Wụt ke Emenyene Ikike Ndien “Oyokụt Se Ifọnde”

1-2. Nso idi ikike, ndien didie ke enye ekeme ndin̄wam nnyịn?

NDI akanam owo anam n̄kpọ ye afo ndien afo ekere ke owo oro ikponoke fi nte akpanade okpono? Ndi akanam ẹda fi ke usụn̄ emi mîfọnke mîdịghe owo edue fi? Mîdịghe ndi akanam n̄kpọ etịbe ndien enye anam fi ndịk? Edieke edide ntre, ana-edi ọmọdiọn̄ọ ke isimemke owo nditịn̄ m̀mê ndinam nnennen n̄kpọ ke mme utọ ini oro. Edi imọkọm Abasi ke N̄wed Abasi anam nnyịn idiọn̄ọ edu kiet emi ekemede ndin̄wam nnyịn ke mme utọ ini oro ye mme ini efen; edu oro edi ikike.

² Ikpenyene ikike, nnyịn idibiereke n̄kpọ itiene se ikụtde ke enyịn kpọt, edi iyoyom usụn̄ inen̄ede idiọn̄ọ n̄kpọ iban̄a se itịbede oro. Ke ini n̄kpọ etịbede mîdịghe ke ini owo anamde n̄kpọ, ikike esin̄wam nnyịn ifiọk se ikemede ndidi ntak emi n̄kpọ oro etịbede m̀mê se ikemede ndidi ntak emi anamde owo oro anam n̄kpọ oro ntre. Ke ntak oro, ikike esin̄wam nnyịn inam nnennen n̄kpọ. Ke uwụtn̄kpọ, ikike ekeme ndin̄wam nnyịn ‘ifara n̄kpọkinua’ inyụn̄ idiọn̄ọ ini emi ‘ikpodopde uyo.’ (N̄ke 10:19; Ps. 4:4) Enye ekeme ndin̄wam nnyịn imụm idem ikama ke ini esịt ayatde nnyịn inyụn̄ ifen mme owo. Enye ekeme ndin̄wam nnyịn n̄ko ibọ item inyụn̄ inyịme nnen̄ede. (N̄ke 19:20) Ima iwụt ke imenyene ikike, iyanam se idinemde Jehovah esịt. Edi ikụreke do, nnyịn ke idem nnyịn iyadia ufọn, ndien se itịn̄de inyụn̄ inamde ayan̄wam mbon en̄wen. Enye oro esinen̄ede edi ntre edieke n̄kpọ emi etịbede edide n̄kpọ emi ekemede ndinam itịn̄ ikọ nnyịn ikereke mîdịghe inen̄ede iyat esịt. Ẹyak ineme mbụk ita ke Bible emi ẹwụtde nte ikike ekemede ndin̄wam nnyịn ika iso isụhọde idem, imụm idem ikama n̄kpọ ama etịbe, inyụn̄ inen̄ede ibuọt idem ye Jehovah.

SỤHỌDE IDEM, KÛTAN̄ IDEM

3. Anie ekedi Naaman?

³ Man ikụt ibuot ke se inamde, inaha itan̄ idem. (1 Pet. 5:5) Ikike ekeme ndin̄wam nnyịn inam oro. Didie? Kere ban̄a uwụtn̄kpọ Naaman. Naaman okodụn̄ ke Syria emi okodude ekpere edere edere Israel. Naaman ama ọwọrọ etop eti-eti, enye ekedi etubom udịmekọn̄ Syria. Edi enye ama ọdọn̄ọ ata idiọk udọn̄ọ​—udọn̄ọ oro ekedi akpamfia.​—2 Ndi. 5:1.

