Ndi Nnyịn Inen̄ede Iyom Mme Akpasarade?

KE N̄KPỌ nte isua 3,500 ẹmi ẹkebede, akanieren kiet ke Middle East ama ewet mbụk ererimbot tutu osịm eyo esie. Utom oro, emi ekedide nnyan n̄wed ition, anaedi ama ada akwa ukeme. Eren oro ama ebe isua 80 ke emana ke ini enye ọkọtọn̄ọde mbụk esie. Enye m̀mê idụt esie ikonyụn̄ inyeneke ebietidụn̄ edi ẹkesan̄a to ke ebiet kiet sịm eken ke Desert Sinai. Ke akpatre, nte ededi, se akanieren oro ekewetde ama akabade edi ubak ata akpan uwetn̄kpọ emi akanam ererimbot ọfiọkde.

Eren oro ekedi Moses, emi Abasi ọkọnọde ifet edida idụt Israel eset usụn̄ n̄wọrọ ke ufụn ke isọn̄ Egypt. Mfịn, ẹdiọn̄ọ n̄wed ition oro enye ekewetde nte Pentateuch, kpa akpa ikpehe Edisana Bible. Edisana spirit Abasi, m̀mê anamutom odudu akada Moses usụn̄. Ntre, idem mfịn emi nnyịn imekeme ndikot uwetn̄kpọ esie ye ọkpọ ọkpọ akwa ufọn. Edi ke ndusụk ini mme owo ẹsibụp ẹte: ‘Ndi nnyịn imekeme ndinen̄ede mbuọt idem ke mme ikọ Moses ye mme andiwet Bible eken? Ndi nnyịn imenyene mme akpasarade uwetn̄kpọ mmọ? Edieke mînyeneke, nso ikotịbe inọ mmọ? Ndien nnyịn ikeme didie ndifiọk nte ke se idude ke Bible enen̄ede edi se mme andiwet enye ke akpa ẹkewetde?’

Mme N̄kpọ Uwetn̄kpọ

Ekese ntak ẹdu ndinyene mbuọtidem nte ke se ẹkewetde ke Bible ikpụhọkede tọn̄ọ nte ẹkewet enye ke akpa. Edi akpanikọ, nnyịn inyeneke mme akpasarade uwetn̄kpọ eke mme andiwet Bible. Edi nnyịn ikpenen̄ekede idori enyịn ndinyene mme uwetn̄kpọ oro. Ntak-a? Ke ntak mme n̄kpọ oro ẹkekamade ẹwet mmọ, ido edinam kiet eke mme Jew eset ye mbụk aban̄ade mme ini tọn̄ọ nte ẹkewet mmọ.

Akpa, mbọk kere ban̄a mme n̄kpọ uwetn̄kpọ. Ndusụk n̄kpọ oro ẹkewetde ke ini ekewetde Bible ẹsụk ẹdodu. Edi ẹkewet ediwak mmọemi ke itiat m̀mê mbat, ẹmi ẹkemede ndibọhọ ndu ke anyanini. Nte ededi, etie nte ke akpa ẹkewet Bible ke n̄kpọ oro ekemede ndisọp mbiara. Ke uwụtn̄kpọ, Edidem Jehoiakim ama ọfọp ndusụk uwetn̄kpọ Bible oro Jeremiah ekewetde. (Jeremiah 36:21-31) Owo ikpekekemeke ndibiat itiat m̀mê mbat mmemmem mmemmem ke utọ usụn̄ oro.

Ntre, nso n̄kpọ uwetn̄kpọ ke mme andiwet Bible ẹkekama? Ọfọn, ẹma “ẹkpep Moses ofụri ifiọk nditọ Egypt,” ndien ata ọsọ n̄kpọ uwetn̄kpọ ke Egypt ekedi n̄kûkịp. (Utom 7:22) Ke ntre, anaedi Moses ekewet n̄kpọ ke n̄kpọ uwetn̄kpọ emi, ẹkemede ndisọp mbiara mi. Ọsọ n̄kpọ uwetn̄kpọ en̄wen ke Middle East ekedi ikpa​—kpa ikpaunam. Iso-ọfọn Jeremiah ekewet ke ikpaunam. Ikan̄ akpakata ikpaunam m̀mê n̄kûkịp ke ini Edidem Jehoiakim okotopde ikpan̄wed Jeremiah esịn ke ikan̄.

