Utuakibuot Baal—En̄wan Ẹken̄wanade Ẹyom Esịt Nditọ Israel
Ke se ikperede tọsịn isua kiet, ẹma ẹn̄wana en̄wan ẹyom esịt idụt Israel. Ndịk nsunsu ekikere ye mme edinam idan̄ ke n̄kan̄ kiet ama an̄wana ye mbuọtidem ye edinam akpanikọ ke n̄kan̄ eken. Utuakibuot Baal ye utuakibuot Jehovah ẹma ẹtuaha ke en̄wan n̄kpa ye uwem emi.
NDI idụt Israel ọyọsọn̄ọ eyịre ke edinam akpanikọ nnọ ata Abasi, emi okosiode enye ke Egypt? (Exodus 20:2, 3) Mîdịghe nte enye ọyọwọn̄ọde ebịne Baal, edima abasi Canaan, emi ọkọn̄wọn̄ọde ndinam isọn̄ ọfọn n̄kpọ?
En̄wan eke spirit emi, oro ẹken̄wanade ke ediwak tọsịn isua ẹmi ẹkebede, ebehe nnyịn. Ntak-a? Apostle Paul ekewet ete: “[Ẹkewet mme n̄kpọ ẹmi] ndida nteme nnyịn, ẹmi utịt mme eyo ama esịm nnyịn.” (1 Corinth 10:11) Akpan ntak ntọt enịmmbụk en̄wan emi eyenen̄ede enyene se ọwọrọde ọnọ nnyịn edieke nnyịn ifiọkde owo emi Baal ekedide ye se ikabuanade ke utuakibuot Baal.
Anie Ekedi Baal?
Nditọ Israel ẹkedidiọn̄ọ Baal ke ini mmọ ẹkedide ẹdibehe ke Canaan, ke n̄kpọ nte isua 1473 M.E.N. Mmọ ẹma ẹkụt ẹte ke mbon Canaan ẹketuak ibuot ẹnọ akpakịp abasi ẹmi ẹkebietde mme abasi Egypt, okposụkedi mmọ ẹkenyenede nsio nsio enyịn̄ ye ndusụk nsio nsio edu. Nte ededi, Bible owụt Baal nte n̄wọrọnda abasi mbon Canaan, ndien mme n̄kpọeset oro ẹdọkde ẹsion̄o ke isọn̄ ẹsọn̄ọ uwọrọetop esie. (Judges 2:11) Okposụkedi Baal mîkedịghe akakan ke otu mme abasi mmọ, enye ekedi abasi ekebehede mbon Canaan akan. Mmọ ẹkenịm ke akpanikọ ẹte ke enye akakara edịm, ofụm, ye idiọk enyọn̄ ye nte ke enye ikpọn̄îkpọn̄ ekekeme ndinyan̄a mme owo—ọkọrọ ye mme ufene ye mfri mmọ—man ẹkûdi ada m̀mê idem man ẹkûkpan̄a. Ke ẹsiode ukpeme Baal ẹfep, Mot, osio-usiene abasi Canaan, ikpedehede itre ndida nsobo nsọk mmọ.
Mme edinam idan̄ ọkọnọ utuakibuot Baal odudu. Idem mme n̄kpọ ido ukpono oro ẹkenyenede ebuana ye Baal, nte mme adaha ye mme eto n̄kpe, ẹma ẹnyene n̄kpọ ndinam ye idan̄. Nte an̄wan̄ade, mme adaha—ikpọ itiat m̀mê itiat oro ẹkekapde ẹbiet ekpọrọ—ẹkeda ẹban̄a Baal, kpa idem erenowo eke ebuana idan̄. Mme eto n̄kpe, ke n̄kan̄ eken, ẹkedi n̄kpọ ẹdade eto ẹnam m̀mê mme eto oro ẹkedade ẹban̄a Asherah, n̄wan Baal ye idem an̄wan.—1 Ndidem 18:19.
Usan̄a akpara temple ye ediwa nditọwọn̄ ẹkedi mme n̄wọrọnda ikpehe efen ke utuakibuot Baal. (1 Ndidem 14:23, 24; 2 Chronicles 28:2, 3) N̄wed oro The Bible and Archaeology ọdọhọ ete: “Akpara iren ye iban (‘ndisana’ iren ye iban) ẹma ẹdu ke mme temple mbon Canaan ndien ẹma ẹnam kpukpru orụk ebeubọk idan̄. [Mbon Canaan] ẹkenịm ke akpanikọ ẹte ke ndusụk usụn̄ ke mme edinam ẹmi ẹma ẹnam mfri ye ufene ẹnyene uforo.” Ke se ededi oro ẹkenamde, ẹkeda ẹwụt ke enen ke n̄kan̄ ido ukpono, okposụkedi utọ oburobụt ido oro nte eyịghe mîdụhe okoyụhọde mme udọn̄ obụkidem mme andituak ibuot. Didie, ndien, ke Baal akatap esịt nditọ Israel?
