APRIL 6 ESỊM 12, 2026
ỌYỌHỌ IKWỌ 82 “Ẹyak Un̄wana Mbufo Ayama”
Nte Ikpan̄wamde Mbonubon Nnyịn Emi Mîtieneke Nnyịn Ikpono Abasi
“Ẹyak nnyịn ikûkpa mba ke edinam eti n̄kpọ.”—GAL. 6:9.
AKPAN N̄KPỌ EMI IDINEMEDE
Idineme se ikpanamde man ika iso idu ke emem ye mbonubon nnyịn emi mîtieneke nnyịn ikpono Jehovah, ye nte ikemede ndin̄wam mmọ ẹma Jehovah edieke mmọ ẹnyịmede.
1-2. Akpa ini emi ikekpepde Bible, ekeme ndidi nso ikanam nnyịn ikûdu ke emem ye mbonubon nnyịn?
KOP se Jesus ọkọdọhọde ete kiet emi okoyomde ndikabade ndi mbet esie mi: “Nyọn̄ ufọk bịne mme iman fo, nyụn̄ tịn̄ nọ mmọ kpukpru n̄kpọ eke Jehovah anamde ọnọ fi.” (Mark 5:19) Se Jesus eketịn̄de emi owụt ke enye ama ọdiọn̄ọ ke esesịne ubonowo ke iyịp ndimen eti mbụk emi mmọ ẹkopde n̄ketịn̄ nnọ mbonubon mmọ.
2 Ndi emeti nte eketiede fi ke idem akpa ini emi ekekpepde eti mbụk? Ana-edi ama ọdọn̄ fi ndimen se afo okokopde oro n̄ketịn̄ nnọ mbon en̄wen! Edi ekeme ndinam mbonubon mbufo imaha se afo ekpepde oro, mîdịghe ekeme ndidi nte afo eketịn̄de se ekekpepde oro ọnọ mmọ ama anam afo ye mmọ ẹnyene mfịna. Ekpedi mfịna ama odu, nso ke akpanam man afiak odu ke emem ye mbonubon mbufo, mîdịghe ekpedi ẹma ẹdodu ke emem ekem mbufo idụhe aba, akpanam nso man ẹfiak ẹdu edi ubiatke ibet Abasi?
3. Nso ke idineme ke ibuotikọ emi?
3 Ke ibuotikọ emi, imọn̄ ikụt: (1) Nte mbọm ekemede ndinam ikere iban̄a mbon nnyịn emi mîtieneke nnyịn ikpono Abasi, idem ekpededi mmọ imaha ndikop n̄kpọ mban̄a Jehovah; (2) se ikpanamde edieke mmọ ẹtịn̄de mîdịghe ẹnamde n̄kpọ emi abiakde nnyịn; (3) nte nnyịn ndinyene ime inyụn̄ iduọkke idotenyịn ekemede ndin̄wam mbon nnyịn ẹdikụt akpanikọ; ye (4) nte ikemede ndiwụt mmọ ke imama mmọ.
YAK MBỌM ANAM FI AN̄WAM MMỌ
4. Jesus akanam didie n̄kpọ ye mbon emi mîkamaha ndikop se enye ọkọkwọrọde?
4 Jesus ikọsọpke-sọp idọhọ ke imọ isan̄ake n̄kpọ aba ye mbon emi mîkamaha ndikop etop esie. Enye ekemen idemesie odomo ye owo emi anamde utom ke in̄wan̄ vine, emi anamde kpukpru se enye ekemede man eto fig emi mîn̄wụmke mfri on̄wụm mfri. (Luke 13:6-9) Ini Jesus ọkọnọde uwụtn̄kpọ oro, isua ita ama ebe tọn̄ọ enye okodomo ndin̄wam mme Jew ẹbuọt idem ye enye. Nso ikanam enye aka iso odomo ndin̄wam mmọ? Jesus ama okop mmọ mbọm ndien oro akan̄wam enye enyene ime ye mmọ.
