Nte Enye Ebịghi Akan Nte Afo Ekerede?
USEN ita mbemiso n̄kpa esie, Jesus ama enyene usen kiet oro ọkọyọhọde ye ekese edinam ke Jerusalem, kpa usen oro akabarede edi ata n̄wọrọnda ọnọ mme Christian oro ẹdude uwem mfịn. Enye ama ekpep mme owo n̄kpọ ke temple, ọwọn̄ọde mme mbụme n̄kari oro mme adaiso ido ukpono Jew ẹkedomode ndida mmụm enye efep. Ke akpatre, enye ama ọnọ mme scribe ye mme Pharisee ndotndot ubiomikpe oro akanamde ẹdiọn̄ọ mmọ nte mbon mbubịk ye mme ibọm oro ẹsan̄ade ẹka Gehenna.—Matthew, ibuot 22, 23, NW.
Nte enye ọkọwọrọde ọkpọn̄ n̄kan̄ temple oro, kiet ke otu mbet esie ama ọdọhọ enye ete: “Andikpep, sese, itiat emi ye mme ufọk ẹmi ẹmekpon adan̄a didie.” Ye unana udọn̄, Jesus ama ọdọhọ enye ete: “Nte omokụt ikpọ ufọk ẹmi? Idikpọn̄ke itiat kiet ke enyọn̄ itiat efen eke mîdidorokede enye iduọk.” (Mark 13:1, 2) Ekem Jesus ọkpọn̄ temple oro ke akpatre, osụhọrede ke Unaisọn̄ Kidron, ebe osịm n̄kan̄ eken, onyụn̄ ọdọk mme itịghede Obot Olive.
Nte enye eketiede do ke obot oro ke un̄wana utịn uwemeyo ada okụt temple emi odude ke Obot Moriah ke edem unaisọn̄ eken, Peter, James, John, ye Andrew ẹdi ẹbịne enye ke ndịbe. Ikọ ẹmi enye eketịn̄de aban̄a iduọ temple ke osụk ẹfịghe mmọ ke ekikere. Mmọ ẹbụp ẹte: “Sian nnyịn ini eke mme n̄kpọ emi ẹdidide; nso idinyụn̄ idi idiọn̄ọ edidi [“edidu,” NW] Fo, ye eke akpatre ini eyo [“utịt editịm n̄kpọ,” NW] ẹmi?” (Matthew 24:3; Mark 13:3, 4) Ibọrọ oro enye ọkọnọde ke mbụme mmọ ke uwemeyo oro ke Obot Olive edi ata akpan n̄kpọ ọnọ nnyịn. Enye ekeme ndikpeme nnyịn mbiọn̄ọ edibet ebịghe akaha mbemiso ikerede iban̄a “utịt editịm n̄kpọ ẹmi.”
Mbụme mmọ ekedi ke ikpehe iba. Ikpehe kiet akaban̄a utịt temple ye editịm n̄kpọ mme Jew; enye eken akaban̄a edidu Jesus ke ini iso nte Edidem ye utịt editịm n̄kpọ oro odụde ke emi. Ẹma ẹbọrọ mbụme mbiba ẹmi ke ibọrọ oro Jesus ọkọnọde, nte ẹwụtde ke Matthew 24 ye 25, Mark 13, ye Luke 21. (Se n̄ko Ediyarade 6:1-8.) Kaban̄a utịt ererimbot oro odụde ke emi, m̀mê editịm n̄kpọ ẹmi, Jesus ama etịn̄ aban̄a ekese n̄kpọ oro, ke ẹtan̄de ẹdian ọtọkiet, ẹdidide ntan̄ndian idiọn̄ọ oro anamde ẹdiọn̄ọ mme akpatre usen. Nte ntan̄ndian idiọn̄ọ oro omosu? Nte enye emesịn nnyịn ke akpatre usen oro ẹtịn̄de ẹban̄a ke Bible? Nte enye ndisu ọmọtọt nnyịn ete ke enye ekeme ndibịghi n̄kan nte nnyịn ikerede?