Ntak Ekedemerede Udọn̄ Ntre?
Eyedi ediwak nditọ Israel ẹkema ndinam ido ukpono oro okoyomde esisịt n̄kpọ oto mmọ. Ndituak ibuot nnọ Baal ikoyomke mmọ ẹnịm Ibet, utọ nte Sabbath ye ediwak ukpan ido uwem. (Leviticus 18:2-30; Deuteronomy 5:1-3) Eyedi, uforo n̄kpọ obụkidem mbon Canaan ama anam mbon en̄wen ẹnịm ke akpanikọ nte ke ama oyom ẹnem Baal esịt.
Anaedi mme itieuwa mbon Canaan, ẹkediọn̄ọde nte edikon̄ ebiet ẹmi ẹkedude ke akai enyọn̄ ikpọ obot, ẹma ẹye ndida nnam mme edinam mbun̄wụm oro ẹkesinamde do. Ikebịghike, ikoyụhọke nditọ Israel ndika ndisana ebiet Canaan ndien ndien; mmọ ẹma ẹkam ẹbọp eke mmọ. “Mmọ ẹnyụn̄ ẹnam edisana ebiet n̄ko-n̄ko, ye mme adaha, ye eto n̄kpe, ke enyọn̄ kpukpru n̄kokon̄o obot, ye ke idak kpukpru awawa eto.”—1 Ndidem 14:23; Hosea 4:13.
Edi ke akpa ifet, utuakibuot Baal ekedemerede udọn̄ obụkidem. (Galatia 5:19-21) Ediyụhọ mme udọn̄ obụkidem ama aka anyan akan udọn̄ kaban̄a akpakịp mfri ye ufene. Ẹma ẹtoro idan̄. Ẹkụt emi ke ediwak mbiet oro ẹbụhọrede ke isọn̄, ẹnyenede mme ebeubọk ndise ẹban̄ade idan̄, ẹwụtde edidemede udọn̄ idan̄. Ndia, unek, ye ikwọ ẹma ẹnọ idaha ekikere oro ẹkeyomde kaban̄a eduuwem unana ukpan.
Nnyịn imekeme ndikere mban̄a idaha edinam kiet ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ ini idọk. Ke n̄wọrọnda ata ata idaha, ke ẹma ẹkeyụhọ udia ẹnyụn̄ ẹdi se mmịn edemerede, mme andituak ibuot ẹma ẹnek unek. Uduak unek mbun̄wụm mmọ edi man ẹdemede Baal ke idaha unana utom ndaeyo man otodo edịm ekpedep ọdiọn̄ isọn̄. Mmọ ẹnek ẹkanade adaha idem erenowo ye eto n̄kpe. Nte ẹkewọn̄ọrede idem, akpan akpan eke mme akpara temple, ẹdi se idemerede idiọk udọn̄. Ikwọ ye otuowo ẹsịn udọn̄ ẹnọ mmọ. Ndien eyedi, ke ata-utịt unek oro, mbon unek ẹfiak ẹka mme ubet ufọk Baal kaban̄a oburobụt ebuana idan̄.—Numbers 25:1, 2; men Exodus 32:6, 17-19; Amos 2:8 domo.
Mmọ Ẹkesan̄a ke Edikụt ke Enyịn, Idịghe ke Mbuọtidem
Ke adan̄aemi orụk utuakibuot oro ekedemerede udọn̄ obụkidem do okodụride udọn̄ ediwak owo, ndịk n̄ko ama onụk nditọ Israel esịn ke utuakibuot Baal. Nte nditọ Israel ẹkeduọkde mbuọtidem mmọ ke Jehovah, ndịk mme akpan̄kpa, ndịk kaban̄a ini iso, ye nduaidem kaban̄a ndedịbe odudu ẹma ẹda mmọ ẹkesịn ke edinam ubụpekpo, emi ke akpatre akadade mmọ ekesịn ke mme edinam ndiọkn̄kan oburobụt edinam. The International Standard Bible Encyclopedia obụk nte mbon Canaan ẹkekponode spirit mme akpan̄kpa nte ubak utuakibuot nnọ mme eteete: “Ẹma ẹdia usọrọ . . . ke udi ubon m̀mê ke mme ibombom udi ye mme edinam ukpammịn ye idan̄ (eyedi abuanade idan̄ iman) emi ẹkekerede ke akpan̄kpa etiene abuana.” Ndibuana ke mme utọ esuene esuene edinam ubụpekpo oro ama etetịm adian̄ade nditọ Israel ọkpọn̄ Abasi mmọ, kpa Jehovah.—Deuteronomy 18:9-12.