4. Didie ke Naaman okowụt ke imọ imenyene ọniọn̄?

⁴ N̄wan Naaman ama enyene ekpri eyenan̄wan kiet emi ekedide eyen Israel. Ekpri eyen oro ekedi asan̄a-utom esie. Enye ama ọdọhọ n̄wan Naaman ke prọfet odu ke Israel emi ekemede ndikọk ebe esie akpamfia. (2 Ndi. 5:2, 3) Naaman ekpekekere, ‘Ndi usụhọde ekpri eyenan̄wan emi, emi edide ofụn onyụn̄ otode idụt emi ẹdide asua ye idụt nnyịn ekeme nditịn̄ n̄kpọ ekededi emi edinyenede ufọn inọ mi?’ Edi Naaman ama owụt ke imọ imenyene ọniọn̄. Enye akpakatan̄ idem ọdọhọ ke imọ iyomke ndikop se eyen oro eketịn̄de. Edi utu ke oro, enye ama osụhọde idem enyịme ikọ eyen oro. Enye ama ọkọdọhọ edidem Syria yak ayak imọ ika Israel man ẹkekọk imọ udọn̄ọ imọ; edidem oro ama enyịme ọnọ enye.​—2 Ndi. 5:4, 5.

5. Nso iketịbe inọ Naaman ini enye esịmde Israel?

⁵ Naaman ama ekesịm ufọkubọn̄ Edidem Jehoram emi ekedide edidem Israel man ẹkọk imọ udọn̄ọ akpamfia imọ. Edi Jehoram ekekere ke edidem Syria oyom imọ ikọ. Ini prọfet Elisha okokopde n̄kpọ oro, enye ama ọdọhọ Jehoram ọdọhọ Naaman edi ebịne imọ. (2 Ndi. 5:6-9) Edi n̄kpọ ikasan̄ake nte Naaman ekekerede. Elisha ikakam iwọrọke ke ufọk esie ikosobo ye Naaman m̀mê ndikam ntịn̄ ikọ ye enye. Utu ke oro, Elisha ọkọdọn̄ isụn̄utom yak ọkọdọhọ Naaman se akpanade Naaman anam man udọn̄ọ esie okụre.​—2 Ndi. 5:10.

6. (a) Nso ikanam Naaman okûyom ndinam se isụn̄utom oro ọkọdọhọde enye anam? (b) Didie ke mme asan̄a-utom Naaman ẹkewụt ke imenyene ikike, ndien nso ikedi utịp? (2 Ndidem 5:13, 14)

⁶ Nsonso oro, Naaman ikenemke esịt ye isụn̄utom oro m̀mê ndima se isụn̄utom oro ọkọdọhọde enye anam. Enye ama “ofụt esịt” onyụn̄ “adaha ke ifụtesịt.” (2 Ndi. 5:11, 12) Nso ikedi ntak? Sia enye ekedide etubom udịmekọn̄ Syria, ekeme ndidi enye ekekere ke owo ikokponoke imọ nte akpanade ẹkpono. N̄kpọ en̄wen edi, ekeme ndidi Naaman ekekere ke se Elisha ọkọdọhọde imọ inam oro okowụt ke enye ibatke Syria ke n̄kpọ. M̀mê ewe ikedi ntak, Naaman ama enyịme ndifiak nnyọn̄ ufọk esie owo ikọkke enye udọn̄ọ. Edi mme asan̄a-utom esie ẹma ẹwụt ke mmimọ imenyene ikike. Mmọ ẹma ẹkpe enye ubọk ẹdọhọ afiak ekere se enye okoyomde ndinam oro. Naaman ikatan̄ke idem aba, enye ama osụhọde idem anam se Elisha ọkọdọhọde enye anam. Utịp ekedi ke udọn̄ọ esie ama okụre!​—Kot 2 Ndidem 5:13, 14.

