Ata Ubọhọ-Ufụn —Oto Ebiet Ewe?

“Owo eke asan̄ade inyụn̄ ikemeke ndinen̄ede ikpat esiemmọ. O Jehovah, tụnọ mi.”—JEREMIAH 10:23, 24.

1, 2. Didie ke ata ekese owo ẹse ubọhọ-ufụn, edi nso efen ke oyom ẹkere ẹban̄a?

NTE eyịghe mîdụhe anaedi afo amadara ata ubọhọ-ufụn. Afo omoyom ndinyene ifụre man etịn̄ mme ekikere fo, enyene ifụre man ebiere ebiet ye nte afo odude uwem. Afo omoyom ndimek utom oro afo anamde, ndimek udia, ikwọ, mme ufan fo. Afo emenyene mme n̄kpọ oro amade akan ke otu ediwak n̄kpọ eken, ikpọ ye n̄kpri. Idụhe owo eti ibuot oro oyomde ndidụk ufụn nnọ mme andikara ẹdide mbon ufịk, ye unana edinyene ifụre ndimek n̄kpọ.

² Nte ededi, nte afo n̄ko ukpoyomke ererimbot emi mbon en̄wen ye afo nde ẹkpebọde ufọn ẹto ata ubọhọ-ufụn? Nte afo ukpoyomke ererimbot emi ẹkpemede ifụre man uwem ofụri owo ekpenyene se ọwọrọde ata ọyọhọ ọyọhọ? Ndien edieke ememde utom, nte afo n̄ko ukpoyomke ererimbot oro ọbọhọde ndịk, ubiatibet, biọn̄, unana, usabade-n̄kpọ, udọn̄ọ, ye ekọn̄? Ke akpanikọ mme utọ ubọhọ-ufụn ẹmi ẹdi se ẹtịmde ẹma.

3. Ntak emi nnyịn idade ubọhọ-ufụn ke akpan n̄kpọ?

³ Ntak emi nnyịn mme owo ikerede ata ọkpọsọn̄ ọkpọsọn̄ ntre iban̄a ubọhọ-ufụn-e? Bible ọdọhọ ete: “Ọtọ nte spirit Ọbọn̄ [“Jehovah,” New World Translation] odude, ubọhọ-ufụn etiene odu do n̄ko.” (2 Corinth 3:17) Ntre Jehovah edi Abasi ubọhọ-ufụn. Ndien sia enye okobotde nnyịn ke ‘mbiet esie,’ enye ama ọnọ nnyịn ifụre uduak man nnyịn ikpadara inyụn̄ ibọ ufọn ito ubọhọ-ufụn.—Genesis 1:26.

Ẹda Ubọhọ-Ufụn Ẹnam N̄kpọ ke Idiọk Usụn̄

4, 5. Didie ke ẹkebiat ubọhọ-ufụn ke ofụri mbụk?

⁴ Ke ofụri mbụk ediwak miliọn owo ẹmedụk ufụn, ẹbọ ndutụhọ, mîdịghe ẹwowot ke ntak emi mbon en̄wen ẹkedade ifụre uduak ẹnam n̄kpọ ke idiọk usụn̄. Bible obụk ete ke n̄kpọ nte isua 3,500 ẹmi ẹkebede, “nditọ Egypt [ẹma] ẹsịn nditọ Israel ẹnam utom ke ufịk: ẹnyụn̄ ẹnam uwem odoro mmọ ke ọkpọsọn̄ ufụn.” (Exodus 1:13, 14) The Encyclopedia Americana ọdọhọ ete ke ọyọhọ isua ikie inan̄ M.E.N., ibat ifụn ke Athens ye ke ikpọ obio Greek iba eken ama awak akan mme amana-isọn̄ ke n̄kpọ nte ifụn 4 ke amana-isọn̄ 1. N̄wed emi ọdọhọ n̄ko ete: “Ke Rome, ofụn ke editọn̄ọ ikenyeneke unen ndomokiet. Ẹkeme ndiwot enye ke ata n̄kpri n̄kan ndudue.” Compton’s Encyclopedia ọdọhọ ete: “Ke Rome, utom ofụn ekedi itiat idakisọn̄ idụt oro. . . . Ke in̄wan̄ ifụn ẹkesiwak ndinam utom ye n̄kpọkọbi. Ke okoneyo ẹma ẹsibọp mmọ ẹdian ọtọkiet ẹnyụn̄ ẹkụk ẹsịn ke ikpọ ufọk-n̄kpọkọbi, oro ubak ubak ẹkebụhọde ke esịt isọn̄.” Sia ediwak ifụn ẹkenyenede ifụre inikiet ko, kere ban̄a utọ ubiak ubiak uwem unana idotenyịn oro!