5. Nso ikanam ọdọn̄ Jesus ndikop mme Jew mbọm?
5 Se ikanamde Jesus okop mme Jew mbọm edi ke ikpọ owo ido ukpono mme Jew ikan̄wamke mmọ ẹbuọt idem ye Abasi. Jesus ama okụt ke mmọ “[ẹbiet] erọn̄ eke mînyeneke andikpeme.” (Mark 6:34) Esisịt ini mbemiso Jesus akpade, enye ama akam atua aban̄a Jerusalem sia enye ama ọdiọn̄ọ ke ẹyewot n̄wakn̄kan ke otu mme owo emi ẹdụn̄de do sia mmọ mîbuọtke idem ye Abasi. (Luke 19:41-44) Edieke ikopde mbonubon nnyịn mbọm ukem nte Jesus okokopde mme Jew, enye oro ayanam ọdọn̄ nnyịn ndin̄wam mmọ.
6. Ntak emi ikpenyenede ime ye mbon nnyịn emi mîtieneke nnyịn ikpono Abasi? (Galatia 6:9)
6 Kot Galatia 6:9. Idem ekpededi mbonubon nnyịn iyomke ndikpep n̄kpọ mban̄a Jehovah idaha-emi kan̄a, akpana inyene ime ye mmọ ikûnyụn̄ ukpa mba ke “edinam eti n̄kpọ.” Imọdiọn̄ọ ke esida ini mbemiso owo okpụhọrede n̄kpọ emi enye ekenịmde ke akpanikọ, emi ama ọkọdọn̄ enye n̄kam ke idem, akabade edibuọt idem ye Jehovah. Ini kiet ko, okûdi afo n̄ko okonyụn̄ etie nte mbon emi ‘mîkenyeneke idotenyịn, mîkonyụn̄ inyeneke Abasi ke ererimbot’ emi? (Eph. 2:12) Edieke edide ntre, imenịm ke owo ama edin̄wam fi. Ndi oro ikponyụn̄ inamke yak ọdọn̄ fi ndin̄wam mbonubon mbufo yak ẹkpep n̄kpọ ẹban̄a Jehovah edieke mmọ ẹnyịmede?
SE AKPANAMDE EDIEKE MBONUBON MBUFO ẸTỊN̄DE MÎDỊGHE ẸNAMDE N̄KPỌ EMI ABIAKDE FI
7. Ekeme ndidi nso ikanam nditọ-eka Jesus ẹkûbuọt idem ye enye?
7 Ekeme ndidi nditọ-eka Jesus ẹma ẹkop ẹban̄a mme utịben̄kpọ emi enye akanamde ke Galilee. (Luke 4:14, 22-24) Edi nsonso oro, mmọ ikọbuọtke idem ye enye. (John 7:5) Nso ikanam? Bible itịn̄ke. Edi Bible owụt ke nsụhọde n̄kaha ntak iba emi akanamde ndusụk mme Jew ẹkûkabade ẹdi mbet Jesus. Ndịk ama anam ndusụk mmọ ke mme Jew eken idinyeneke aba n̄kpọ ndinam ye mmọ. (John 9:18-22) Mbon eken ẹma ẹdiọn̄ọ Jesus tọn̄ọ ini emi enye edide ekpri eyen, ntre mmọ ikekereke-kere ke utọ owo emi ekpedi Eyen Abasi. (Mark 6:1-4) Ekeme ndidi nditọ-eka Jesus ẹkenyụn̄ ẹda Jesus ntre. Okûkam udi n̄kpọ iba oro anam mbonubon mbufo ẹkûma ndikop se afo ọkwọrọde?
8. Nso ikeme ndinam mbonubon nnyịn emi mîtieneke nnyịn ikpono Abasi ẹtịn̄ mîdịghe ẹnam se ibiakde nnyịn?
8 Kere se inamde mmọ ẹtịn̄ se mmọ ẹtịn̄de oro ẹnyụn̄ ẹnam se ẹnamde oro. Ini kiet ntem, iman Jesus ẹma ẹdọhọ ke “ibuot ọbọhọ enye.” Ekeme ndidi nditọ-eka Jesus ẹma ẹtiene ẹsịne ke otu mme iman mmọ oro. (Mark 3:21) Nso ikpakanam mmọ ẹtịn̄ utọ ikọ oro? Mbụk Bible owụt ke Jesus ikakam inyeneke ini idia udia ke ntak emi enye ọkọkwọrọde ikọ onyụn̄ ọkọkde mme owo udọn̄ọ. (Mark 3:20) Ndi iman Jesus ẹkekere ke enye anam ebe nde? Ekeme ndidi ntre. Mbonubon nnyịn ẹkeme ndikere ke nnyịn imemen n̄kpọ ufọkabasi nnyịn ibiom ke ibuot. Edieke edide nte mmọ ẹdade nnyịn edi oro, yak ida se nnyịn itịn̄de ye se inamde iwụt ke imenyene eti ibuot.