Edi akpanikọ, ke ufiop ufiop eyo ke Egypt, ediwak uwetn̄kpọ n̄kûkịp ẹma ẹbọhọ ẹdu ke ediwak tọsịn isua. Edi oro edi isio isio n̄kpọ. Nte ido ededi, n̄kûkịp ye ikpaunam esibiara mmemmem mmemmem. Eyen ukpepn̄kpọ oro Oscar Paret ọdọhọ ete: “N̄kpọ uwetn̄kpọ mbiba ẹmi ke ukem udomo ẹdu ke itiendịk ndidi se mmọn̄ oro odude ke ofụm, mfụt, ye nsio nsio orụk utan̄kpọ ẹbiatde. Nnyịn imọdiọn̄ọ oto n̄kpọntịbe eke usen ke usen nte babru ye idem ọsọn̄idem ikpaunam, ẹsibiarade mmemmem mmemmem ke ini ofụm otụkde m̀mê ẹdude ke mfụt mfụt ubet.”

Ke Israel eset, ke ebiet emi ẹkenamde ekese n̄wed Bible, eyo ikọfọnke inọ editịm mme uwetn̄kpọ nnịm. Ntre, anaedi ekese akpasarade uwetn̄kpọ Bible ẹma ẹbiara ke anyanini ẹmi ẹkebede. Idem edieke mmọ mîkabiarake, odu ido edinam eset mme Jew oro anamde etie nte mmọ ikpọkọbọhọke idu idisịm usen nnyịn. Nso idi ido edinam emi?

Edibụk Uwetn̄kpọ

Ke 1896 eyen ukpepn̄kpọ kiet oro akanamde ndụn̄ọde oyom n̄kpọ ke genizah ke Cairo ama ọfiọhọ uwetn̄kpọ eset 90,000 oro okpụhọrede ukpepn̄kpọ mbụk Middle East. Nso idi genizah? Ndien nso ke emi enyene ndinam ye akpasarade uwetn̄kpọ Bible?

Genizah edi ubet oro mme Jew eke ini eset ẹkesibonde mme uwetn̄kpọ oro mîfọnke se ẹkamade aba. Eyen ukpepn̄kpọ oro Paul E. Kahle ewet ete: “Mme Jew ẹma ẹsibon kpukpru orụk ediwewet m̀mê edimemịn̄ n̄kpọ ke mme utọ ubet oro, ẹmi ẹkesidude ke m̀mê ẹkperede synagogue mmọ; owo ikaduakke ndibon mmọ nte mme n̄kpọeset, edi ndidu do man ẹkûtịmede mmọ ke ndusụk ini. Mme Jew ẹkekop ndịk mbak ẹdisabade mme utọ uwetn̄kpọ oro ẹkemede ndidi ẹma ẹsịne enyịn̄ Abasi ke ndikama mmọ ke idiọk usụn̄. Ntre ẹma ẹsida utọ ediwewet​—ndien ke ukperedem n̄ko ẹdimemịn̄​—n̄kpọ ntre ke ini ke ini ẹka ẹkebụk ke edisana isọn̄; ntre enye ama atak. Ekedi ke iduenyịn ke ẹkefre Geniza eke Cairo ndien se ikọdọn̄ọde ke esịt esie ẹma ẹbọhọ se ikotịbede inọ mme Geniza eken.”​—The Cairo Geniza, page 4.

Nso edieke edide akpasarade uwetn̄kpọ Bible ọkọbọhọde odu edisịm ini emi ido edinam emi ọkọtọn̄ọde? Nte eyịghe mîdụhe, uwetn̄kpọ oro ikpọkọfọnke se ẹkamade aba ndien ẹkpekebụk enye.

Mme N̄kpọntịbe ke Mbụk

Ke ẹkerede se ikpokotịbede inọ mme akpasarade uwetn̄kpọ Bible, akpatre n̄kpọ oro ẹkpetide edi ntịme ntịme mbụk eke mme idụt Bible. Ke uwụtn̄kpọ, kere se ikotịbede inọ n̄wed oro akanieren Moses ekewetde. Ẹsian nnyịn ete: “Edikem, ke adan̄aemi Moses ekewetde ikọ mbet emi esịn ke n̄wed ama, tutu mmọ ẹkụre, Moses owụk mme Levite, ẹmi ẹbiomde ekebe ediomi Jehovah, ete, Mbufo ẹda n̄wed mbet emi ẹkediọk ke n̄kan̄ ekebe ediomi Jehovah Abasi mbufo.”​—Deuteronomy 31:24-26.

Ekebe ediomi ekedi edisana ekebe oro akadade aban̄a edidu Abasi ke otu nditọ Israel. Ẹma ẹmen enye ẹdụk Isọn̄ Un̄wọn̄ọ (ọkọrọ ye mme uwetn̄kpọ Moses), ke ebiet emi ẹkenịmde enye ke nsio nsio itie. Ini kiet, mbon Philistine ẹma ẹmen enye. Ekem, David, edidem Israel ama afiak emen Ekebe Ediomi oro ọnyọn̄ Jerusalem, ndien ke akpatre ẹkenịm enye ke temple oro Edidem Solomon ọkọbọpde do. Edi Edidem Ahaz ama anam itieuwa ukpono ndem ke temple oro onyụn̄ eberi enye ke akpatre. Edidem Manasseh ama ada ukpono ndem ọyọhọ enye.