⁵ Ke ediwak isua ikie, Christendom ama esịn idem ke ufịk ufịk unyam ifụn. The World Book Encyclopedia ọdọhọ ete: “Otọn̄ọde ke mme iduọk isua 1500 osịm 1800, mbon Europe ẹma ẹda n̄kpọ nte ifụn miliọn 10 ẹmi ẹdide mbubịt owo ẹto Africa ẹka Edem Usoputịn Ererimbot.” Ke ọyọhọ isua ikie-20 emi, ẹma ẹnyịk ediwak miliọn mbon oro ẹmụmde ke ukat ndinam utom n̄kpan̄a m̀mê ẹwotde-wot ke mme itienna ekikere Nazi nte usụn̄ edinam ukara. Mbon unọmọ ẹmi ẹma ẹsịne ediwak Mme Ntiense Jehovah ẹmi ẹkesịnde ke ufọk-n̄kpọkọbi sia mmọ ẹkesịnde ndin̄wam ibak ibak ukara Nazi.

Ufụn Ẹdụkde Ẹnọ Nsunsu Ido Ukpono

6. Didie ke nsunsu ido ukpono ekesịn mme owo ke ufụn ke Canaan eset?

⁶ Orụk ufụn en̄wen odu n̄ko emi osụn̄ọde oto edisọn̄ọ nyịre ke nsunsu ido ukpono. Ke uwụtn̄kpọ, ke Canaan eset, ẹma ẹsiwa nditọ ẹnọ Molech. Ẹdọhọ ẹte ke akwa ikan̄ ama esisak ke esịt akwa mbiet nsunsu abasi emi. Ẹma ẹsitop nditọn̄wọn̄ ye uwem ẹdori ke ubọk mbiet emi, ẹdororede inikiet inikiet ẹdụk edemeikan̄ emi odude ke idak. Ndusụk nditọ Israel ẹma ẹkam ẹsinam nsunsu utuakibuot emi. Abasi ọdọhọ ete ke mmọ ẹma ẹnam ‘nditọiren mmọ ye nditọiban mmọ ẹbe ẹdụk ikan̄ ẹnọ Molech, kpa n̄kpọ oro Imọ mîkowụkke mmọ, mîkonyụn̄ idụkke Imọ esịt ndinam mbubiam ido emi.’ (Jeremiah 32:35) Nso ufọn ke Molech akada ọsọk mme andituak ibuot nnọ enye? Mme idụt Canaan oro ye utuakibuot Molech ẹdu m̀mọ̀n̄ mfịn? Kpukpru mmọ ẹma ẹbe ẹfep. Oro ekedi nsunsu utuakibuot, kpa utuakibuot oro mîkọn̄ọke ke akpanikọ edi ọkọn̄ọde ke nsu.—Isaiah 60:12.

7. Nso enyene-ndịk edinam ekedi ubak ido ukpono mbon Aztec?

⁷ Ediwak isua ikie ẹmi ẹkebede ke Central America, mbon Aztec ẹma ẹdụk ufụn ẹnọ nsunsu utuakibuot. Mme owo ẹma ẹnyene mme ọkpọkpọ abasi, ẹma ẹtuak ibuot ẹnọ mme odudu obot nte mme abasi, nsio nsio edinam ke uwem ofụri usen ẹma ẹnyene mme abasi mmọ, mme eto ẹma ẹnyene mme abasi mmọ, uwotidem ama akam enyene abasi esie. N̄wed oro The Ancient Sun Kingdoms of the Americas obụk ete: “Ẹketịm ukara mbon Aztec Mexico tọn̄ọ ke enyọn̄ sịm isọn̄ man ekeme ndin̄wam, nnyụn̄ nsụk esịt mme odudu oro enyịn mîkwe ye adan̄a ediwak esịt owo oro ẹkịmde ẹsion̄o nte ẹkekeme ndinọ mmọ. Iyịp ekedi edin̄wọn̄ n̄kpọ ọnọ mme abasi. Man ẹnyene mbon unọmọ n̄kpọkọbi oro ẹdotde ndiwa nte uwa nnọ mme abasi, anana-utịt n̄kpri ekọn̄ ẹma ẹsidu.” Ke ini ẹkeyakde akwa temple kiet ẹnọ ke 1486, ẹma ẹbon ediwak tọsịn mbon unọmọ “ke udịm ke udịm, man ẹnyanade ẹnịm ke itiat uwa. Ẹma ẹsịbe esịt mmọ ẹsion̄o ẹnyụn̄ ẹnyan ẹnọ utịn ke esisịt ini” ndisụk esịt abasi-utịn. The World Book Encyclopedia ọdọhọ ete: “Ndusụk ini mme andituak ibuot ẹma ẹsita ubak itie ke idem owo unọmọ.” Kpa ye oro, mme ido edinam oro ikanyan̄ake Obio Ukara Aztec m̀mê nsunsu ido ukpono esie.

