Mfọnido Malta Ada Mme Edidiọn̄ Edi
MALTA ama ọnọ apostle Paul eti ebiet ubọhọ ke ini ubom oro enye okodụkde okosịpde ke akpa isua ikie C.E. Mme andidụn̄ isuo oro ẹma “ẹdara” enye ye ekemmọ mbonisan̄. Ke akpanikọ, mbon Malta ẹma “ẹfọn ido” ye mbonisan̄ oro.—Utom 28:1, 2.
Ekem, andikara isuo oro Publius, ama adara Paul ye nsan̄a esie onyụn̄ ‘atat ubọk akama mmọ isen ke usen ita.’ Ke ini mbụk akasuanade nte ke apostle oro ama ọkọk ete Publius udọn̄ọ ufiopidem ye utọrọ-iyịp, “mmọ eken ẹmi ẹdọn̄ọde ke isuo ẹdi, ẹnyụn̄ ẹkop nsọn̄idem.” (Utom 28:7-9) Edi Paul ama anam se ikande oro. Enye ama ọtọ n̄kpasịp akpanikọ ke esịt mme owo, ndien emi ama osụn̄ọ ke ediwak edidiọn̄ ọnọ mme ọfọnido mbon isuo oro. Mfịn, ukem n̄kpọ edinam oro ke ada itie ke Malta. Di dise nte ẹnamde.
Isenowo Ẹda Eti Mbụk Ẹdi
Ke ẹdade ke enyọn̄ ẹse, Malta esem nte ọsọn̄urua itiat emi ẹwụkde ke obubịt inyan̄ Mediterranean. Ke osịmde An̄wa Ubomofụm Luqa, esenowo eyekụt isọn̄ oro eyo ọfọpde ye n̄kpri eto. Ke odude ke isọn̄, enye eyedifiọk ete ke isuo emi edide itiat itiaba ke uniọn̄ ye itiat duop ke ubom edi ebietidụn̄ n̄kpọ nte owo 347,000. Ediwak ufọkederi Malta oro ẹnyenede ekara ekara ye n̄kokon̄ etịn̄e ọkọm ye cathedral ẹyarade idaha ido ukpono esie. Edi ke ọyọhọ isua ikie-20 emi, didie ke mbon Malta ẹbọ ufọn ẹtọ ẹdika n̄kese oro Mme Ntiense Jehovah ẹkade?
Esenyịn kiet oro asan̄ade-san̄a emi ekerede David ama awaha ufọk Juliana onyụn̄ okụt nte enye eben̄ede idem ndinyịme etop Obio Ubọn̄. Juliana ọdọhọ ete, “Ami mma n̄kop iyatesịt etieti ke ufọkederi ndisịn idem ke mbre ukaraidem,” ndien ami ke ntre mma n̄n̄wana ndiyom akpanikọ aban̄ade ukara Abasi ke Bible. Edi nte ami n̄kokotde enye, mme n̄kpọ ẹma ẹdu oro ami mmen̄kekemeke ndidiọn̄ọ mmemmem mmemmem. Kere nte ekenemde mi ke idem ke ini andiwaha ke enyịnusụn̄ mi emi okobụpde m̀mê ami mmọfiọk se Obio Ubọn̄ Abasi edide! Usọp usọp, ami mma ndọhọ enye owụt mi ibọrọ ke Bible Catholic mi. Enye ama anam ntre. Kpa ke usen oro mma mfiọk nte ke mmokụt akpanikọ.”
Ntiense kiet ke obio oro ama odiomi ndikpep Bible ye Juliana. Ke ini David akafiakde aka Malta ọfiọn̄ itiokiet ke ukperedem, nso inem inem n̄kpọ n̄kpaidem ke ekedi ntem ndikụt nte Juliana edide edikọm enye ke Ufọkmbono Obio Ubọn̄! Ibịghike enye ama eben̄e idem ndidi asuanetop eti mbụk Obio Ubọn̄.
Ẹma ẹtịmede n̄ko ekikere ebe Juliana, Francis, ke mme ukpepn̄kpọ ufọkederi. Ke adan̄aemi enye akakade ekese n̄wan esie ke ini okodude ke ufọkibọk, enye ama okụt n̄wan emi akpan̄de utọn̄ okop mme utịn̄ikọ Bible oro ẹkenọde ke Ufọkmbono Obio Ubọn̄ emi ẹkemụmde ẹsịn ke ọkpọ umụmikọ. Ke okopde utịn̄ikọ ke ibuotikọ oro aban̄ade ubon, Francis ama okụt nte item Bible oro ọfọnde, ndien nte utịp, enye ama ebiere nditọn̄ọ ndidụk mme mbonoesop Christian. Ibịghike enye ama ọfiọk mfịna kiet oro akanade ọkọk. Nso ikedi oro?