9. Nso ikeme ndin̄wam mbonubon nnyịn ẹkûda nnyịn aba nte mmọ ẹkesidade? (1 Peter 3:1, 2) (Se mme ndise n̄ko.)
9 Ka iso fọn ido nyụn̄ nyene eti ibuot. Edieke se itịn̄de ye se inamde owụtde ke imọfọn ido, enye oro ekeme ndinam mbonubon nnyịn ẹkûda nnyịn aba nte mmọ ẹkesidade. (Kot 1 Peter 3:1, 2.) Eyenete an̄wan ekeme ndinyene ebe emi mîkponoke Jehovah. Ekeme nditie ebe esie oro ikpọn̄ ikpọn̄ ke idem mîdịghe esịt ayat enye ke ini n̄wan esie oro akade mme mbono esop m̀mê ukwọrọ-ikọ. Sia enye mîyomke yak etie ebe esie oro ntre, enye ekeme ndikpụhọde ndusụk ndutịm ke n̄kpọ Abasi man enye esinen̄ede enyene ini odu ye ebe esie oro. Ke uwụtn̄kpọ, ini ebe esie mînyeneke ini ke ntak emi enye enyenede ediwak n̄kpọ se anamde mîdịghe ini enye mîdụhe ke ufọk, n̄wan esie oro ekeme ndika ukwọrọ-ikọ. Edieke sista nnyịn owụtde ke imenyene eti ibuot onyụn̄ okpụhọrede ndutịm esie, enye ekeme ndin̄wam ebe esie okûda aba Mme Ntiense Jehovah nte ekesidade.
Edieke se itịn̄de ye se inamde owụtde ke imọfọn ido, oro ekeme ndinam yak ebe m̀mê n̄wan nnyịn okûda aba Mme Ntiense Jehovah nte enye ekesidade (Se ikpehe 9)f
10. Ke ini mme owo ẹtịn̄de n̄kpọ emi mînenke ẹban̄a nnyịn, didie ke ikeme ndikpebe Jesus?
10 Idịghe kpukpru ini emi mbonubon mbufo ẹtịn̄de n̄kpọ emi mînenke ẹban̄a fi ke ana ọbọrọ. Enyene ini kiet ntem mme owo ẹkedọhọde ke Jesus edi ama-udia ye owo mmịn. Enye ikadaha ifan̄a idem. Utu ke oro, enye ọkọdọhọ mme owo ẹda se imọ inamde ẹda ẹbiere m̀mê se ẹtịn̄de ẹban̄a imọ enen. (Matt. 11:19) Enye ama onyụn̄ ada se enye akanamde owụt ke imọ imokop inem uwem edi ke imọ inamke mme n̄kpọ oro ibe nde. (Men John 2:2, 6-10 domo.) Ukem ntre, yak okûdi mbonubon mbufo ẹma ẹtetịn̄ se mînenke ẹban̄a fi, afo oyom ndifan̄a idem. Utu ke oro, yak se afo anamde owụt mmọ ke emesikop inemesịt, ke unyụn̄ udịghe utọ owo emi mmọ ẹtịn̄de. Ekem yak mmọ ẹda se mmọ ẹkụtde oro ẹbiere. Enye oro ekeme ndinam mmọ ẹkûnịm aba nsu emi mmọ ẹkekopde ẹban̄a nnyịn.
KA ISO NYENE IME KÛNYỤN̄ UDUỌK IDOTENYỊN
11. Didie ke Jesus akanam n̄kpọ ye nditọ-eka esie emi mîketieneke enye ikpono Abasi?
11 Mbụk emi odude ke mme Gospel owụt ke Jesus ama aka iso enyene ime ye nditọ-eka esie. Ke uwụtn̄kpọ, se ikụtde ke Bible owụt ke mmọ n̄ko ẹma ẹdu ke Cana ini Jesus anamde akpa utịben̄kpọ esie. (John 2:11, 12) Ima ineneme ke nditọ-eka Jesus ikọbuọtke idem ye enye. Edi Jesus ikeyetke ubọk ye ukot ikpọn̄ mmọ. Imokụt ke Jesus ama etịn̄ ikọ ye nditọ-eka esie sụn̄sụn̄ ntem. Bible owụt ke Jesus akanam ntre ke n̄kpọ nte isua ita ama ekebe tọn̄ọ enye akanam akpa utịben̄kpọ esie oro ke Cana.—John 7:5-8.