Ndisọi mbiet—ye mme edinam ẹnyenede ebuana—n̄ko ẹma ẹdemede udọn̄ nditọ Israel ẹmi ẹkemade ndisan̄a ke se ẹkụtde ke enyịn utu ke ndisan̄a ke mbuọtidem. (2 Corinth 5:7) Idem ke ẹma ẹkekụt mme n̄wọrọnda utịben̄kpọ ke ubọk Jehovah oro enyịn mîkwe, ediwak nditọ Israel ẹmi ẹkekpọn̄de Egypt ẹma ẹkere ke imoyom n̄kpọ oro ẹkụtde ke enyịn nditi mmimọ mban̄a enye. (Exodus 32:1-4) Kpasụk ntre ama ọdọn̄ ndusụk mme andito ubon mmọ ndituak ibuot nnọ n̄kpọ oro ẹkụtde ke enyịn, utọ nte ndisọi mbiet Baal.—1 Ndidem 12:25-30.
Anie Akakan?
En̄wan oro ẹken̄wanade ẹyom esịt nditọ Israel ama aka iso ke ediwak isua ikie, ọtọn̄ọde ke ini oro mmọ ẹkedide ẹdibehe ke unaisọn̄ Moab esisịt ini mbemiso ẹkedụkde Isọn̄ Un̄wọn̄ọ tutu esịm ini oro ẹketan̄de mmọ ẹnyọn̄ọ Babylon. Etie nte edikan ekedi aka iso afiak edem. Ndusụk ini, ata ediwak nditọ Israel ẹma ẹsinam akpanikọ ẹnọ Jehovah, edi ndien ndien mmọ ẹma ẹsiwọn̄ọde ẹbịne Baal. Akpan ntak kaban̄a emi ekedi mmọ ndidụk ndụk ye mme okpono ndem oro ẹkekande mmọ ẹkụk.
Ke ẹma ẹkekan mmọ ke ekọn̄, mbon Canaan ẹken̄wana ke ata n̄kari n̄kari usụn̄. Mmọ ẹkedụn̄ ọtọkiet ye nditọ Israel ẹnyụn̄ ẹsịn udọn̄ ẹnọ mme andikan mmọ ndida mme abasi idụt oro nnyene. Mme utọ uko-uko ebiereikpe nte Gideon ye Samuel ẹma ẹbiọn̄ọ edu emi. Samuel eketeme mme owo oro ete: “Ẹsion̄o ndien isen abasi . . . ẹfep, ẹnyụn̄ ẹwụk esịt mbufo ẹtiene Jehovah, ẹnyụn̄ ẹnam n̄kpọ ẹnọ enye ikpọn̄-ikpọn̄.” Ke esisịt ini nditọ Israel ẹma ẹnam item Samuel, mmọ ẹnyụn̄ “ẹsion̄o Baalim ye Ashtaroth ẹfep, ẹnyụn̄ ẹnam n̄kpọ ẹnọ Jehovah ikpọn̄-ikpọn̄.”—1 Samuel 7:3, 4; Judges 6:25-27.
Ke ini ubọn̄ Saul ye David ẹma ẹkebe, Solomon ke ini usọn̄ esie ama ọtọn̄ọ ndiwa mme uwa nnọ isen abasi. (1 Ndidem 11:4-8) Ndidem eken ke Israel ye Judah ẹma ẹnam kpasụk ntre ẹnyụn̄ ẹyak idem ẹnọ Baal. Nte ededi, mme anam-akpanikọ prọfet ye ndidem, utọ nte Elijah, Elisha, ye Josiah, ẹma ẹda iso ke ndin̄wana mbiọn̄ọ utuakibuot Baal. (2 Chronicles 34:1-5) N̄ko-n̄ko, ke ofụri ini mbụk nditọ Israel emi, ama odu mme owo ẹmi ẹkesọn̄ọde ẹda ẹnam akpanikọ ẹnọ Jehovah. Idem ke eyo Ahab ye Jezebel, ke ini utuakibuot Baal ekesịmde etịn̄e esie, tọsịn owo itiaba ẹma ẹsịn ‘ndinụk edọn̄ nnọ Baal.’—1 Ndidem 19:18.