7. Nso ke ikeme ndikpep nto mbụk Naaman? (Mme N̄ke 22:4) (Se mme ndise n̄ko.)

⁷ Nso ke ikeme ndikpep nto mbụk emi? Edieke n̄kpọ etịbede ndien idịghe se ikụtde ke enyịn kpọt m̀mê nte n̄kpọ oro etiede ke ida ibiere, enye oro owụt ke imenyene ikike. Usụn̄ en̄wen emi iwụtde ke imenyene ikike edi edieke nnyịn mîbiereke n̄kpọ itiene nte etiede nnyịn ke idem. Ikike ekeme ndinam nnyịn isụhọde idem. Enye oro owụt ke idịghe kpukpru n̄kpọ ke nnyịn idiọn̄ọ. Imekeme ndiyom mbon en̄wen ẹn̄wam nnyịn, edi akpan owo emi ikpenen̄erede iyom an̄wam nnyịn edi Jehovah. Naaman ikokponoke Jehovah kan̄a; kpa ye oro, enye ama owụt ke imọ imosụk inyene ikike ekpri. Nte enye akanamde oro ekedi enye ndisụhọde idem n̄kpan̄ utọn̄ n̄kop se ekpri eyenan̄wan eyen Israel emi ekedide ofụn n̄wan esie eketịn̄de, se mme asan̄a-utom esie ẹketịn̄de, ndien akakan edi se Elisha emi akadade ke ibuot Jehovah ọkọdọhọde enye anam. Esịt ikenemke Naaman, edi enye ama ekeme ndimen iso mfep ke n̄kpọ oro. Ke ntak oro, enye ama ekeme ndibiere nnennen n̄kpọ emi akanamde udọn̄ọ esie okụre. Ke ini ẹdade N̄wed Abasi ẹnọ nnyịn item, emi nnyịn mîkereke ke akpana ẹnọ, mîdịghe esop Abasi ẹdọhọ ẹnam n̄kpọ ndien se mmọ ẹdọhọde ẹnam oro in̄wan̄ake nnyịn, mbemiso inamde n̄kpọ ndomokiet, ndi ikpọfọnke ituak ida kan̄a ikere m̀mê se iyomde nditịn̄ m̀mê se iyomde ndinam owụt ke imosụhọde idem m̀mê ke ikam itatan̄ idem?​—Kot Mme N̄ke 22:4.

MỤM IDEM KAMA UTU KE NDIYAT ESỊT

8. Mme ini ewe ke ekeme ndisọn̄ nnyịn ndisimụm idem n̄kama?

⁸ Ikike ekeme ndin̄wam nnyịn isimụm idem ikama ikûnyụn̄ uyat esịt ke ini mme n̄kpọ emi ẹkemede ndinam iyat esịt ẹtịbede. Imọdiọn̄ọ ke idịghe kpukpru ini ke esimem utom ndinam ntre sia ndusụk ini imekeme ndiyat esịt ndien enye onyụn̄ edi ke odot nte iyatde esịt ke ntak emi mbon en̄wen ẹdiọkde uwem ye nnyịn mîdịghe ẹtịn̄de se ibiak nnyịn. (Eph. 4:26 ye se ẹwetde ẹban̄a “Be wrathful” ke ufan̄ikọ Bible oro ke nwtsty) Se nte David ye Abigail ẹkewụtde ke mmimọ imenyene ikike ke ini akamba mfịna okodude.

9. Nabal akanam didie n̄kpọ ye David?

⁹ Nam nte ẹdọhọ ke omokụt se iyomde nditịn̄ emi: David ye irenowo esie ẹfehe ẹkedụn̄ ke wilderness Paran ke ntak emi Saul okoyomde ndiwot mmọ. (1 Sam. 25:1) Ini mmọ ẹdude do, mmọ ẹkpeme mme ekpemerọn̄ ye mme erọn̄ imọ owo kiet emi ekerede Nabal. (1 Sam. 25:15, 16) Ini ekekem emi ẹsifatde mme erọn̄ idet, David ọdọn̄ mme isụn̄utom esie ẹka ẹbịne Nabal ẹkekọm enye ẹnyụn̄ ẹben̄e enye ọnọ mmimọ se ededi emi enye ekemede ndinọ. (1 Sam. 25:6-8) Edi Nabal iwụtke esịtekọm ke usụn̄ ndomokiet ke kpukpru n̄kpọ emi David ye irenowo David ẹkenamde ẹnọ enye. Se Nabal ọbọrọde mme isụn̄utom David owụt ke enye ọdiọk ido eti-eti; enye akam osụn̄i David ye irenowo esie.​—1 Sam. 25:10, 11.