12. Nso ikeme ndin̄wam nnyịn ika iso idori enyịn ke usen kiet usen kiet, ke ndusụk mbonubon nnyịn ẹyedikpono Jehovah?
12 Nte inen̄erede idiọn̄ọ adan̄a nte Jehovah esikopde mme owo mbọm ekeme ndin̄wam nnyịn ikûduọk idotenyịn. Ẹma ẹsobo nsunsu ido ukpono, ekeme ndinam mbonubon nnyịn ẹyeti ke ima itetịn̄ ke n̄kpọ ntem eyetịbe.a (Edi. 17:16) Akwa ukụt ama ọtọn̄ọ, mmọ ẹkam ẹkeme nditiene nnyịn n̄kpono Jehovah nte Jehovah oyomde. Ndien edieke onyụn̄ edide ke n̄kpọ ọsọn̄ ye mmọ idaha-emi, ẹyak inam ofụri se ikekeme ndin̄wam mmọ. Ekeme ndinam ke ini mmọ ẹkụtde ke ntak emi imade mmọ inyụn̄ ifọnde ido ye mmọ idịghe man mmọ ẹtiene nnyịn ẹnam se inamde, enye oro ekeme ndinam mmọ ẹtetịm ẹyom ndikpep Bible.
WỤT MMỌ KE AMAMA MMỌ
13. Kpa ye emi isisịnde idem inam n̄kpọ Jehovah, nso ke ana ikpeme?
13 Kpa ye emi isisịnde idem inam n̄kpọ Jehovah, nnyịn iyomke mbonubon nnyịn ẹkere ke nnyịn inyeneke ini inọ mmọ mîdịghe ke nnyịn imaha mmọ aba. (Matt. 7:12) Didie ke ikeme ndiwụt ke imekere iban̄a mmọ? Se usụn̄ ifan̄ mi.
14-15. Tịn̄ usụn̄ kiet emi ikemede ndiwụt ke imama mbonubon nnyịn emi mîtieneke nnyịn ikpono Abasi. Nọ uwụtn̄kpọ.
14 Sineme nneme ye mmọ ke ubọk ke ubọk nyụn̄ wụt ke amama mmọ. N̄kpọ emi idinamde iwụt mbonubon nnyịn ke imama mmọ edi nnyịn ndisinam yak mmọ ẹdiọn̄ọ nte n̄kpọ etiede ye nnyịn ke ubọk ke ubọk. Ke uwụtn̄kpọ, ima ika nduọkodudu, ika isan̄, mîdịghe itie ye mme ufan nnyịn ikop idem inem, ekem isio ndise, ima iyom ndinọ mmọ etop ke fon, imekeme ndidian ndise ifan̄ emi ikosiode do inọ mmọ. Ekeme ndidi n̄kukụre se ikpanamde man itetịm idu ke emem ye mbonubon nnyịn edi nnyịn ndiyom ekpri enọ inọ mmọ mîdịghe iwet leta itịn̄ nte imade mmọ inọ mmọ. Edieke inamde mme n̄kpọ emi, idaha-da ibet yak ẹteme nnyịn, ida enye oro iwụt ke imama mmọ.
15 Kop uwụtn̄kpọ Sista Anna emi odude ke Armenia. Ubon esie ẹsiwak ndidu kiet akpan akpan ke mme usọrọ usen emana ye mme usọrọ ini nduọkodudu. Ini Anna akabarede edi Ntiense Jehovah, mbonubon esie ẹma ẹtọn̄ọ ndifịna idem ke ekeme ndinam ufọkabasi esie idiyakke enye ekpere mmimọ aba. N̄kpọ en̄wen emi akafịnade mmọ ekedi ke edieke enye edide Ntiense Jehovah, ke n̄kpọ ekeme ndisọn̄ ye enye eti-eti. Nso ke Anna akanam man esịt osụhọde mmọ? Anna ọdọhọ ete: “Ke ini n̄kade n̄kese mbonubon mi, mmesidọhọ mmọ nte n̄kpọ etiede ye ami ye se n̄kadade ini mi nnam. N̄kpọ en̄wen edi ke mmesikot mmọ ufọk nnyụn̄ nnam mmọ ẹdiọn̄ọ mme ufan mi. Ke ntak oro, n̄wakn̄kan mbonubon mi ẹmehe ye mme ufan mi, isinyụn̄ isọn̄ke mmọ ndineme nneme ye mme ufan mi oro.” Enye aka iso ọdọhọ ete: “Ediwak mbonubon mi ẹdọhọ idaha-emi ke esịt enem mi, mmọ inyụn̄ ifịnake idem aba iban̄a mi.”