Ke akpatre, ke mme Jew ẹma ẹketo ntan̄mfep ke Babylon ẹdi, owo itịn̄ke n̄kpọ aba iban̄a utuakibuot Baal. Nte mbon oro ẹketịn̄de ẹban̄a ke Ezra 6:21, kpukpru owo ẹma ‘ẹdian̄ade idem mmọ ẹfep ke mbubiam ido mbon idụt oro, ẹyom Jehovah Abasi Israel.’
Mme Ntọt Ẹtode Utuakibuot Baal
Okposụkedi utuakibuot Baal eketrede ke ata anyan ini ko, ido ukpono Canaan oro ye n̄kaowo mfịn ẹnyene ọsọ n̄kpọ kiet—edikpono idan̄. Etie nte n̄kpọ etabi oburobụt ido odu ke ofụm oro nnyịn in̄wekde. (Ephesus 2:2) “Nnyịn in̄wana ye odudu oro enyịn mîkwe emi akarade n̄kịmn̄kịm ererimbot emi, ye mme isụn̄utom eke spirit ẹtode ibuot itieutom idiọkido,” ntre ke Paul okodụri owo utọn̄.—Ephesus 6:12, Phillips.
“Odudu” Satan “oro enyịn mîkwe” mi esịn udọn̄ ọnọ oburobụt idan̄ man esịn mme owo ke ufụn ke n̄kan̄ eke spirit. (John 8:34) Ke anana-ukpan n̄kaowo mfịn, owo inamke ọkpọsọn̄ ediyak idem nnọ idan̄ nte edinam mbun̄wụm edi, utu ke oro, ẹnam nte usụn̄ edinyene ọkpọkpọ uyụhọ m̀mê edinam se owo oyomde ndinam. Ndien nsunsu ekikere emi akama etabi ukem ntre. Ebede ke unọ idem inemesịt, ikwọ, ye usuanetop n̄kpọurua, mme etop idan̄ ẹyọhọ ekikere mme owo. Mme asan̄autom Abasi ibọhọke ibụmede en̄wan emi. Ke akpanikọ, ata ediwak ke otu mbon oro ẹkesiode ke esop Christian ẹdi mme owo oro ẹkeyakde idem ẹnọ mme utọ edinam oro. N̄kukụre ke ndika iso nsịn mme oburobụt ekikere ẹmi ke Christian edika iso isana.—Rome 12:9.
Mme uyen ẹdide Mme Ntiense ẹnen̄ede ẹdu ke itiendịk, sia ediwak n̄kpọ oro ẹkemede ndidemede mmọ udọn̄ ẹsan̄ade ye udọn̄ idan̄. Man ẹnam n̄kpọ ẹtetịm ẹdiọk, mmọ ẹnyene ndibiọn̄ọ odudu n̄kpri owo eken ẹmi ẹkpakde mmọ ndibuana. (Men Mme N̄ke 1:10-15 domo.) Ke uwụtn̄kpọ, ediwak ẹmedụk afanikọn̄ ke ikpọ mboho. Nte ekedide ke utuakibuot Baal ke eset, ẹbuak ikwọ, unek, ye etabi idan̄ idiọk idiọk.—2 Timothy 2:22.
“Eyenọwọn̄ ada nso anam usụn̄ esiemmọ asana?” andiwet psalm okobụp ntre. “Ekpeme enye nte ikọ [Jehovah] asan̄ade,” ntre ke enye ọkọbọrọ. (Psalm 119:9) Kpa nte Ibet Abasi okowụkde nditọ Israel ete ẹkûdụk ndụk ye mbon Canaan, ntre ke Bible odụri nnyịn utọn̄ aban̄a mme n̄kpọndịk eke edinyene ndiọi nsan̄a. (1 Corinth 15:32, 33) Ekpri akparawa Christian owụt ke imọkọri isịm ọyọhọ idaha ke ini enye esịnde n̄kpọ oro ekemede ndidemede udọn̄ obụkidem edi emi enye ọfiọkde ke ekeme ndinọ unan ke n̄kan̄ ido uwem. Ukem nte anam-akpanikọ Elijah, nnyịn ikemeke ndiyak mme anana-iwụk ọwọrọetop ekikere ẹnam mme ubiere nnyịn ẹnọ nnyịn.—1 Ndidem 18:21; men Matthew 7:13, 14 domo.