10. Didie ke David ye Abigail ẹkewụt ke mmimọ imenyene ikike? (1 Samuel 25:32, 33) (Se ndise n̄ko.)

¹⁰ Edieke edide afo ke se iketịbede inọ David eketịbe ọnọ, ekpeketie fi didie ke idem? Isọn̄ke nan̄a ndin̄wan̄a nnyịn ntak emi esịt akayatde David eti-eti ntre. N̄kpọ ama esinen̄ede otụk David, ndien ke isan̄ enye emi esịt ama ayat enye eti-eti ndien enye oyom ndiwot Nabal! (1 Sam. 25:13, 21, 22) Se idude edi ke usụn̄ emi David osụk asan̄ade aka ndiwot Nabal ke Abigail an̄wan Nabal emi ekenyenede ifiọk ekedisobo ye enye. Didie ke Abigail okowụt ke imọ imenyene ikike? Enye ama ọdiọn̄ọ ke David edi eti owo kpa ye emi enye akayatde utọ esịt oro. Ntre, enye ama anam se enye ekekeme man anam esịt osụhọde David. Enye ama ọnọ David ata ediwak enọ onyụn̄ osụhọde idem ọnọ enye item ifan̄. (1 Sam. 25:18, 23-31) David ama owụt ke imọ imenyene ikike. Nte enye akanamde oro ekedi enye ndinen̄ede n̄kpan̄ utọn̄ n̄kop se Abigail etịn̄de, nnyụn̄ ndiọn̄ọ ke se Abigail eketịn̄de edi nte Jehovah esede n̄kpọ oro. Nso ikedi utịp? David ama omụm idemesie akama inyụn̄ inamke akwa ndudue.​—Kot 1 Samuel 25:32, 33.

11. Didie ke nnyịn ndiwụt ke imenyene ikike ekeme ndin̄wam nnyịn ke ini ẹnamde se iyatde nnyịn? (Mme N̄ke 19:11)

¹¹ Nso ke ikeme ndikpep nto mbụk emi? Ke ini n̄kpọ etịbede, nnyịn ndiwụt ke imenyene ikike ekeme ndin̄wam nnyịn inam n̄kpọ emem emem idem ekpededi imenyene ntak ndiyat esịt mban̄a se iketịbede oro. Ikike ekeme ndin̄wam nnyịn ikere iban̄a se ididide utịp ikọ emi itịn̄de ye utịp n̄kpọ emi inamde. (Kot Mme N̄ke 19:11.) Ini ẹketide David nte Jehovah ekerede n̄kpọ, enye ikayatke esịt aba. Edieke n̄kpọ anamde esịt ayat fi mîdịghe anamde ibuot oyon̄ fi, kûsọsọp utịn̄ ikọ mîdịghe anam n̄kpọ ukereke kan̄a. (Jas. 1:19) Da ini bọn̄ akam nọ Jehovah nyụn̄ kere ban̄a nte Jehovah adade n̄kpọ oro, enye oro ekeme ndin̄wam fi omụm idem akama.