Kiet ke otu ntan̄ndian idiọn̄ọ Jesus edi: “Idụt eyedaha an̄wana ye idụt, obio edidem kiet eyenyụn̄ adaha an̄wana ye obio edidem efen.” (Matthew 24:7) Ke 1914, Ekọn̄ Ererimbot 1 ama ọtọn̄ọ. Mme Ntiense Jehovah eke ini oro ẹma ẹdu ke ẹdidemede usọp usọp. Ndien ntak-a? Ke December 1879, n̄kpọ nte isua 35 mbemiso, magazine Enyọn̄-Ukpeme (Ikọmbakara) ọkọdọhọ ete, ọkọn̄ọde ke ubatini Bible, nte ke 1914 edidi ata akpan isua ke mbụk ubonowo. Nte ekọn̄ emi, kpa ata akpa ekọn̄ ke udomo eke ofụri ererimbot, emi idụt 28 ke akpatre ẹkebuanade ẹnyụn̄ ẹwotde mme owo million 14, ekpekeme ndidi ntọn̄ọ n̄kpọntịbe ẹmi ẹsude ntan̄ndian idiọn̄ọ Jesus aban̄ade utịt? Nte mme n̄kpọ eken ẹmi ẹdụde ke idiọn̄ọ oro ẹyetiene?
Ke “ikọ ediyarade Jesus Christ,” ẹma ẹbemiso ẹtịn̄ ẹban̄a ukem uduọkiyịp emi. Mi ididuọt enan̄ ye andidoro enye ke edem ‘ẹsio emem ẹfep ke isọn̄.’ (Ediyarade 1:1; 6:4) Oro ke akpanikọ ama otịbe ọtọn̄ọde ke 1914 osịm 1918. Ndien Ekọn̄ Ererimbot I ekedi sụk ntọn̄ọ kpọt. Ke 1939, Ekọn̄ Ererimbot II ama etiene. Ẹma ẹnyịk idụt 59 ẹsịn ke en̄wan oro ndien ẹma ẹwot n̄kpọ nte owo million 50. Ke isua 45 ẹmi ẹtienede Ekọn̄ Ererimbot II, ẹmen̄wana se ikande ekọn̄ 125, ẹwotde mme owo ẹwakde ẹbe million 20.
N̄kpọ efen oro odụde ke idiọn̄ọ oro edi: “Akan̄ . . . ẹyenyụn̄ ẹdu.” (Matthew 24:7) Akan̄ ama odu ntatara ntatara ke ini Ekọn̄ Ererimbot I ye ke oro ebede. Ntọt kiet abat se ikande ikpọ akan̄ 60 ọtọn̄ọde ke 1914, adade uwem ediwak million owo. Akande oro, idem idahaemi nditọn̄wọn̄ 40,000 ẹsikpan̄a kpukpru usen ẹto unana eti udia ye mme udọn̄ọ oro ẹkemede ndikpan.
“Ikpọ unyekisọn̄ ẹyedu.” (Luke 21:11) Mmọ ẹma ẹn̄yen̄e isọn̄ ke Ekọn̄ Ererimbot I ama ọkọtọn̄ọ. Ke 1915 unyekisọn̄ ama ada uwem owo 32,610 ke Italy; ke 1920 efen ama owot owo 200,000 ke China; ke 1923 ke Japan, owo 99,300 ẹma ẹkpan̄a; ke 1935 ke se ẹdiọn̄ọde idahaemi nte Pakistan, owo 25,000 ẹma ẹduọk uwem mmọ; ke 1939 ke Turkey, owo 32,700 ẹma ẹtak; ke 1970 ke Peru, ama owot owo 66,800; ke 1976 ke China, owo 240,000 (ndusụk owo ẹdọhọ owo 800,000) ẹma ẹkpan̄a; ke 1988 ke Armenia, owo 25,000 ẹma ẹduọk uwem mmọ. Ke akpanikọ, ikpọ unyekisọn̄ omodu ọtọn̄ọde ke 1914!
“Mme idiọk udọn̄ọ ẹyenyụn̄ ẹdu ke nsio nsio ebiet.” (Luke 21:11) Ke 1918 ye 1919, n̄kpọ nte owo 1,000,000,000 ẹma ẹduọ udọn̄ọ efiomnsa, ndien se ibede owo 20,000,000 ẹma ẹkpan̄a. Edi oro ekedi n̄tọn̄ọ kpọt. Ke idụt ẹtọn̄ọde-tọn̄ọ ntatenyịn, utoenyịn, ọkpọsọn̄ ufiopidem, udọn̄ọ nnan, ọkpọsọn̄ utọrọ, ye mme udọn̄ọ eken ẹkaiso ndinọmọ nnyụn̄ n̄wot ediwak million owo. Adianade do, udọn̄ọ esịt ye cancer ẹda uwem ediwak million owo efen efen. Mme udọn̄ọ ẹmende ẹto idan̄ ke osobo ubonowo. Akama-n̄kpa udọn̄ọ AIDS ke esịn ndịk ke esịt ediwak owo mfịn, ẹmi ẹkerede nte ọnọmọde obufa owo kiet ke kpukpru minit, ye unana idotenyịn usọbọ.