8. Nso ke adausụn̄ isan̄ eketịn̄ aban̄a uwotowo eyomfịn oro enen̄erede okpon akan enyeoro akadade itie ke otu mbon Aztec?

⁸ Inikiet ko, isenowo ke ẹkenam isan̄ ẹkanade itie ubon n̄kpọeset ke ebiet emi ekebe kiet okowụtde nte mme oku Aztec ẹsịbede esịt akparawa kiet. Ke ini adausụn̄ ke isan̄ oro akanamde se ẹkụtde oro an̄wan̄a, ibifịk ama ababa ndusụk owo ke otu isan̄ oro. Adausụn̄ oro ndien ama ọdọhọ ete: “Mmokụt nte ke esịt etịmerede mbufo ke edinam mbon Aztec ndiwa n̄kparawa owo nnọ ndem. Edi, ke ọyọhọ isua ikie-20 emi, ẹmewa ediwak miliọn n̄kparawa owo ẹnọ abasi ekọn̄. Ndi oro ke usụn̄ ekededi ọfọn akan?” Edi akpanikọ nte ke ini ekọn̄ mme adaiso ido ukpono ke kpukpru idụt ẹsibọn̄ akam ẹyom edikan ẹnyụn̄ ẹdiọn̄ udịmekọn̄ idem okposụkedi mme owo ke ukem ido ukpono oro ẹsiwakde ndida ke n̄kan̄ eken n̄wot kiet eken.—1 John 3:10-12; 4:8, 20, 21; 5:3.

9. Nso edinam ida ekese uwem n̄kpri owo ikan efen ekededi ke mbụk?

⁹ Ediwot nseknditọ oro mîmanake kan̄a ke usion̄o idịbi, kpa n̄kpọ nte miliọn 40 m̀mê 50 ke isua kiet ke ofụri ererimbot, okpon akan ediwa n̄kpri owo nnọ Molech, nnọ mme abasi Aztec, m̀mê ndiwa nnọ ekọn̄. Ibat oro ẹkewotde ke usion̄o idịbi ke n̄kpasịp isua ita ẹmi ẹkebede awak akan owo miliọn ikie oro ẹkewotde ke kpukpru ekọn̄ eke ọyọhọ isua ikie-20 emi. Isua kiet kiet, ẹsision̄o ata ekese ibat nseknditọ oro awakde akan kpukpru mbon oro ẹkewotde ke isua 12 ke ukara Nazi. Ke mme isua ndondo emi, ẹmewot nseknditọ ke ediwak itie tọsịn ke usion̄o idịbi akan kpukpru owo oro akanam ẹwade ẹnọ Molech m̀mê ẹwade ẹnọ mme abasi mbon Aztec. Kpa ye oro, ediwak owo (ke mîdịghe n̄wakn̄kan ibat) ke otu mbon oro ẹsion̄ode idịbi m̀mê mbon oro ẹnamde usion̄o idịbi, ẹsidọhọ ke idi mbon ido ukpono.

10. Nso idi usụn̄ efen oro mme owo ẹdụkde ufụn ẹnọ nsunsu ido ukpono?

¹⁰ Nsunsu ido ukpono esịn mme owo ke ufụn ke mme usụn̄ en̄wen n̄ko. Ke uwụtn̄kpọ, ediwak owo ẹnịm ke akpanikọ ẹte ke mme akpan̄kpa ke ẹdu uwem ke ererimbot mme spirit. Utịp kiet otode utọ nsunsu edinịm ke akpanikọ oro edi ndịk ye utuakibuot nnọ mme eteete oro ẹkekpade man ẹnyene mme ufọn oro ẹkerede nte ẹbọde ẹto mmọ. Emi amanam mme owo ẹdụk ufụn ẹnọ mbia ifọt, mme enyene-nsan̄a ekpo, ye mme ọkwọrọ ederi ẹmi ẹsikade ẹkebụp ye ekikere edin̄wam mme odu-uwem ẹsụk esịt mme akpan̄kpa. Ẹkeme ndibụp mbụme emi mfọn mfọn ẹte, Ndi usụn̄ ekededi odu ndibọhọ utọ ufụn oro?—Deuteronomy 18:10-12; Ecclesiastes 9:5, 10.

[Ndise ke page 5]

Ke ofụri mbụk, ndusụk owo ẹmeda ifụre uduak mmọ ẹnam n̄kpọ ke idiọk usụn̄ man ẹsịn mbon en̄wen ke ufụn