Ẹsọn̄ọ Idem Man Ẹsịn Idiọk Edinam
“KE INI n̄kosụk ndide uyen nnyụn̄ nnamde utom ke ufọkurua n̄kpọudia kiet,” ntem ke Timothy anam an̄wan̄a, “nsan̄autom mi ama okot mi ufọk. Enye ọkọdọhọ ke ete ye eka imọ ididụhe, mme n̄kaiferi ẹyedu, ndien ke ifet oyodu ndinam idan̄.” Ediwak uyen mfịn ẹkpesọp ndinyịme utọ ikot oro. Edi nso ikedi ibọrọ Timothy? “Mma ndọhọ enye ke ebe oro nte ke ndidịghe ye nte ke ntak ubieresịt Christian mi, n̄koyomke ndinam idan̄ ye owo emi mîdịghe n̄wan mi.”
Ke adan̄aemi okosụk anamde ntak esie an̄wan̄a, Timothy ikọfiọkke ke owo utom kiet ekedide ekpri n̄kaiferi ke okokop ikọ esie. Edisana uwem esie ama edemede n̄kaiferi emi udọn̄, ndien ikebịghike Timothy ekenyene ndidọhọ enye n̄ko baba—ediwak ini, nte nnyịn idikụtde ke ukperedem.
Nte ededi, idomo ndisịm nnyịn itọn̄ọke ke eyo nnyịn. Ke n̄kpọ nte isua 3,000 ẹmi ẹkebede, Edidem Solomon ekewet ete: “Eyen mi, mme idiọk owo ẹkpetap fi, kûnyịme. . . . Sio ukot fo fep ke afan̄ mmọ.” (Mme N̄ke 1:10, 15) Jehovah ke idemesie ama owụk idụt Israel ete: “Kûtiene ediwak owo edem uka [idiọk].” (Exodus 23:2) Ih, ndusụk ini ana nnyịn isịn, ibiọn̄ọde mme idomo ndinam idiọk, idem okposụkedi enye ekemede ndidi usụn̄ oro ediwak owo mîmaha.
Ndisịn Enen̄ede Edi Akpan N̄kpọ Mfịn
Akananam ndisịn idiọk edinam idịghe mmemmem n̄kpọ, ndien enye ekeme ndinen̄ede nsọn̄ mfịn, koro nnyịn idude uwem ke se Bible okotde “ukperedem ini” eke editịm n̄kpọ emi. Nte ntịn̄nnịm ikọ Bible okowụtde, mme owo ke ofụri ofụri ẹkabade ẹdi mme ama mbre ye afai, ẹnanade eti idaha eke spirit ye eti ido uwem. (2 Timothy 3:1-5) Etieibuot ufọkn̄wed ntaifiọk n̄ka Jesuit ọkọdọhọ ete: “Nnyịn imenyene otu mme edumbet eset oro ẹma ẹkedụn̄ọde ẹban̄a ẹnyụn̄ ẹkụt ke idaha ikekem m̀mê idotke. Idahaemi etie nte ndausụn̄ ido uwem ndomokiet idụhe.” Ke ukem usụn̄ oro, ebiereikpe akwa esopikpe kiet ọkọdọhọ ete: “Owo ikwe aba n̄kpọ in̄wan̄în̄wan̄ nte edide eti m̀mê idiọk. Kpukpru n̄kpọ ẹtie ntọn̄ ntọn̄. . . . Esisịt ibat owo ẹdiọn̄ọ ukpụhọde oro odude ke ufọt eti ye idiọk. Idahaemi, idiọkn̄kpọ edi ndidi se ẹmụmde, idighe ndibiat ibet.”
Apostle Paul ekewet aban̄a mme owo ẹmi ẹnyenede mme utọ edu oro nte: “[Mbon] ẹmi enyịn esịt ẹkịmde mmọ; unana ifiọk mmọ ye nsọn̄esịt mmọ ẹnyụn̄ ẹnamde mmọ ẹda nsannsan ye uwem Abasi; sia esịt mmọ odorode ufiọn, mmọ ẹyak idem ẹnọ mbukpo ido, ndinam mbubiam ido ye okpụm.” (Ephesus 4:18, 19) Edi afanikọn̄ ke ebet mmọ. Isaiah ọkọdọhọ ete: “Ifọnke fọn inọ mmọ eke ẹdọhọde ẹban̄a idiọk, ẹte, Eti, ẹban̄a eti, ẹte, idiọk: eke ẹnịmde ekịm ke un̄wana, ẹnịm un̄wana ke ekịm.” (Isaiah 5:20) Ikụreke ke mmọ ẹmi ndidọk se mmọ ẹtọde idahaemi edi ke mîbịghike ‘ọyọdọdiọk’ ye mmọ akan—ubiomikpe otode Jehovah.—Galatia 6:7.