Ke n̄kpọ nte isua 20, Francis akanam utom nte ekpeokụk ke itie ubre nsa. Enye idahaemi ama edifiọk ete ke utom oro abuanade mbre mfọniso ikemke ye mme edumbet Christian oro obiomde idiọkitọn̄ ye isịnenyịn ikpe. (Rome 13:9, 10; 1 Corinth 6:9, 10) Francis onyịme ete: “Okposụkedi ke akpa ami n̄kananade mbuọtidem oro ẹkeyomde man n̄kpụhọ utom mi, ami mma mbọn̄ akam nnọ Jehovah nyom un̄wam. Ke akpatre, ami mma n̄kụt utom en̄wen oro akan̄wamde mi ndise n̄wan mi ye eyeneren mi, Sandro, enyịn.” Mfịn, Francis anam utom nte ebiowo ke esop Mme Ntiense Jehovah obio oro.
Ndọn̄esịt Otode N̄wed Abasi
Rose ama adiana ke ndọ ye George idara idara ke isua itiokiet etise enye ke ndiọkiso ama akpa ke mbabuat n̄kpọntịbe. N̄wan emi ikenyeneke ndọn̄esịt ndomokiet ito ikọ mfan̄a oro oku ọkọnọde ete ke Abasi akada George ke ntak ufụp oro Abasi ofụbede aban̄a ima oro n̄wan emi ekenyenede ọnọ ebe esie. Rose ama otịm okop mfụhọ tutu eyedi se enye aduakde ndiwot nditọ esie ita ndien ekem owotde idemesie.
Edi nso ukpụhọde ikedi ntem inọ Rose ke ini mbọhọidụn̄ kiet edide Ntiense emi ekerede Helen ọkọtọn̄ọde ndinịm ukpepn̄kpọ Bible ye enye! Ikebịghike Rose ama okop ndọn̄esịt oto ukpepn̄kpọ N̄wed Abasi aban̄ade ediset ke n̄kpa. (John 5:28, 29) Ke ukem ini oro, nsịnudọn̄ ama oto Peter edi, kpa esenyịn en̄wen oro ekedide ndise. Enye ama ọbọ ufọn akamba akamba oto utịn̄ikọ esie oro akaban̄ade ediset ke n̄kpa. Ke edide se idotenyịn emi edemerede, Rose ama abuana ye Helen ke ndinọ an̄wan̄wa ikọ ntiense, ndien mmọ mbiba idahaemi ẹnam utom nte asiakusụn̄ ofụri-ini, m̀mê mme ọkwọrọikọ Obio Ubọn̄ uyọhọ-ini.
Ẹsịn Udọn̄ Ẹnọ Ndisịn Ifịk
Joe oto akwa ubon, koro enye enyenede nditọeka iren ye iban 12. Ke ọbọde nsịnudọn̄ oto esenyịn emi asan̄ade-san̄a, enye ama ọnọ ediwak iman esie ikọ ntiense ifịk ifịk. Enye ọdọhọ ete, “Ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ, ubon nnyịn ama ọfiọk ete ke se ami n̄ketịn̄de nnọ mmọ nto Bible ama ẹsịne ifiọk. Edi ke adan̄aemi mmọ ẹkekụtde nte ke udọn̄ mi ndikabade ndi Ntiense ama ọkọri, mmọ ẹma ẹkpụhọde ekikere mmọ, ndien kpukpru mmọ ẹma ẹbiọn̄ọ mi—akpan akpan ete mi.” Ndi edu mmọ ama onịme ifịk Joe?
Ndomo esisịt! Ke uwụtn̄kpọ, ke ini nsekeyen eyeneka esie an̄wan kiet ọkọdọn̄ọde onyụn̄ oyomde ndikpa, Joe ama ọnọ enye ikọ ntiense, etịn̄de ọnọ enye aban̄a idotenyịn ediset ke n̄kpa. Idahaemi eyeneka esie an̄wan emi edi Ntiense Jehovah oro ama akana baptism. Ekem, akamba eyeneka eren Joe kiet ye ubon esie ẹma ẹnyene udọn̄ ke akpanikọ. Ekem akpaneka esie ye ubon esie ẹma ẹda idaha mmọ ẹnọ Obio Ubọn̄ Abasi. Mi kan̄a, ete Joe ama ototịm okop iyatesịt akan. Ke ini ukperedem eyeneka Joe an̄wan ọkọtọn̄ọde ndikpep Bible n̄ko, ete mmọ ama ebịn Joe osio ke ufọk. Ye unana edikop mmemidem, Joe ama ada kpukpru ifet ndika n̄kese iman esie nnyụn̄ nneme mban̄a etop Bible. Edi, ete esie okosụk ananam n̄kpọ iyatesịt iyatesịt onyụn̄ ọdọhọ ete: “Ntak afo mûtịn̄ke unọ oku? Enye ọdiọn̄ọ Bible ọfọn akan!” Joe ama ọbọrọ ete ke imọ ikpokop inemesịt ndinam ntre edieke ete imọ akpasan̄ade ye imọ. Edika mmọ eketie didie?