‘N̄kọri ukwan̄ido.’ (Matthew 24:12) Owo ikemeke ndikara ukwan̄ido ọtọn̄ọde ke 1914, ndien mfịn omobomo asuana. Uwotowo, idan̄ n̄kanubọk, n̄wo, mme ekọn̄ n̄ka—mmọ ẹnam mme ibuotikọ n̄wedmbụk n̄kpọntịbe ye mme mbụk n̄kpọntibe oro ẹnọde ke radio ye television. Mme afai unana ntak oro owo mîsehe enyịn iban̄a ke ẹkaiso. Ke United States, eren kiet oro akamade ikan̄ ama otop inuaikan̄ ikie ke ikan̄ oro ẹsitopde usọp usọp ọdọn̄ ke otu nditọ ufọkn̄wed—owo 5 ẹkpan̄ade, 29 ẹdade unan. Ke England idat kiet ama owot owo 16 ye ikan̄ ẹkotde AK-47. Ke Canada eren kiet emi asuade-sua iban ama aka Montreal University onyụn̄ okowot owo 14 ke otu mmọ. Mme utọ owo oro ebiet wolf, lion, mme unam ikọt, unam eke mînyeneke ibuot eke ẹmanade man ẹkpemụm mmọ ẹwot.—Men Ezekiel 22:27; Zephaniah 3:3; 2 Peter 2:12.
“Idem eyeyemede owo oto ke ndịk ye edikama enyịn nse mme n̄kpọ eke ẹdiwọrọde ẹnọ ekondo.” (Luke 21:26) Ibịghike ke akpa bọm atọm ama okobomo, ataifiọk atọm oro, Harold C. Urey ama ọdọhọ aban̄a ini iso ete: “Nnyịn iyedia udia ke ndịk, ide idap ke ndịk, idu uwem ke ndịk inyụn̄ ikpa ke ndịk.” Ẹmedian ndịk ubiatibet, akan̄, unana iwụk ke ndutịm uforo, mbiara ido uwem, n̄wụre ubon, usabade isọn̄, ke ndịk ekọn̄ nuclear. Ke akpanikọ, ndiọkeyo oro mme n̄wedmbụk n̄kpọntịbe eke usen ke usen ye mme mbụk n̄kpọntịbe oro ẹnọde ke television ẹmende ẹsan̄a nnyịn ke iso amasuan ndịk ke kpukpru ebiet.
Apostle Paul n̄ko ama ewet aban̄a mme idaha oro ẹdidude ke ukperedem ini eke editịm n̄kpọ ẹmi. Ndikot mme ikọ esie etie nte ndikot mbụk n̄kpọntịbe eke usen. Enye ekewet ete, “Edi fiọk emi, ete ndiọkeyo eyedu ke ukperedem ini. Koro mme owo eyedi mme ama idem, ye mme ama inyene; ẹnyụn̄ ẹbụre idiọk mbụre, ẹseri iseri, ẹsụn̄i isụn̄i, ẹsọn̄ ibuot ye ete ye eka, ẹnana esịtekọm, ẹnana uten̄e Abasi, ẹnana ima uduot owo; ẹnyụn̄ ẹbiat un̄wọn̄ọ; ẹma ebiari, ẹyak idiọkitọn̄ akan mmọ ubọk, ẹtie obom obom, ẹnyụn̄ ẹsua se ifọnde; mmọ edi mme ada owo nnọ mme asua, ye mbon idiọk iwụk, ye mbon n̄kohodeidem; mmọ ẹma mbre ẹkan Abasi; ẹnyene enyọn̄ enyọn̄ ido uten̄e Abasi, edi isan̄ake n̄kpọ ye odudu eke odude ke uten̄e Abasi. Wọn̄ọde kpọn̄ mmọ eke ẹtiede ntem.”—2 Timothy 3:1-5.
Kpukpru N̄kpọ Ẹkaiso Nditie “Nte Ẹketiede Toto ke Editọn̄ọ Ererimbot”?