12. Didie ke mbon en̄wen ẹkeme ndin̄wam nnyịn inyene ikike inyụn̄ ika iso imụm idem ikama?

¹² Jehovah ama ada Abigail an̄wam David omụm idem akama onyụn̄ ọdiọn̄ọ nte imọ ikerede n̄kpọ. Enye ekeme n̄ko ndida nditọ-ete nnyịn irenowo ye iban mfịn n̄n̄wam nnyịn idiọn̄ọ nte imọ ikerede n̄kpọ ke ini n̄kpọ etịbede. Ntre ke ini n̄kpọ etịbede emi anamde ibuot oyon̄ fi, mbemiso anamde n̄kpọ aban̄a n̄kpọ oro, emekeme ndineme ye eyenete emi ọsọn̄de idem ke esop, oro edi, eyenete emi ekemede ndin̄wam fi ese n̄kpọ oro nte Jehovah esede. (N̄ke 12:15; 20:18) Edi edieke edide afo onyụn̄ enyene ifet ndin̄wam ufan fo ke utọ n̄kpọ ntre, ndi emekeme ndikpebe Abigail? Ndi emekeme ndin̄wam ufan fo ese n̄kpọ oro nte Jehovah esede? Jehovah iditreke-tre ndidiọn̄ ofụri se afo anamde man an̄wam mbon en̄wen ẹnyene ikike ẹnyụn̄ ẹsimụm idem ẹkama.

BUỌT IDEM YE JEHOVAH UTU KE NDIYAK NDỊK ANAM FI

13. Didie ke ikike ekeme ndin̄wam nnyịn ke ini ndịk anamde nnyịn?

¹³ Ndusụk ini n̄kpọ eyetịbe emi edinamde ndịk anam nnyịn. Ikike ekeme ndin̄wam nnyịn ikûse mfịna nnyịn oro ikpọn̄. Nte enye ekemede ndinam oro edi ndin̄wam nnyịn iti ke n̄kpọ ekededi emi etịbede ke ererimbot emi, emi anamde nnyịn ndịk, imenke-men udomo ye utọ odudu emi Jehovah enyenede. (Ps. 27:1) Jehovah ekeme ndin̄wam nnyịn ke ini mfịna ekededi esịmde nnyịn, idem ye mbon emi ẹtiede nte ke nnyịn idikemeke ndikan. Se iketịbede inọ prọfet Jonah owụt ke enye oro edi akpanikọ. Jonah ama ama Abasi, edi akana enye enen̄ede enyene ikike man ekeme ndinam utom emi ọkọsọn̄de.

14. Ekeme ndidi nso ikanam Jonah okûma ndinam se Abasi ọkọdọn̄de enye?

¹⁴ Jehovah ama ọdọn̄ Jonah utom emi ọkọsọn̄de, ọkọdọhọ enye aka Nineveh ọkọdọhọ mbon obio oro ke ẹmọn̄ ẹsobo mmọ. (Jonah 1:1, 2) Ekpedi afo ke ẹkedọn̄ utọ utom oro, ekpeketie fi didie ke idem? Ebiet emi ẹkedọn̄de Jonah utom ama oyom usụn̄ eti-eti. Edieke edide Jonah edisan̄a ke ukot ọtọn̄ọde ke Israel ikesịm Nineveh emi odude ke Assyria, ekeme ndida enye n̄kpọ nte ọfiọn̄ kiet ndisan̄a n̄kesịm do. Ẹkediọn̄ọ mbon Assyria nte mbon afai ye mbon iyatesịt. Ẹkekam ẹkot Nineveh “obio emi ọduọkde iyịp.” (Nah. 3:1, 7) Jonah ama efehe utu ke ndika se ẹkedọn̄de enye.​—Jonah 1:3.

15. Nso ikan̄wam Jonah enen̄ede ọbuọt idem ye Jehovah? (Jonah 2:6-9)

¹⁵ Ke usụn̄ itọk emi Jonah okosụk odude ke Jehovah eketi enye utọ odudu emi imọ inyenede. Nte Jehovah akanamde oro ekedi enye ndinam n̄kpọ nda nnyan̄a Jonah ke ata utịbe utịbe usụn̄. (Jonah 1:15, 17) Jonah ama ekpep n̄kpọ oto se iketịbede oro. Enye ama edidiọn̄ọ ke idịghe se imọ iyakde ndịk anam imọ ndika Nineveh sia Jehovah ekeme ndikpeme imọ iyakke n̄kpọ ndomokiet anam imọ. (Kot Jonah 2:6-9.) Ini Jehovah akafiakde ọdọn̄ Jonah ukem utom oro, Jonah ikefeheke aba. Enye ama aka Nineveh akanam se Abasi ọkọdọn̄de enye. Mme owo ẹma ẹnam n̄kpọ ẹban̄a se mmọ ẹkekopde oro, ndien owo ikosoboke mmọ.​—Jonah 3:5.