16. Didie ke Jesus okowụt ke imọ imekere iban̄a James eyeneka imọ? (Se ikọ idakisọn̄ n̄ko.)
16 Wụt ke emekere aban̄a se itịbede inọ mmọ. Ke Jesus ama ekeset, enye ama owụt ke imekere iban̄a James eyeneka imọ. Nte enye akanamde oro ekedi enye ndiwụt enye idem. (1 Cor. 15:7) Kere ise nte eketiede James ke idem ini enye ọdiọn̄ọde ke Jesus ikosion̄oke idem ikpọn̄ imọ. Ana-edi nte Jesus okowụtde James idem akanam James enịm ke Jesus edi Messiah. Ke Jesus ama okowụt James idem ama, ekeme ndidi James akan̄wam iman esie eken ẹdiọn̄ọ ke Jesus edi Messiah.b—Utom 1:14.
17. Didie ke ikeme ndinam item emi odude ke Rome 12:15? (Se ndise n̄ko.)
17 Kot Rome 12:15. Edieke iwụtde ke imekere iban̄a mbonubon nnyịn, ke ọdiọkde-diọk ye ke ọfọnde-fọn, imekeme ndin̄wam mmọ ẹkûda nnyịn aba nte ẹkesidade.c Ke uwụtn̄kpọ, mmọ ẹma ẹman eyen, imekeme ndikọm mmọ inyụn̄ inọ mmọ enọ man iwụt ke imetiene mmọ ikop inemesịt nte mmọ ẹnyenede eyen oro. Ke ini owo emi ekperede owo ubon nnyịn akpade, imekeme ndidọn̄ owo ubon nnyịn oro esịt, inanam n̄kpọ in̄wam enye, mîdịghe iwet n̄kpọ ke kad inọ ẹsọk enye. Edi imọdiọn̄ọ nan̄a ke imekeme ndikot mmọ ke fon, inọnọ etop ẹsọk mmọ, mîdịghe ikesese mmọ ke ubọk ke ubọk akpan akpan ke ini mmọ ẹnyenede mfịna.
Edieke owụtde ke amama mbonubon mbufo, akpan akpan ke ini mmọ ẹyomde yak ẹnen̄ede ẹn̄wam mmọ, oro ekeme ndinam mmọ ẹkûda fi ye se afo enịmde nte mmọ ẹkesidade (Se ikpehe 17)g
18. Didie ke ikeme ndikpebe mbet Jesus kiet emi ekekerede Andrew?
18 Nam mmọ ẹdiọn̄ọ nditọ-ete fo. Ke ini Andrew emi ekedikabarede edi mbet Jesus ọkọdiọn̄ọde ke Jesus edi Messiah, enye ikabiatke ini ndimen Peter eyeneka esie n̄kowụt Jesus. (John 1:40-42) Ndi imekeme ndinam mbiet n̄kpọ oro? Ke uwụtn̄kpọ, ndi imekeme ndidi anam anam nnyịn ikot owo ubon nnyịn editiene odụk mbono esop mîdịghe ima itie ye mme ufan nnyịn idia udia, nnyịn ikot enye etiene edi? Nte inamde enye ọdiọn̄ọ nditọ-ete nnyịn, enye oyokụt ke Mme Ntiense Jehovah ẹnyụn̄ ẹdi owo nte enye, ke mmọ ẹfọn ido.