“Ke ini mme oburobụt owo ẹfiaride nte mbiet, ndien ke kpukpru mme anam-idiọk ẹsiahade, ẹyesobo mmọ ke nsinsi,” ntre ke Psalm 92:7 ọdọhọ. Ke ikọ efen, akwa n̄kọri idiọkido emi idikaha iso ke nsinsi, anamde uwem ọsọn̄ ye kpukpru owo. Ke akpanikọ, Jesus ọkọdọhọ ke “emana” emi akamade idiọkido emi edi kpa enye oro Abasi edisobode ke “akwa ukụt.” (Matthew 24:3, 21, 34) Ntre edieke nnyịn iyomde ẹnyan̄a nnyịn ẹbe ukụt oro, nnyịn inyene ndidiọn̄ọ ukpụhọde oro odude ke ufọt eti ye idiọk nte ekemde ye mme idaha Abasi; ndien, ke akpanikọ nnyịn n̄ko imoyom ukeme eke ido uwem ndisịn kpukpru orụk idiọk edinam. Okposụkedi emi mîdịghe mmemmem n̄kpọ, Jehovah ọmọnọ nnyịn ndusụk akama-nsịnudọn̄ uwụtn̄kpọ ke mme ini Bible ye ke eyomfịn.
Ndikpep N̄kpọ Nto Akparawa Oro Ekesịnde
Etie nte ndisịn use ye efịbe enen̄ede ọsọn̄, idem ye ndusụk owo ke esop Christian. Timothy, emi ẹkesiakde ke akpa ikpehe ekikere, ama ada uwụtn̄kpọ ekpri Joseph, emi ẹwetde ke N̄wed Abasi ke Genesis 39:1-12 esịn ke edinam. Joseph ama owụt ukeme eke ido uwem ke ini n̄wan akwa owo ukara Egypt oro Potiphar ekesikotde enye ediwak ini ete edinyene ebuana idan̄ ye imọ. Mbụk oro ọdọhọ ke Joseph “esịn, onyụn̄ ọdọhọ . . . ndinam didie ndien nnam akwa idiọk-n̄kpọ emi nnyụn̄ ndue Abasi?”
Joseph akasan̄a didie enyene ukeme eke ido uwem ndisịn n̄wan Potiphar kwa usen kwa usen? Akpa, enye ama ada itie ebuana esie ye Jehovah ke ọsọn̄urua akan inemesịt ibio ini. Ke adianade do, okposụkedi enye mîkodụhe ke idak ibet Abasi (Ibet Moses ikodụhe kan̄a), Joseph ama enen̄ede ọfiọk mme nnennen edumbet ido uwem; enye ama ọdiọn̄ọ ke ndinam use ye n̄wan Potiphar oro ekenyenede ndisịme ima ididịghe ndinam idiọkn̄kpọ ndian ebe esie kpọt, edi ye Abasi n̄ko.—Genesis 39:8, 9.
Nte an̄wan̄ade Joseph ama ọdiọn̄ọ nte edide akpan n̄kpọ nditre ndidemede ọkpọkọm esisịt udọn̄ emi ekemede ndidemede ọkpọsọn̄ udọn̄ idan̄ oro owo mîkemeke ndikara. Edi eti ibuot Christian nditiene uwụtn̄kpọ Joseph. Enyọn̄-Ukpeme (Ikọmbakara) eke July 1, 1957, ọkọdọhọ ete: “Ana enye ọdiọn̄ọ mme mmeme ikpọkidem esie okûnyụn̄ ekere ke imekeme nditiene mme udọn̄ obụkidem imọ n̄kesịm adan̄a oro N̄wed Abasi enịmde nnyụn̄ ntre do. Idem edieke enye ekemede ndikụt unen ke ndinam ntre ke ekpri ibio ini, enye ke akpatre eyedi se ẹdụride ẹbe adan̄a oro ẹsịn ke idiọkn̄kpọ. Emi enyene nditịbe, sia idiọk udọn̄ idan̄ oro ẹdemerede ẹsikọride usọp usọp onyụn̄ enyenede ọkpọsọn̄ odudu ke idem owo. Do eyedi ọkpọsọn̄ n̄kpọ ọnọ enye ndisio ekikere esie n̄kpọn̄ mmọ. Ata eti ukpeme esie edi ndibiọn̄ọ mmọ ke ntọn̄ọ.”
