Mme Nsan̄autom Paul—Mmanie ke Mmọ Ẹkedi?
ẸSIAK n̄kpọ nte owo ikie, mme andikabuana ke esop Christian akpa isua ikie ẹmi ẹkenyenede ebuana ye “apostle mme Gentile” ke n̄wed Utom eke Bible ye ke mme leta oro Paul ekewetde. (Rome 11:13) Ẹdiọn̄ọ ekese n̄kpọ ẹban̄a ediwak ke otu mmọ. Eyedi afo ememehe ye mme utom Apollos, Barnabas, ye Silas. Ke n̄kan̄ eken, eyedi edidi ọkpọsọn̄ n̄kpọ inọ fi nditịn̄ ekese n̄kpọ mban̄a Archippus, Claudia, Damaris, Linus, Persis, Pudens, ye Sopater.
Ke nsio nsio ini ye ke nsio nsio idaha, ediwak owo ẹma ẹnyene akpan udeme ke ndinọ utom ukwọrọikọ Paul ibetedem. Mme utọ owo nte Aristarchus, Luke, ye Timothy ẹma ẹnam utom ye apostle oro ke ediwak isua. Ndusụk owo ẹkedu ye enye ke ini enye okodude ke ufọk-n̄kpọkọbi m̀mê ke adan̄aemi enye ekesikade isan̄, edide nte nsan̄a ukaisan̄ m̀mê nte mme enyeneufọk. Ke mfụhọ, mbon eken, utọ nte Alexander, Demas, Hermogenes, ye Phygelus, ikọsọn̄ọke ida ke mbuọtidem Christian.
Ke ini edide edisịm ndusụk ufan Paul eken, nte Asyncritus, Hermas, Julia, m̀mê Philologus ke ndisiak ifan̄ kpọt, nnyịn ifiọk sụk enyịn̄ mmọ kpọt. Ke se iban̄ade eyeneka Nereus an̄wan m̀mê eka Rufus m̀mê ikọtufọk Chloe, nnyịn ikam ifiọkke-fiọk ukpọk enyịn̄ mmọ. (Rome 16:13-15; 1 Corinth 1:11) Nte ededi, ndidụn̄ọde esisịt ntọt oro inyenede iban̄a n̄kpọ nte owo ikie ẹmi esịn un̄wana ke usụn̄ nte apostle Paul akanamde utom. Enye ekpep nnyịn n̄ko aban̄a ufọn edidu n̄kpere ediwak ekemmọ andinịm ke akpanikọ nnyụn̄ nnam utom ọtọkiet ye mmọ.
Mme Nsan̄a Ukaisan̄ ye Mme Enyeneufọk
Utom ukwọrọikọ apostle Paul ama abuana ekese ukaisan̄. Ewetn̄wed kiet adian ibat nte ke uniọn̄ isan̄ esie ke obot ye ke inyan̄ nte ẹwetde ke Utom kpọt ekpere n̄kpọ nte kilomita 16,000. Ndika isan̄ ini oro ikesinamke owo akpa mba kpọt edi ama esinyene ndịk n̄ko. Ndusụk nsio nsio n̄kpọndịk oro enye okosobode ẹkedi ubom ndisịp, afanikọn̄ ke akpa ye afanikọn̄ ke otu mbon n̄wo, afanikọn̄ ke in̄wan̄, afanikọn̄ ke akwa inyan̄. (2 Corinth 11:25, 26) Nte odotde, Paul ikawakke ndisan̄a ikpọn̄ ke isan̄ esie to ke ebiet kiet sịm en̄wen.
Mbon oro ẹkesan̄ade ye Paul ẹkedi nsan̄a, mbon nsịnudọn̄, ye ata ata un̄wam ke utom ukwọrọikọ. Ke ndusụk idaha, Paul ama esidaha ọkpọn̄ mmọ man mmọ ẹkpekeme ndise mban̄a mme udọn̄ n̄kpọ eke spirit mbufa mme andinịm ke akpanikọ. (Utom 17:14; Titus 1:5) Edi enen̄ede etie nte mme nsan̄a ndidu ekedi akpan n̄kpọ kaban̄a ifụre ye kaban̄a ibetedem ndiyọ nnanenyịn usụn̄ isan̄. Ntre ekeme ndidi mme utọ owo nte Sopater, Secundus, Gaius, ye Trophimus, ẹmi nnyịn ifiọkde nte ẹkedide mme nsan̄a ukaisan̄ Paul, ẹma ẹnyene akpan udeme ke unen oro enye okokụtde ke utom ukwọrọikọ esie.—Utom 20:4.