19. Idem ekpededi ndusụk n̄kpọ emi inịmde inen̄ekede in̄wan̄a mbonubon nnyịn, ikpanam n̄kpọ didie ye mmọ? (1 Peter 3:15)
19 Kot 1 Peter 3:15. Ekeme ndinam ntak emi anamde isịn ndinam ndusụk n̄kpọ idinen̄ekede in̄wan̄a mbonubon nnyịn, edi se mmọ mîdifreke edi nte nnyịn ifọnde ido ye mmọ inyụn̄ ikponode mmọ. Idem kpa ye emi edide nnyịn iditieneke mmọ idia mme usọrọ usen nduọkodudu mîdịghe itiene mmọ inam ndusụk edinam, esịt ekeme ndinem mmọ edieke inamde ofụri se ikekeme man isidu ye mmọ. Ke uwụtn̄kpọ, imekeme ndika n̄kese mmọ, itie ye mmọ idia udia, mîdịghe inọ mmọ mme enọ ke mme ini en̄wen.
KA ISO DORI ENYỊN KE USEN KIET KE MBONUBON MBUFO ẸYEDIKPONO JEHOVAH
20. Didie ke uwụtn̄kpọ James ọsọn̄ọ nnyịn idem?
20 Ini Jesus okodude ke isọn̄ ọkwọrọ ikọ, James ikedịghe mbet esie. Edi nte ini akakade, enye ama edikabade edi mbet Jesus. (Gal. 1:18, 19; 2:9) James ikefreke se Jesus ekekpepde kpa ye emi edide enye ikedịghe mbet Jesus ini Jesus odude ke isọn̄ ọkwọrọ ikọ. Ke uwụtn̄kpọ, ini Abasi ọkọnọde enye spirit yak enye ewet leta, se James ekewetde ke leta esie oro ekebiet se Jesus eketịn̄de ini Jesus ọkọkwọrọde ikọ ke obot.d
21. Ntak emi ikpakade iso inyene idotenyịn ke mbonubon nnyịn ẹyedikpono Jehovah?
21 Idem ke ini inamde ofụri se ikemede man ifọn ido ye mbonubon nnyịn emi mîtieneke nnyịn ikpono Abasi inyụn̄ iwụt mmọ ke imekere iban̄a mmọ, mmọ ẹkeme ndisụk ntịn̄ mîdịghe ẹnam se ibiakde nnyịn mîdịghe iyomke-yom ndikpep n̄kpọ mban̄a Jehovah. Ntak emi ikpakade iso ifọn ido ye mmọ? Sia ini ekededi emi ifọnde ido ye mmọ, iwụt ke imekpebe Jehovah Abasi nnyịn emi esikopde mme owo mbọm ye Jesus Eyen esie. (Luke 6:33, 36) Edieke ikade iso iwụt ke imama mmọ, ekeme ndinam nte ini akade mmọ idaha nnyịn aba nte ẹkesidade. Mmọ ẹkam ẹkeme nditi mme n̄kpọ emi iketịn̄de inọ mmọ iban̄a Jehovah ye se Jehovah ọn̄wọn̄ọde ndinam. Edieke nnyịn mîduọkke idotenyịn, esịt ekeme ndinem nnyịn ndikụt nte ndusụk mbonubon nnyịn emi imade eti-eti ẹditienede nnyịn ẹkpono Jehovah nte Jehovah oyomde!
ỌYỌHỌ IKWỌ 60 Iyom Mme Owo Ẹbọhọ
a Se ibuotikọ emi “Nso ke Idiọn̄ọ Iban̄a Se Jehovah Edibierede Inọ Mme Owo Ekpri Ini ke Iso?” ke Enyọn̄-Ukpeme May 2024, p. 11, ikp. 11-13.
b Ke Jesus ama akakpa onyụn̄ eset, ke nsụhọde n̄kaha nditọ-eka esie iba emi ẹdide James ye Jude, ẹma ẹkabade ẹdi Christian.
d Men James 1:2 domo ye Matthew 5:11, 12; men James 1:19 domo ye Matthew 5:22; men James 1:22; 2:24 domo ye Matthew 7:21; men James 2:13 domo ye Matthew 5:7; 6:14, 15.
e Okpoyom ndidiọn̄ọ mme n̄kpọ en̄wen mban̄a nte ekemede ndinam n̄kpọ ke mme utọ n̄kpọ ntem, se “Mme Mbụme Oro Mme Andikot Ẹbụpde” ke Enyọn̄-Ukpeme May 15, 2002, ye November 15, 2007.
f NDISE: Mbemiso sista kiet adahade ukwọrọ-ikọ, esịt enem enye nte enye anamde udia ọnọ ebe esie.
g NDISE: Kpa sista oro edi emi. Enye aka ekese eka ebe esie emi mîdịghe Ntiense Jehovah.