16. Didie ke ikike ekeme ndin̄wam nnyịn ke ini ndịk anamde nnyịn? (Mme N̄ke 29:25) (Se mme ndise n̄ko.)

¹⁶ Nso ke ikeme ndikpep nto mbụk emi? Ikpanaha iyak n̄kpọ ndomokiet, akpan akpan ndịk owo, akpan nnyịn ndituak ibuot nnọ Jehovah. (Kot Mme N̄ke 29:25.) Ikike ama an̄wam Jonah okûse n̄kukụre mme n̄kpọ emi ẹkenamde utom emi ẹkedọn̄de enye ọsọn̄ enye, onyụn̄ an̄wam enye enen̄ede ese nte Jehovah edin̄wamde enye. Ukem ntre ke onyụn̄ edi ye nnyịn. Ẹyak nnyịn ikûse mme n̄kpọ emi ẹnamde nnyịn ndịk kpọt, edi yak ikere nte Jehovah akan̄wamde nnyịn onyụn̄ ekpemede nnyịn ke ini edem. Imekeme n̄ko ndikere mban̄a uwụtn̄kpọ nditọ-ete nnyịn irenowo ye iban emi ẹkesọn̄ọde ẹda ẹnam n̄kpọ Abasi kpa ye emi mme n̄kpọ emi ẹkenamde mmọ ndịk ẹketịbede, mîdịghe ẹkenamde mme n̄kpọ emi ẹkesọn̄de mmọ ke ntak emi mmọ ẹkeberide edem ke Jehovah.a (Heb. 13:6) Ẹyak itetịm ibuọt idem ke Jehovah inyụn̄ in̄wam mbon en̄wen ẹnam ntre man iwụt ke imenyene ikike.

KA ISO KPEP NDIKERE N̄KPỌ NTE JEHOVAH

17. Nso ke idinam man itetịm inyene ikike?

¹⁷ Ima ineneme ke edieke inyenede ikike ke oro ekeme ndin̄wam nnyịn ikan mme mfịna. Nso ke idinam man itetịm inyene ikike? Jehovah edi akakan Owo emi esinọde owo ikike, ndien enye esida Ikọ esie ye edisana spirit esie ọnọ mbon emi ẹtuakde ibuot ẹnọ enye ikike. (Neh. 9:20; Ps. 32:8) Enye esinọ nnyịn item emi ekemede ndin̄wam nnyịn ibiere nnennen n̄kpọ inyụn̄ imụm idem ikama ke ini n̄kpọ etịbede. (Ps. 119:97-101) Ke ini itịn̄de enyịn ikot Bible inyụn̄ ibọn̄de akam idọhọ Jehovah ọnọ nnyịn okopodudu edisana spirit esie, iyenyene ikike. Enye oro ayan̄wam nnyịn ise n̄kpọ nte Jehovah esede inyụn̄ inam se Jehovah oyomde inam.​—N̄ke 21:11.

18. Nso ke afo ebiere ndinam?

¹⁸ Ẹyak ika iso iben̄e Jehovah ọnọ nnyịn ikike, ndien enye ama onyụn̄ ọnọ, yak ida enye nte ata akpan n̄kpọ. (Ps. 14:2) Edieke inamde oro, nnyịn idiyoho ikpọn̄ “usụn̄ ikike” tutu amama. (N̄ke 21:16) Edi iyetetịm ibiere ndiwụt ke imenyene ikike ini ekededi ye ke se ekpededi. Utịp edidi ke ‘iyokụt se ifọnde.’