Ndibiọn̄ọ ke ntọn̄ọ eyetịm emem akan nte nnyịn ikọride ima inọ se inende ye usua inọ se ikwan̄ade. (Psalm 37:27) Edi oyom nnyịn ika iso inam n̄kpọ iban̄a enye, ikọbọ ke enye. Edieke inamde, ye un̄wam Jehovah, ima oro nnyịn inyenede inọ se inende ye usua oro inyenede inọ se ikwan̄ade eyenen̄ede ọkọri. Kan̄a ke emi, ke akpanikọ, ana nnyịn idu ke ukpeme nte Jesus eketemede, ibọn̄de akam kpukpru ini man ẹsio nnyịn ke idomo ẹnyụn̄ ẹnyan̄a nnyịn ẹsio ke ubọk andidiọk.—Matthew 6:13; 1 Thessalonica 5:17.
Ndisịn Mfịghe Ubọkn̄ka
Odudu efen emi onụkde owo esịn ke idiọk edinam edi mfịghe ubọkn̄ka. Uyen kiet ama ayarade ete: “Ami ndu uwem esịt iba—kiet ke ufọkn̄wed, kiet ke ufọk. Ke ufọkn̄wed nsidụk ndụk ye mme uyen ẹmi ẹsin̄wọn̄ọde n̄kpọ ke ekperede ndidi kpukpru ini oro mmọ ẹtịn̄de ikọ. Ndien mmakabade ntie ukem nte mmọ. Nso ke n̄kpanam?” Se oyomde edi uko ndidi isio, ndien usụn̄ kiet ndinyene enye edi ndikot nnyụn̄ ntie n̄kere mme mbụk Bible ẹmi ẹsiande nnyịn ẹban̄a mme anam-akpanikọ asan̄autom Abasi nte Joseph. Nti uwụtn̄kpọ efen ẹdi Daniel, Shadrach, Meshach, ye Abednego—n̄kparawa inan̄ ẹmi ẹkenyenede uko ndidi isio ye ubọkn̄ka mmọ.
Ke adan̄aemi ẹkenọde mmọ ukpep ye n̄kparawa eken ke okụre ubọn̄ Babylon, n̄kparawa Israel inan̄ ẹmi ẹkenyene ndidia “udeme udia edidem.” Sia mîkoyomke ndibiat ikpehe Ibet Moses oro aban̄ade udia, mmọ ẹma ẹsịn udia emi. Oro ama oyom ukeme—ndien ama ọdọdiọn̄ edi ntre koro eyedi udia emi, ekedide “udia edidem,” ama okpon etabi. Nso eti uwụtn̄kpọ ke n̄kparawa ẹmi ẹkenịm ntem ẹnọ mme Christian oro ẹkemede ndisobo idomo mfịn, idem mfịghe, ndin̄wọn̄ ọkpọsọn̄ mmịn n̄kaha m̀mê ndida n̄kpọsọn̄ ibọk nnyụn̄ nda un̄wọn̄!—Daniel 1:3-17.
Shadrach, Meshach, ye Abednego n̄ko ẹma ẹwụt akpanikọ oro Jesus Christ eketịn̄de ke ukperedem ete: “Owo eke anamde akpanikọ ke ata ekpri n̄kpọ onyụn̄ anam akpanikọ ke akamba n̄kpọ.” (Luke 16:10) Uko uko idaha mmọ ke ukeuke ekpri n̄kpọ aban̄ade udia ye eti utịp oro Jehovah ọkọnọde mmọ nte eyịghe mîdụhe ama ọsọn̄ọ mmọ idem ọnọ akamba idomo efen ke ukperedem. (Daniel 1:18-20) Idomo emi ekedi ke ini ẹkewụkde mmọ, ye ufen n̄kpa ke ikan̄, ẹte ẹbuana ke ukpono ndem. Ye uko, n̄kparawa ita ẹmi ẹma ẹsọn̄ọ ẹbiere ndituak ibuot nnọ Jehovah ikpọn̄îkpọn̄, ẹbuọtde idem ye enye ọyọhọ ọyọhọ ke se ededi oro ekemede nditịbe. Inikiet efen Jehovah ama ọdiọn̄ mmọ ke ntak mbuọtidem ye uko mmọ—isan̄ emi ekpemede mmọ ke utịbe utịbe usụn̄ osio ke edemeikan̄ ke ini ẹkemende mmọ ẹduọk ke akwa ikan̄ eke asakde.—Daniel 3:1-30.
