα του δοχείου πρέπει να είναι ανάλογο με το είδος του δένδρου και το σκηνικό του περιβάλλοντος πρέπει να εμπνέη τον θεατή. Συνήθως αυτό είναι πήλινο και το σχήμα του όπως και το βάθος του πρέπει να έχουν την κατάλληλη αναλογία με το δένδρο.

Ένα μεταλλικό δίχτυ είναι προσαρμοσμένο μέσα στο δοχείο ώστε να εμποδίζη το χώμα να κολλά στις πλευρές του. Ένα κατάλληλα φυτεμένο μπονσάι μπορεί να βγη από τη γλάστρα του οποτεδήποτε αλλά μένει σ’ αυτή δυο έως τρία χρόνια οπότε αλλάζεται το χώμα για ν’ αποφευχθή το σάπισμα των ριζών. Τότε το φυτό είναι έτοιμο για να του κλαδέψουν τα κλωναράκια με ψαλίδι και τα κλαδιά μπορούν να λυγισθούν με τη βοήθεια συρμάτων σύμφωνα με την επιθυμία του καλλιεργητού.

Το πότισμα γίνεται μια ή δυο φορές την ημέρα εκτός από το χειμώνα, οπότε το δένδρο αναπαύεται. Πολλοί βυθίζουν ένα στεγνό σπίρτο στο χώμα και μετά το βγάζουν έξω. Αν αυτό βγη υγρό, τότε δεν ποτίζουν, αλλ’ αν είναι στεγνό, τότε το φυτό θέλει πότισμα.

Σε κανονικά διαστήματα κατά την περίοδο της αναπτύξεως το δένδρο ανασηκώνεται από το δοχείο για να περικοπούν οι ρίζες. Αυτό συνεχίζεται έως ότου το δένδρο «αναπτυχθή πλήρως» μετά από δέκα έως δεκαπέντε ή περισσότερα χρόνια!

Εκτός από τον βαρύ χειμώνα, το μπονσάι μπορεί ν’ αφεθή έξω. Ο φρέσκος αέρας είναι αναγκαίος, έτσι όπου υπάρχει κεντρική θέρμανση να μπορεί να παραμείνει σε κλειστό χώρο όχι περισσότερο από μια εβδομάδα κάθε φορά.

Ο οικοδεσπότης μας έδωσε κάποια παραγγελία στο γυιο του και αυτός σύντομα επέστρεψε και μας έκαμε δώρον δυο κυπαρίσσια μπονσάι. Εκφράσαμε τις ευχαριστίες μας γι’ αυτή την ανέλπιστη γενναιοδωρία και καθώς πήραμε το δρόμο της επιστροφής ηχούσαν ακόμα στ’ αυτιά μας τα λόγια του:

«Η αξία ενός μπονσάι έγκειται στο σχήμα, στο ύψος και στην ηλικία του. Όσο πιο παλαιό είναι ένα δένδρο τόσο πιο πολύτιμο είναι. Αν και μικροσκοπικό σε μέγεθος και παλαιό σε εμφάνισι, είναι ένα δένδρο που ευχαριστεί τα παιδιά σας, τα παιδιά των παιδιών σας και τις γενεές που θα έλθουν, ακριβώς μέσα στο καθημερινό σας δωμάτιο.