Joe obụk ete, “Nnyịn ima idiomi usen ye ini, edi oku oro ama oyom ndifiọk ibuotikọ man anam ntịmidem, anamde an̄wan̄a ete ke sia imọ ikọkpọn̄de ufọkn̄wed ukpepn̄kpọ ido ukpono ke isua itiaba ẹmi ẹkebede, ke oyom imọ inam ndusụk ndụn̄ọde idahaemi. . . . Edi ke urua kiet, ọfiọn̄ kiet, m̀mê idem ọfiọn̄ iba ẹma ẹkebe, oku oro ikonịmke ini ndomokiet. Ke ini ete mi ọfiọkde emi, enye ama okpụhọde ekikere esie aban̄a ufọkederi ndien sụn̄sụn̄ enye ama ọdiọn̄ọ nte ke se ami n̄kekpepde nto Bible edi akpanikọ.” Ete Joe ama onyịme akpanikọ ke akpatre, anamde ibat mbon oro ẹbuanade ke utom Jehovah ke ubon esie ẹdi 29.
Eti Item Ada Mme Edidiọn̄ Ẹdi
Ke etịn̄de ufiop ufiop aban̄a esenyịn efen oro asan̄ade-san̄a, asan̄autom asiakusụn̄ kiet edide ọdọndọ emi ekerede Ignatio anam an̄wan̄a ete: “Paul ye n̄wan esie ẹma ẹdi ẹdidu ye nnyịn. Mmọ ẹma ẹn̄wam nnyịn mbiba ke ebuana ndọ nnyịn ye ke utom an̄wautom. Enye kpukpru ini ama ẹsisọn̄ọ etịn̄ aban̄a ufọn ukwọrọikọ.”
Ignatio eti se ikotịbede ke ini Paul okosobode ye mbiowo ye mme asan̄autom unamutom esop ke akpatre ini edidi esie. Ignatio ọdọhọ ete, “Ke ini n̄kọdọhọde nte ke ami nnyene ndida ini utom ukwọrọikọ ke usenubọk oro ntịm idem nnọ edinam mbonoesop oro ami n̄kenyenede, Paul ama ọdọhọ ete ke imọ inyene ndiwọrọ an̄wautom nte ẹkediomide idem edieke ami mmen̄kemeke ndisan̄a ye imọ. Ke ntak oro, ami mma mbiere ndika n̄ko. Jehovah ọkọdiọn̄ ubiere mi didie ntem! Ke usenubọk oro ami mma ntọn̄ọ ukpepn̄kpọ Bible, ndien otode ke ukpepn̄kpọ oro, OWO itiokiet idahaemi ẹdu ke akpanikọ.”—Men 3 John 4 domo.
Nsịnudọn̄ Edem Mbiba
Ini kiet kiet oro ebiowo emi asan̄ade-san̄a akade ekese ekemmọ Mme Ntiense ke Malta, mmọ ẹsitat ubọk ẹdara enye ẹnyụn̄ ẹnyene udọn̄ ndibọ ufọn nto nsịnudọn̄ ye item esie. (Men 3 John 5-8 domo.) Nte utịp, ediwak mbon Malta efen efen ke ẹsọn̄ọ ẹda ẹnọ Jehovah Abasi ye Obio Ubọn̄ esie. Ke utịt isua utom 1989, OWO 389 ke otu mbon ntatubọk ẹmi ẹdụn̄de ke isuo emi ẹma ẹnam ntre. Idahaemi ke ẹtịmde mmọ ẹdọn̄ ke esop ition oro ọkọride-kọri (inan̄ ke Malta ndien kiet ke n̄kpet n̄kpet isuo Gozo) mmọ ẹkwọrọ eti mbụk ye uko.
Kpukpru esenyịn ẹsan̄ade-san̄a ẹmi ẹkenọde ẹka Malta ke mme isua ndondo ẹmi ẹkere nte apostle Paul ekekerede, emi akasiande mme Christian ẹdide mbon Rome ete: “Koro ọdọn̄de mi etieti ndikụt mbufo, man nnọ mbufo ndusụk enọ eke spirit, man otode ẹnam mbufo ẹsọn̄ọ ẹda.” Ẹdika n̄kese mmọ ke akpanikọ ama osụn̄ọ ke ‘edikop ndọn̄esịt edem mbiba’ emi ọnọde nduọkodudu. (Rome 1:11, 12) Akande oro, utom edikwọrọ Obio Ubọn̄ oro Mme Ntiense Jehovah ẹnamde ke ada nti edidiọn̄ eke spirit ọsọk mbon ntatubọk ẹtode Malta.
[Ndise obio/Ndise ke page 24, 25]
(Ama oyom ndikụt nte enye enen̄erede etie, se n̄wed)
GOZO
COMINO
MALTA
Valletta
Inyan̄ Mediterranean
8 km
5 mi