Ẹma ẹdara un̄wam oro mme enyeneufọk ẹkenọde n̄ko. Ke ini Paul ekebehede ke obio emi enye okoyomde ndinam ubịnikọt ukwọrọikọ m̀mê ikpîkpu edidan̄ eyo esiere, ebeiso n̄kpọ ekedi ndiyom ebiet edidude. Owo emi akade isan̄ ntatara ntatara nte Paul akakade ayana ke ata ediwak nsio nsio bed ke ntak mme idaha. Enye okpokododu ke ufọkisen kpukpru ini, edi mme ewetmbụk eset ẹdọhọ ke mmọ ẹmi ẹma ẹkama “mme n̄kpọndịk ikonyụn̄ idotke,” ntre, ke ebiet ekekemede, eyedi Paul ekesidu ye mme ekemmọ andinịm ke akpanikọ.
Nnyịn imọfiọk enyịn̄ ndusụk mme enyeneufọk Paul—Aquila ye Prisca, Gaius, Jason, Lydia, Mnason, Philemon, ye Philip. (Utom 16:14, 15; 17:7; 18:2, 3; 21:8, 16; Rome 16:23; Philemon 1, 22) Ke Philippi, Thessalonica, ye Corinth, mme utọ itieidụn̄ oro ẹma ẹnam Paul enyene iwụk ebiet emi enye ekesitiede odiomi mme utom isụn̄utom esie. Ke Corinth, Titius Justus n̄ko ama ọnọ apostle oro itie ndidụn̄ ke ufọk esie ndien enye esito do aka ukwọrọikọ esie.—Utom 18:7.
Udịm Udịm Ufan
Nte ẹkemede ndidori enyịn, ẹma ẹti mme ọdiọn̄ọ Paul ke nsio nsio usụn̄ ke ntak nsio nsio idaha emi enye okosobode ye mmọ. Ke uwụtn̄kpọ, Mary, Persis, Phoebe, Tryphaena, ye Tryphosa, ẹkedi iban ẹdide mme ekemmọ andinịm ke akpanikọ ẹmi ẹketorode kaban̄a mme utom ye ọkpọsọn̄ utom mmọ. (Rome 16:1, 2, 6, 12) Paul ekenịm Crispus, Gaius, ye ikọtufọk Stephanas baptism. Dionysius ye Damaris ẹkebọ etop akpanikọ ẹto enye ke Athens. (Utom 17:34; 1 Corinth 1:14, 16) Andronicus ye Junias, “mme ọwọrọ-etop ke otu mme apostle,” ẹmi ẹkedide mme andinịm ke akpanikọ anyan ini mbemiso Paul, ke ẹkot “nsan̄a-n̄kpọkọbi.” Eyedi mmọ ẹma ẹdu ke ufọk-n̄kpọkọbi ye enye ke ndusụk ini. Paul ama etịn̄ n̄ko aban̄a owo iba ẹmi, ukem nte Herodion, Jason, Lucius, ye Sosipater nte “orụk” esie. (Rome 16:7, 11, 21) Ke adan̄aemi ikọ Greek oro ẹdade mi ekemede ndiwọrọ “eyen obio nnyịn,” akpa n̄kpọ oro enye ọwọrọde edi “iman ẹmi ẹdude ke ukem emana.”
Ediwak ke otu ufan Paul ẹkeka isan̄ ke ntak eti mbụk. Ke ẹsiode mme nsan̄a esie oro ẹtịmde ẹfiọk ẹfep, Achaicus, Fortunatus, ye Stephanas ẹdu n̄ko, ẹmi ẹketode Corinth ẹka Ephesus ndinyene nneme ye Paul mban̄a idaha eke spirit esop mmọ. Artemas ye Tychicus ẹma ẹdu ke mben̄eidem ndika isan̄ man ẹkesobo ye Titus, emi akanamde utom ke isuo Crete, ndien Zenas ekenyene ndika isan̄ ye Apollos.—1 Corinth 16:17; Titus 3:12, 13.
Odu ndusụk mbon oro Paul ọnọde esisịt ọyọhọ ntọt oro akamade nduaidem aban̄a. Ke uwụtn̄kpọ, ẹsian nnyịn nte ke Epaenetus ekedi “akpa mfri eke Asia on̄wụmde,” nte ke Erastus ekedi “akama-okụk obio” ke Corinth, nte ke Luke ekedi abiausọbọ, nte ke Lydia ekedi anyam ididuot ọfọn̄, ye nte ke Tertius ekedi enye emi Paul akadade ewet leta ọnọ ẹsọk mbon Rome. (Rome 16:5, 22, 23; Utom 16:14; Colossae 4:14) Ye owo ekededi oro akpamade ndidiọn̄ọ n̄kpọ efen efen mban̄a mme utọ owo oro, ibio ibio ntọt ẹmi ẹdedemede mmọ udọn̄.