Apostle Peter ama ebemiso etịn̄ aban̄a n̄kpọ efen oro edinịmde ukperedem ini idiọn̄ọ, ete: “Ke ukperedem ini mbon nsahi ẹyeda nsahi ẹdi; mmọ ẹyesan̄a ke mme idiọkitọn̄ mmọ, ẹnyụn̄ ẹdọhọ ẹte, Edidi eke Enye ọkọdọhọde ete iyedi enye? Koro tọn̄ọ nte mme ete ẹkede idap, kpukpru n̄kpọ ẹtie kpasụk nte ẹketiede toto ke editọn̄ọ ererimbot.”—2 Peter 3:3, 4.
Mfịn, ke ini ẹnemede n̄kpọ ẹban̄a ukperedem ini, ediwak owo ẹsisu ikọ prọfesi Peter ke ndisasak nnyụn̄ ndọhọ ẹte: ‘Oh kpukpru n̄kpọ oro ẹma ẹtịbe mbemiso. Enye edi sụk akani n̄kpọntịbe oro afiakde ada itie.’ Ntre mmọ ẹfụmi mme ntọt oro ẹnyụn̄ ẹkaiso “[ẹsan̄a] ke mme idiọkitọn̄ mmọ.” Edi “nte ekemde ye uduak idemmọ” ke mmọ ẹfụmi edisu mme prọfesi oro nte an̄wan̄ade anamde ẹdiọn̄ọ ukperedem ini.—2 Peter 3:5, NW.
Edi, nsio nsio ikpehe ntan̄ndian idiọn̄ọ oro Jesus ekebemde iso etịn̄ aban̄a akananam isụhọ kpukpru ọtọkiet ke utọ ekpri ibio ini oro ke akwa udomo ntre ye utọ ntatara utịp oro. (Fiak dụn̄ọde, ke uwụtn̄kpọ, Matthew 24:3-12; Mark 13:3-8; Luke 21:10, 11, 25, 26.) Ndien nnyịn ikpama ndidụri ntịn̄enyịn fo akpan akpan n̄wụt ikpehe ukperedem ini efen oro ẹkebemde iso ẹtịn̄ ẹban̄a, nte ẹbụkde ke Ediyarade.
Ẹyak nnyịn ikụbọde ika Ediyarade 11:18. Enye ọdọhọ nte ke ini Obio Ubọn̄ Christ ọtọn̄ọde ndikara ndien mme idụt ẹyatde esịt, ini ikpe onyụn̄ ekemde, do Jehovah “[eyesobo] mmọemi ẹsobode isọn̄.” Nte usabade n̄kpọ isoboke n̄kann̄kụk mfịn? Edi akpanikọ, mme owo kpukpru ini ẹmebụme mme n̄kpọ ẹtode isọn̄ ndifori idemmọ. Edi ke ndinam ntre, mmọ akanam idụhe ke idaha ndisobo enye nte ekondo oro ẹkemede ndidụn̄. Idahaemi, ke ntak oro ubotn̄kpọ ifiọk ntaifiọk ẹkọride ọtọn̄ọde ke 1914, owo enyene odudu oro, ndien ke ndinyanade ke idiọkitọn̄ mbịne inyene, mmọ ke akpanikọ ke ẹsobo isọn̄, ẹsabade n̄kann̄kụk ẹnyụn̄ ẹnam ukeme oro isọn̄ enyenede ndimụm uwem n̄kama odu ke itiendịk.
Ọdiọkitọn̄, ama-inyene n̄kaowo ke anam emi idahaemi ke enyene-ndịk udomo. Mi edi ndusụk unọmọ oro ẹsụn̄ọde ẹto oro: Idiọk mmọn̄ibọk ke edịm, ọkpọsọn̄ ufiop ke ofụri ererimbot, edibiat ofụm oro ọbiọn̄ọde ọkpọsọn̄ ufiopeyo, uwak ndek, uduọn̄ọ ibọkn̄kpa, mme enyene-ndịk ibọk uwot mbiet ye n̄kpri unam, mbiara n̄kpọ nuclear, aran ndiduọhọ, uduọn̄ọ ndek, edisịn mme uduot n̄kpọ ke itiendịk, ikpọ n̄kpọdiọhọ mmọn̄ ndisat, edisabade mmọn̄ idakisọn̄, ediwot akai, edisabade isọn̄, enyọn̄ isọn̄ ndisop, ye ọkpọsọn̄ ntụhube oro abiatde mme eto ye mfri ọkọrọ ye uwem owo.