Ikọ Abasi esịne ediwak uwụtn̄kpọ efen efen ẹban̄ade mbon oro ẹkesịnde idiọk edinam. Moses ama esịn “ndikere eyen adiaha Pharaoh,” idem okposụkedi emi ọkpọkọnọde enye ọyọhọ ifet ndisịn idem ke “inemesịt idiọk-n̄kpọ ke ekpri ini” ke Egypt. (Mme Hebrew 11:24-26) Prọfet Samuel ama esịn ndikama odudu esie ke idiọk usụn̄, etrede ndibọ ubọkedem. (1 Samuel 12:3, 4) Mme apostle Jesus Christ ẹma ẹfan̄a uko uko ke ini ẹkewụkde mmọ ẹtre ukwọrọikọ. (Utom 5:27-29) Jesus ke idemesie ama ọsọn̄ọ ada esịn kpukpru idiọk edinam—tutu esịm akpatre ini uwem esie ke ini mbonekọn̄ ẹkenọde enye “wine emi ẹsịnde myrrh ke esịt.” Ndibọ enye ekpekeme ndinam ubiere esie emem ke idiọk ini oro.—Mark 15:23; Matthew 4:1-10.
Ndisịn—N̄kpọ N̄kpa ye Uwem
Jesus ọkọdọhọ ete: “Ẹbe ke mfafaha inua-otop ẹdụk: koro inua-otop emi adade owo aka nsobo atara, ọkpọusụn̄ onyụn̄ an̄wan̄a; mme andidụk ke esịt ẹnyụn̄ ẹwak. Koro inua-otop emi adade owo esịm uwem afafaha, usụn̄ onyụn̄ esịre; ndien mme andikụt enye iwakke.”—Matthew 7:13, 14.
Ediwak owo ẹma ntatara usụn̄ koro edi mmemmem ndisan̄a ke enye. Mme andisan̄a ke usụn̄ emi ẹnam se ẹmade, ẹyakde idem ẹnọ ekikere ye mme usụn̄ obụkidem, inyụn̄ iyomke ndidi isio, edi ẹyom ndida ekekem ye ererimbot Satan. Mmọ ẹkere ke mme ibet ye mme edumbet Abasi ẹtie ukpan ukpan ke n̄kan̄ ido uwem. (Ephesus 4:17-19) Edi, Jesus ama etịn̄ in̄wan̄în̄wan̄ ete ke ntatara usụn̄ emi ada “aka nsobo.”
Edi ntak emi Jesus ọkọdọhọde ete ke ibat ibat owo ẹmek mfafaha usụn̄? Akpan akpan koro esisịt ibat owo kpọt ẹyom mbet ye mme edumbet Abasi ẹkara uwem mmọ ẹnyụn̄ ẹn̄wam mmọ ndibiọn̄ọ mme ifet ye ediwak n̄kpọ oro ẹnụkde owo ndinam ndiọi edinam ẹmi ẹkande nnyịn ẹkụk. N̄ko-n̄ko, ukeuke ibat owo ẹben̄e idem ndibiọn̄ọ oburobụt udọn̄, mfịghe ubọkn̄ka, ye ndịk nsahi oro ẹkemede ndisak mmọ ke ntak usụn̄ oro mmọ ẹmekde.—1 Peter 3:16; 4:4.
Mmọ ẹmi ẹdiọn̄ọ ọyọhọ ọyọhọ nte eketiede apostle Paul ke idem ke ini enye eketịn̄de aban̄a en̄wan emi enye akan̄wanade ke ndisịn idiọkn̄kpọ. Ukem nte ererimbot mfịn, ererimbot mbon Rome ye Greece eke eyo Paul ama ọnọ ediwak ifet ndisịn idem ke idiọk edinam. Paul ama anam an̄wan̄a nte ke ekikere imọ, emi ọkọdiọn̄ọde se inende, ama an̄wana n̄kaiso ‘en̄wan’ ye obụkidem imọ, emi ekenyenede ntụhọ unam idiọk. (Rome 7:21-24) Ih, Paul ama ọdiọn̄ọ ete ke ikpọkidem imọ ekedi eti eyenufọk edi idiọk eteufọk, ntre enye ama ekpep ndisịn enye. Enye ekewet ete: “Edi ntọn̄ọ idem mi ita, nnam enye odụk ufịn.” (1 Corinth 9:27) Didie ke enye ekekeme ndinyene utọ edikan oro? Ikedịghe ke odudu idemesie, emi mîkekemke ye en̄wan oro, edi ekedi ke un̄wam spirit Abasi.—Rome 8:9-11.