Mme nsan̄a Paul eken ẹma ẹbọ mme ọkpọkpọ etop, ẹmi idahaemi ẹwetde ke Bible. Ke uwụtn̄kpọ, ke leta oro enye ekewetde ọnọ ẹsọk mbon Colossae, Paul ama eteme Archippus ete: “Tịm kpeme utom emi afo ọkọbọde ke Ọbọn̄, man anam enye ama.” (Colossae 4:17) Anaedi Euodia ye Syntyche ẹma ẹnyene ọkpọkpọ utọk ndibiere. Ntem, Paul ama ọnọ mmọ item ebe ke “nsan̄a-utom” ke Philippi emi owo mîsiakke enyịn̄ ete “mmọ ẹnyene esịt kiet ke Ọbọn̄.” (Philippi 4:2, 3) Ke akpanikọ, emi edi eti item enyenede kpukpru nnyịn.
Ibetedem Nsọn̄ọnda ke Adan̄aemi Odude ke Ufọk-N̄kpọkọbi
Paul ama odu ke ufọk-n̄kpọkọbi ediwak ini. (2 Corinth 11:23) Ke mme idaha oro edieke edide mme Christian ẹma ẹdu ke n̄kann̄kụk, anaedi mmọ ẹma ẹdomo ndinam se ededi oro mmọ ẹkekemede ndinam man ẹn̄wam enye ekeme ndiyọ. Ke ini Paul akakade akpa n̄kpọkọbi esie ke Rome, ẹma ẹyak enye ekpe ufọk idemesie ke isua iba ndien mme ufan esie ẹma ẹkeme ndika n̄kese enye. (Utom 28:30) Ke ikpehe ini oro, enye ama ewet leta ọnọ ẹsọk esop ke Ephesus, Philippi, ye Colossae, onyụn̄ ewet ọnọ ẹsọk Philemon. Mme ebiet ntọt ẹtode mi ẹsian nnyịn ekese ẹban̄a mbon oro ẹkekperede Paul idem ke ini n̄kpọkọbi esie.
Ke uwụtn̄kpọ, nnyịn ikop ite ke Onesimus, ofụn Philemon oro ekefehede, ama osobo ye Paul ke Rome, kpa nte Tychicus, emi ekenyenede ndisan̄a ye Onesimus ke isan̄ esie ndifiak nnyọn̄ mbịne eteufọk esie. (Colossae 4:7-9) Epaphroditus ama odu n̄ko, emi akadade enọ otode esop esie oto Philippi anam anyan isan̄ emi okonyụn̄ ọdọn̄ọde. (Philippi 2:25; 4:18) Mbon oro ẹkenamde utom ọtọkiet ye Paul ke Rome ẹkedi Aristarchus, Mark, ye Jesus emi ekerede Justus, emi Paul eketịn̄de aban̄a ete: “Mmọ ẹmi ikpọn̄-ikpọn̄ ẹto ke otu mme ana-mbobi ẹwọrọ ẹdi mme nsan̄a mi ke utom Obio Ubọn̄ Abasi; mmọ ẹnam mi n̄kop ndọn̄esịt.” (Colossae 4:10, 11) Ke adianade ye mme anam-akpanikọ ẹmi, Timothy ye Luke ẹmi ẹtịmde ẹdiọn̄ọ ẹma ẹdu, ọkọrọ ye Demas, emi ke ukperedem, ke ntak ima ererimbot, ọkọkpọn̄de Paul.—Colossae 1:1; 4:14; 2 Timothy 4:10; Philemon 24.
Nte an̄wan̄ade, owo ndomokiet ke otu mmọ ikotoho Rome, edi mmọ ẹma ẹdu do ye Paul. Eyedi ndusụk mmọ ẹkeka do akpan akpan man ẹken̄wam enye ke ini n̄kpọkọbi esie. Eyịghe idụhe nte ke ndusụk mmọ ẹma ẹsika utom ẹnọ enye, ẹma ẹnọ mbon eken ẹka utom ke anyan usụn̄, ndien Paul ama etịn̄ n̄kpọ ọnọ mbon eken man ẹwet ke leta. Nso in̄wan̄în̄wan̄ ntiense ke emi edi ntem kaban̄a udomo ima ye edinam akpanikọ oro kpukpru owo ẹmi ẹkenyenede ẹnọ Paul ye utom Abasi!
Otode nte Paul eberide ndusụk leta esie, nnyịn imokụt nte ke anaedi akwa otu nditọete Christian iren ye iban ẹmi ẹwakde ẹkan ibat ibat enyịn̄ ẹmi ifiọkde ẹma ẹkan enye ẹkụk. Enye ama ewet ke nsio nsio idaha ete: “Kpukpru ikọt Abasi ẹte ẹkọm mbufo” ye, “Kpukpru mmọ ẹmi ẹdude ye ami ẹte n̄kọm fi.”—2 Corinth 13:13; Titus 3:15; Philippi 4:22.