Mi kan̄a, nso ikotịbe inọ ekebe ediomi ye mme uwetn̄kpọ Moses? Nnyịn ifiọkke, edi ke nsụhọde n̄kaha ndusụk mmọ ẹma ẹsop. Ke eyo Edidem Josiah, mbonutom temple ẹma ẹfiọhọ “n̄wedibet,” iso-ọfọn ata akpa uwetn̄kpọ oro Moses ekewetde. (2 Ndidem 22:8) Ekese se ikodude ke esịt ekedi se edidem mîkọdiọn̄ọke ke mbemiso, ndien edikot enye ama edemede akwa udọn̄ aban̄a edifiak n̄wụk eke spirit.​—2 Ndidem 22:11-23:3.

Ke Josiah ama akakpa, mbon Judah ikanamke akpanikọ aba ndien ke akpatre ẹma ẹtan̄ mmọ ẹka ke Babylon. Ẹma ẹsobo temple oro, ẹnyụn̄ ẹtan̄ kpukpru nti n̄kpọ ẹdude ke esịt ẹnyọn̄ Babylon. Idụhe n̄wetnnịm n̄kpọ ndomokiet oro etịn̄de se ikotịbede inọ Ekebe Ediomi adan̄aoro m̀mê nti n̄wed oro ẹkefiọhọde ke eyo Josiah. Ediwak isua ke ukperedem, nte ededi, ke ini ẹkesịnde udọn̄ ẹnọ ediwak mme Jew oro ẹkefiakde ẹnyọn̄ obio ẹmana mmọ ndifiak mbọp Jerusalem nnyụn̄ n̄wụk edisana utuakibuot, Ezra oku ye mbon en̄wen ẹma ẹkot “n̄wedmbet Moses” ẹnọ mmọ an̄wan̄wa. (Nehemiah 8:1-8) Ntem, mme akpasarade uwetn̄kpọ oro ẹma ẹdu. M̀mọ̀n̄ ke mmọ ẹketo?

Ndision̄o Ikọ Abasi

Moses ama ebemiso etịn̄ aban̄a ini oro ndidem ẹdikarade Israel onyụn̄ ewet san̄asan̄a ewụhọ emi ete: “Ke adan̄aemi enye editiede ke ebekpo ubọn̄ esie, yak enye akan̄a n̄wedibet emi ke idemesie esịn ke n̄wed efen, asan̄a ye n̄wed emi odude ke iso mme oku, mme Levite.” (Deuteronomy 17:18) Ntem, ẹkenyene ndinam ndusụk edision̄o N̄wed Abasi.

Ke akpatre ndision̄o N̄wed Abasi ama akabade edi ubọkọkọ ke Israel. Ke akpanikọ, Psalm 45:1 ọdọhọ ete: “Edeme mi edi ntan̄-n̄wed owo eke ọsọpde ubọk ewet.” Ẹma ẹsiak mme osion̄o n̄wed nte Shaphan ye Zadok ke enyịn̄. Edi osion̄o n̄wed oro ẹketịmde ẹdiọn̄ọ ke ini eset ekedi Ezra, oro n̄ko okotịpde n̄kpọ esịn ke ediwet akpasarade Bible. (Ezra 7:6; Nehemiah 13:13; Jeremiah 36:10) Idem ke adan̄aemi ẹma ẹkewet mme ukperedem ikpehe Bible, ẹma ẹfiak ẹsion̄o ẹnyụn̄ ẹsuan mme n̄wed oro ẹma ẹkewewet ẹkụre.

Ke ini Jesus Christ okodude ke isọn̄, N̄wed Abasi eke usem Hebrew oro ẹkefiakde ẹsion̄ọ (Genesis osịm Malachi) ẹma ẹdu, idịghe ke Jerusalem ikpọn̄ edi n̄ko nte an̄wan̄ade ke mme synagogue Galilee. (Luke 4:16, 17) Kamse, ke nsannsan obio Beroea ke Macedonia, enyene-ido mme Jew ẹma ẹkeme ‘ndidụn̄ọde N̄wed Abasi ke usen ke usen’! (Utom 17:11) Ndusụk n̄wed 1,700 eke Bible oro ẹkesion̄ode ẹmi ẹkewetde mbemiso emana Jesus, ọkọrọ ye n̄kpọ nte 4,600 ẹmi mme apostle esie ẹketịmde ẹdu mfịn (Matthew osịm Ediyarade).