Prọfesọ Barry Commoner ọdọhọ ete: “Ami mmonịm ke akpanikọ nte ke n̄kaiso edisabade isọn̄, ke owo mîsehe iban̄a, ke akpatre eyebiat ekondo emi anam etre ndifọn se owo odụn̄de ke esịt. . . . Mfịna idịghe ke ntak unana ifiọk ntaifiọk, edi ke edikokoi ndiọk itọn̄.” N̄wed oro, State of the World 1987 ọdọhọ ke page 5 ete: “Udomo edinam owo ọmọtọn̄ọ ndisịn edidi oro isọn̄ ke idemesie edide se ẹdụn̄de ke itiendịk.” Ẹkekot akpan udịm udịm an̄wan̄wa n̄kpọ ẹkesiode ke television ke United States ke 1990 “Itọk Ndinyan̄a Ekondo.”
Owo iditreke usabade n̄kpọ tutu amama; Abasi editre ke ini enye osobode mbon oro ẹsobode isọn̄. Abasi ye Akwa An̄wanaekọn̄ esie, Christ Jesus, ẹdinam emi ke ndibiere ikpe nnọ mme idụt uma-inyene ke akpatre ekọn̄ ke Armageddon.—Ediyarade 16:14, 16; 19:11-21.
Ke akpatre, tịmfiọk n̄wọrọnda ikpehe prọfesi Jesus aban̄ade ukperedem ini oro etienede mi: “Ẹyenyụn̄ ẹkwọrọ gospel Ubọn̄ Abasi emi ke ofụri ekondo.” (Matthew 24:14) Eti mbụk emi ọdọhọ ke Obio Ubọn̄ Abasi ke akara idahaemi ke heaven ndien ke ibịghike eyenam n̄kpọ ndisobo idiọk editịm n̄kpọ emi nnyụn̄ mfiak n̄wụk Paradise ke isọn̄. Ẹma ẹkwọrọ gospel emi mbemiso edi ikosịmke ofụri isọn̄ oro ẹdụn̄de. Ọtọn̄ọde ke 1914, nte ededi, Mme Ntiense Jehovah ẹmenam oro, kpa ye ukọbọ oro Jesus ekebemde iso etịn̄ aban̄a—mme ukpan ẹtode ukara, afai otode otu mbon ntịme, edisịn ke ufọk-n̄kpọkọbi, ndutụhọ, ye ediwak n̄kpan̄a.
Ke 1919, Mme Ntiense Jehovah 4,000 ẹkedu ẹmi ẹkwọrọde eti mbụk emi. Ibat mmọ ke akaiso ndikọri, tutu isua oko se ibede owo 4,000,000 ẹma ẹkwọrọ ikọ ke idụt 212, ke n̄kpọ nte usem 200, ẹsuande ediwak million Bible, n̄wed, ye magazine ke mme itie ikie, ẹnịmde ediwak million ukpepn̄kpọ Bible ke ufọk mme owo, ẹnyụn̄ ẹnịmde mme mbono ke ikpọ an̄wambre ke kpukpru ikpehe ererimbot. Akananam owo ikekemeke ndikwọrọ gospel ke ata akamba udomo ntre mbemiso 1914. Edinam enye n̄kụt unen ke utọ udomo oro ẹnamde do ama oyom mme ọsọp-usọp ukwak umịn̄-n̄wed eke eyomfịn, mme n̄kpọ ukaisan̄, mme kọmputa, mme ukwak ubọ-etop ilektrik, ye n̄ko mme n̄kpọutom unọ n̄wed ẹwọrọ ye eke unyene nneme oro odude ke eyo nnyịn.
Ẹma ẹtọt Jerusalem eke eyo Jeremiah ẹban̄a nsobo esie oro ekedide; mme andikodụn̄ ke enye ẹkesasak kpọt, edi enye ama ebịghi akan nte mmọ ẹkekerede. Mfịn, ẹmenọ n̄kpon n̄kan ntọt ẹban̄a nsobo Armageddon, ye akakan uyarade ndida nsọn̄ọ. (Ediyarade 14:6, 7, 17-20) Ediwak million owo inọhọ utọn̄. Edi ini ke ebe; enye ebịghi akan nte mmọ ẹkerede. Nte enye ebịghi akan nte afo ekerede?
[Ndise ke page 7]
Ke eyo Jeremiah enye ama ebịghi akan nte mmọ ẹkekerede