Ntọt efen aban̄a edinana mbuọtidem, “idiọk-n̄kpọ eke eyịrede nnyịn ke kpukpru edem.” (Mme Hebrew 12:1) Etie nte ediwak nditọ Israel ẹkesụk ẹnenịm Jehovah ke akpanikọ, edi mmọ ẹkese Baal nte abasi oro ekekpemede mfri mmọ onyụn̄ ọnọde se mmọ ẹkeyomde ke usen ke usen. Eyedi mmọ ẹkekere ẹte ke temple Jehovah ke Jerusalem ama oyom usụn̄ akaha ye nte ke ndinịm mme ibet esie ikenyeneke ufọn. Utuakibuot Baal ikoyomke n̄kpọ ndomokiet ito owo ama onyụn̄ efere owo ke idem—mmọ ẹma ẹkam ẹkeme ndifọp uwa ke enyọn̄ ọkọm ufọk mmọ nnọ Baal. (Jeremiah 32:29) Eyedi mmọ ẹkefiọrọ ẹkedụk utuakibuot Baal sụk ke ndibuana ke ndusụk edinam mîdịghe ebe ke ndikam n̄wa mme uwa nnọ Baal ke enyịn̄ Jehovah.
Didie ke nnyịn ikeme ndinana mbuọtidem nnyụn̄ nsịk sụn̄sụn̄ n̄kpọn̄ odu-uwem Abasi? (Mme Hebrew 3:12) Nnyịn imekeme nditaba esịtekọm oro ke akpa ikenyenede inọ mme mbono esop ye mme mbono sụn̄sụn̄. Utọ edu oro owụt unana mbuọtidem ke ndutịm Jehovah ndinọ “udia” eke spirit “ke edikem ini.” (Matthew 24:45-47) Ntem ke idem ememde, ubọk ekeme ndimem nnyịn “ndisọn̄ọ mmụm ikọ uwem n̄kama” mîdịghe ikam itọn̄ọ ndinam n̄kpọ ye esịt iba, eyedi iyakde idem inọ edibịne inyene obụkidem m̀mê oburobụt ido.—Philippi 2:16, NW; men Psalm 119:113 domo.
Ndisọn̄ọ Mmụm Nsọn̄ọnda Nnyịn N̄kama
Eyịghe idụhe iban̄a oro, ke ẹn̄wana en̄wan ẹyom esịt mfịn. Ndi nnyịn iyọsọn̄ọ ida inam akpanikọ inọ Jehovah mîdịghe ndi oburobụt udu uwem ererimbot emi ọyọwọn̄ọde ntịn̄enyịn nnyịn? Edi n̄kpọ mfụhọ nditịn̄, kpa nte mme ndek-ndek edinam Canaan ẹkedemerede nditọ Israel udọn̄, ẹmetap ndusụk Christian iren ye iban mfịn ndinam mme esuene-esuene edinam.—Men Mme N̄ke 7:7, 21-23 domo.
Imekeme ndikan utọ iduọ eke spirit oro edieke nnyịn, ukem nte Moses, ‘isọn̄ọde ida nte n̄kpọ eke ikụtde Enye emi enyịn owo mîkwe.’ (Mme Hebrew 11:27) Edi akpanikọ, nnyịn inyene ‘ndisọn̄ọ n̄n̄wana kaban̄a ikọ mbuọtidem.’ (Jude 3) Edi ebede ke ndika iso nnam akpanikọ nnọ Abasi nnyịn ye mme edumbet esie, nnyịn imekeme ndidori enyịn ke ini emi nsunsu utuakibuot mîdidụhe aba ke nsinsi. Kpa nte utuakibuot Jehovah akakande utuakibuot Baal, ntre ke nnyịn ikeme nditịm nnịm nte ke ibịghike “ifiọk Jehovah ọyọyọhọ ke ererimbot, kpa nte mmọn̄ ofụkde inyan̄.”—Isaiah 11:9.
[Ndise ke page 31]
N̄wụre adaha ke Gezer oro ẹkedade ke utuakibuot Baal
[Ebiet Ẹdade Ndise Ẹto ke page 28]
Musée du Louvre, Paris