Ndi se ẹkesion̄ode ẹma ẹnen? Ih, ẹkenen̄ede edi ntre. Nta osion̄o N̄wed Abasi eke usem Hebrew (ẹkotde Sopherim) ẹma ẹnen̄ede ẹkere ẹban̄a ẹditre ndinam ndudue. Man ẹdụn̄ọde utom mmọ ẹse, mmọ ẹma ẹsibat mme ikọ ye idem mme abc oro ẹdude ke uwetn̄kpọ kiet kiet oro mmọ ẹkesion̄ode. Ke ntre, Jesus, apostle Paul, ye mbon en̄wen oro ẹkesiwakde ndikot nto mme andiwet Bible eset ikenyeneke eyịghe ndomokiet iban̄a edidi nnennen eke mme n̄wed oro ẹkesion̄ode ẹmi mmọ ẹkekamade.​—Luke 4:16-21; Utom 17:1-3.

Edi akpanikọ, mme Jew ẹmi ẹkedide mme osion̄o n̄wed ye mme Christian oro ẹkedide mme osion̄o n̄wed ke ukperedem ikedịghe mme anana-ndudue. Mme ndudue ẹma ẹnyọni ẹdụk, edi ediwak n̄wed oro ẹkesion̄ode ẹmi ẹsụk ẹdude ẹn̄wam nnyịn ndikụt mme ndudue ẹmi. Didie? Ọfọn, nsio nsio mme osion̄o n̄wed ẹma ẹnam nsio nsio ndudue. Ntem, ke ndimen utom nsio nsio mme osion̄o n̄wed ndomo, nnyịn imekeme ndikụt ekese ndudue oro mmọ ẹkenamde.

Ntak Nnyịn Ikemede Ndinyene Mbuọtidem

Ke 1947 ama odu ndusụk ikpan̄wed eset oro ẹkefiọhọde ke unana idotenyịn ke mme aba itiat ẹmi ẹkperede Inyan̄ Inụn̄. Mme ikpan̄wed ẹmi ẹkam ẹwụt nte edision̄o N̄wed Abasi ẹkedide nnennen. Ke otu ikpan̄wed ẹmi ekedi enye oro ẹkesion̄ode ke n̄wed Bible eke Isaiah oro akadade n̄kpọ nte tọsịn isua kiet ebịghi akan uwetn̄kpọ ekededi oro okodude mbemiso. Edi, edimen ndomo owụt ete ke n̄kukụre ukpụhọde oro ẹdude ke ikpan̄wed Inyan̄ Inụn̄ ye mme ukperedem n̄wed oro ẹkenyenede ekedi ke mme utọ n̄kpọ nte ẹbọpde ikọ ye usem. Se ikọ n̄wed oro ọwọrọde ikọkpụhọkede kpa ye edifiak nsion̄o ke tọsịn isua kiet oro ẹkebede! Kaban̄a ikọ N̄wed Abasi eke usem Hebrew, eyen ukpepn̄kpọ oro William Henry Green ke ntre ama ekeme ndidọhọ ete: “Ẹkeme ndidọhọ nnennen nnennen nte ke idụhe utom eset ekededi oro ẹkefiakde ẹsion̄o nnennen nnennen ntre.” Ẹma ẹtịn̄ ukem ikọ ntre ke se iban̄ade edision̄o N̄wed Abasi eke usem Greek nnennen nnennen.

Edi akpanikọ, ekpedi n̄kpọ ndemede udọn̄ owo ndikụt ata uwetn̄kpọ oro Moses m̀mê Isaiah ẹkewetde. Edi nnyịn inen̄ekede iyom mme akpasarade. Idịghe n̄wed oro edi akpan n̄kpọ edi edi se idude ke esịt esie. Ndien ke utịbe utịbe usụn̄, kpa ye ediwak ntịme ntịme isua oro ẹbede ye ekese edision̄o nnyụn̄ mfiak nsion̄o, nnyịn imekeme ndinyene mbuọtidem nte ke Bible osụk ọdọdọn̄ọ ntọt oro ẹkedude ke mme akpasarade uwetn̄kpọ eset oro. Ntem, ikọ N̄wed Abasi emi edi akpanikọ: “Ofụri obụkidem etie nte mbiet, ofụri ubọn̄ esie onyụn̄ ebiet ediye ikọn̄ ikọt, mbiet amasat, ediye ikọn̄ onyụn̄ okịbe; edi ikọ Abasi eyebịghi ke nsinsi.”​—1 Peter 1:24, 25.