Ke ọkpọsọn̄ udiana n̄kpọkọbi Paul ke Rome ke ini n̄kpa usụn̄ Abasi ekekperede, Paul ama enen̄ede ekere aban̄a mme nsan̄autom esie. Enye okosụk esesịn ifịk ke ndise enyịn nnyụn̄ ndiomi ke nsụhọde n̄kaha mme edinam ndusụk mmọ. Ẹma ẹsio Titus ye Tychicus ẹdọn̄ utom, Crescens ama aka Galatia, Erastus ama osụhọde etie ke Corinth, ẹma ẹkpọn̄ Trophimus ye unana nsọn̄idem ke Miletus, edi Mark ye Timothy ẹkenyene ndidi mbịne enye. Nte ededi, Luke okodu ye Paul, ndien ke ini apostle oro ekewetde udiana leta esie ọnọ ẹsọk Timothy, ediwak mme andinịm ke akpanikọ eken, esịnede Eubulus, Pudens, Linus, ye Claudia, ẹma ẹdu ndidọn̄ ekọm nnọ mmọ. Nte eyịghe mîdụhe mmọ ẹma ẹnam se ẹkekemede man ẹn̄wam Paul. Ke ukem ini oro, Paul ke idemesie ama ọnọ ekọm ẹsọk Prisca ye Aquila ye ikọtufọk Onesiphorus. Nte ededi, ke mfụhọ, ke ini afanikọn̄ oro, Demas ama ọkpọn̄ enye, ndien Alexander ama anam enye ibak etieti.—2 Timothy 4:9-21.
“Nnyịn Isan̄a Ikpat Kiet Idi Mme Anam-Utom Abasi”
Paul ikawakke ndidu ikpọn̄ ke ini utom ukwọrọikọ esie. “Ndise oro odude,” nte E. Earle Ellis andiwet n̄wed usiakikọ ọdọhọde, “edi eke isụn̄utom emi enyenede ediwak nsan̄a. Ke akpanikọ, ọsọsọn̄ ndikụt Paul ye unana mme nsan̄a.” Ke idak ndausụn̄ edisana spirit Abasi, Paul ama ekeme ndikọ ediwak owo onyụn̄ odiomi mme uforo uforo ubịnikọt isụn̄utom. Mme n̄kpet n̄kpet nsan̄a, mme andin̄wam ke ibio ini, mme okopodudu owo, ye ediwak mme osụhọdeidem asan̄autom ẹma ẹkan enye ẹkụk. Edi, mmọ ẹmi ikedịghe sụk ekemmọ nsan̄autom. Inamke n̄kpọ m̀mê nso udomo ke mmọ ẹkenam utom ẹnyụn̄ ẹdụk nsan̄a ye Paul, mbọbọ Christian ye ọkpọkpọ itie ufan ama enen̄ede odu.
Apostle Paul ama enyene se ẹkotde “enọ unam ufan.” Enye ama anam ekese ndida eti mbụk nsọk mme idụt, edi enye ikodomoke ndinam ntre ikpọn̄. Enye ama ebere ye esop Christian oro ẹketịmde onyụn̄ ada enye anam n̄kpọ ọyọhọ ọyọhọ. Paul ikotoroke idem iban̄a mme utịp oro enye ekenyenede edi ama enyịme ke nsụhọdeidem nte ke imọ ikedi ofụn ye nte ke ofụri ukpono ekpenyene ndika mbịne Abasi nte enye emi ọkọnọde n̄kọri oro.—1 Corinth 3:5-7; 9:16; Philippi 1:1.
Eyo Paul ama okpụhọde ye eke nnyịn, edi kpa ye oro, owo ndomokiet ke esop Christian mfịn ikpekereke ke imọ imekeme ndida ke idem m̀mê ke oyom ida. Utu ke oro, kpukpru ini nnyịn ikpenyene ndinam utom ye esop Abasi, ye esop n̄kann̄kụk nnyịn, ye mme ekemmọ andinịm ke akpanikọ. Nnyịn imoyom un̄wam, ibetedem, ye ndọn̄esịt mmọ ke mme ini mfọnọn̄kpọ ye ke mme ini afanikọn̄. Nnyịn imenyene ọsọn̄urua ifet edidi ubak ‘otu nditọ-ete ẹmi ẹdude ke ererimbot.’ (1 Peter 5:9) Edieke nnyịn ke edinam akpanikọ inamde utom ọtọkiet ye ke edidianakiet ye kpukpru mmọ, do ukem nte Paul, nnyịn n̄ko imekeme ndidọhọ nte ke “nnyịn isan̄a ikpat kiet idi mme anam-utom Abasi.”—1 Corinth 3:9.
[Mme ndise ke page 31]
APOLLOS
ARISTARCHUS
BARNABAS
LYDIA
ONESIPHORUS
TERTIUS
TYCHICUS