Nte utịp, okposụkedi ekedide anana-mfọnmma, Paul ama omụm nsọn̄ọnda esie ye Jehovah akama tutu esịm utịt. Esisịt ini mbemiso n̄kpa esie, enye ama ekeme ndiwet ete: “Mma n̄n̄wana eti en̄wan, mma mfehe mbuba mi mma, mma nsọn̄ọ mmụm mbuọtidem n̄kama. Ẹma ẹnịm anyanya eti ido ẹben̄e mi.”—2 Timothy 4:7, 8.
Nte nnyịn in̄wanade ye unana mfọnmma nnyịn, nso akama-nsịnudọn̄ uwụtn̄kpọ ke nnyịn inyene ntem, idịghe eke Paul kpọt, edi n̄ko eke mbon oro ẹkedide uwụtn̄kpọ ẹnọ enye—Joseph, Moses, Daniel, Shadrach, Meshach, Abednego, ye ediwak mbon efen. Okposụkedi mmọ ẹkedide mme anana-mfọnmma owo, iren mbuọtidem ẹmi kiet kiet ẹma ẹsịn idiọk edinam, idịghe ke ntak itụn m̀mê nsọn̄ibuot, edi koro spirit Jehovah ọkọnọde mmọ odudu eke ido uwem ndinam. (Galatia 5:22, 23) Mmọ ekedi mme owo oro ẹmade n̄kpọ eke spirit. Mmọ ẹma ẹkop biọn̄ ẹban̄a kpukpru ikọ eke ẹtode Jehovah ke inua. (Deuteronomy 8:3) Ikọ esie ọkọwọrọ uwem ọnọ mmọ. (Deuteronomy 32:47) Ke akande kpukpru, mmọ ẹma ẹma Jehovah ẹnyụn̄ ẹbak enye, ndien ye un̄wam esie, mmọ ẹma ẹda ime ẹkọri usua ẹnọ idiọk edinam.—Psalm 97:10; Mme N̄ke 1:7.
Nnyịn ikpakam ibiet mmọ. Ke akpanikọ, man ika iso isịn kpukpru orụk idiọk edinam, nnyịn imoyom spirit Jehovah kpa nte mmọ ẹkeyomde. Jehovah ọnọ nnyịn spirit esie ke ntatubọk edieke nnyịn iben̄ede enye ke ofụri esịt, ikpepde Ikọ esie, inyụn̄ idụkde mme mbono esop Christian kpukpru ini.—Psalm 119:105; Luke 11:13; Mme Hebrew 10:24, 25.
Timothy, oro ẹkesiakde ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ, ama enem esịt sia mîkefreke iban̄a mme udọn̄ eke spirit esie. Owo utom edide ekpri n̄kaiferi oro akakpan̄de utọn̄ ọnọ nneme Timothy ye nsan̄autom esie, ndien ekenyenede idiọk udọn̄ ke idem Timothy ke ntak edisana ido esie, ke ukperedem ama ọnọ Timothy ikot ke ndịbe ete edi ufọk ke ini ebe esie mîkodụhe. Timothy ama esịn. Ye unana ndision̄o idem mfep mmemmem mmemmem, enye ama ọnọ ikot emi ediwak ini, ukem nte n̄wan Potiphar. Kpukpru ini Timothy ama esịn ke usụn̄ oro enyenede iwụk edi ke eti ido. Enye ama akam ada Ikọ Abasi ọnọ n̄wan emi eti ikọ ntiense. Ke owụtde ntotụn̄ọ esịtekọm ọnọ Jehovah ke ndikọnọ enye ukeme eke ido uwem ndisịn idiọk edinam, Timothy idahaemi okop inemesịt ndidọ okop-inemesịt ekemmọ Christian. Ke akpanikọ, Jehovah ọyọdiọn̄ onyụn̄ ọsọn̄ọ idem kpukpru mbon oro ẹyomde ndimụm nsọn̄ọnda Christian mmọ n̄kama ebe ke ndisịn idiọk edinam.—Psalm 1:1-3.