Nte Abasi Onyịme Kpukpru Orụk Utuakibuot?
ABASI okobot owo ye udọn̄ n̄kpọ eke spirit—udọn̄ ndituak ibuot. Enye idịghe n̄kpọ ẹkọride-kọri. Enye ekedi ubak edu owo toto ke editọn̄ọ.
Ke mfụhọ, nte ededi, ubonowo omosion̄o nsio nsio usụn̄ utuakibuot edi, ndien ke ata ekese idaha, mmọemi inamke ẹnyene ekpụk ubonowo oro adianade kiet, ke inemesịt. Utu ke oro, ke ẹsụk ẹn̄wan̄wana mme ekọn̄ uduọkiyịp ke enyịn̄ ido ukpono. Emi edemede akpan mbụme oro: Nte usụn̄ oro owo atuakde ibuot ọnọ Abasi anam n̄kpọ?
Utuakibuot Oro Ekedemerede Eyịghe ke Eset
Mme idụt eset oro ẹkedude ke Ufọt Ufọt Edem Usiahautịn ẹnọ onịmmbụk uwụtn̄kpọ oro an̄wamde nnyịn ndibọrọ mbụme oro. Ediwak owo ẹketuak ibuot ẹnọ abasi oro ẹkekotde Baal. Mmọ n̄ko ẹma ẹtuak ibuot ẹnọ mme nsan̄a Baal ẹdide iban, utọ nte Asherah. Utuakibuot nnọ Asherah ama abuana edikama eto n̄kpe emi ẹnịmde ẹte ke edi idiọn̄ọ idan̄. Mme ọdọkisọn̄ nyom n̄kpọeset ẹmi ẹnamde utom ke ikpehe oro ẹma ẹbụhọde ediwak ndisọi mbiet iban oro ẹsan̄ade iferi. Ndisọi mbiet ẹmi, nte The Encyclopedia of Religion ọdọhọde, “ẹwụt abasi-an̄wan emi owụkde ntịn̄enyịn ke mme ndido idan̄, omụmde mme eba esie,” ndien “emi ekemede ndidi ada aban̄a . . . Asherah.” N̄kpọ kiet edi akpanikọ, utuakibuot nnọ Baal ekesiwak ndidi oburobụt.
Idịghe n̄kpọ n̄kpaidem, ke ntre, nte ke utuakibuot nnọ Baal ama esisịne ebeubọk unam idan̄. (Numbers 25:1-3) Shechem, owo Canaan, ama adan̄ Dinah, ekpri eyenan̄wan oro mîfiọkke erenowo ke n̄kanubọk. Kpa ye oro, ẹkebat enye nte owo oro enen̄erede odot ukpono ke ubon esie. (Genesis 34:1, 2, 19) Idan̄ iman, idan̄ ukemuduot, ye edidan̄ ye unam ẹkedi ọsọ n̄kpọ. (Leviticus 18:6, 22-24, 27) Ikọ oro “sodomy,” edinam mme adan̄ ukemuduot, oto enyịn̄ obio oro ini kiet okodude ke ikpehe ererimbot n̄kan̄ oro. (Genesis 19:4, 5, 28) Utuakibuot nnọ Baal ama abuana n̄ko uduọkiyịp. Kamse, mme andituak ibuot nnọ Baal ẹma ẹsitop nditọ mmọ ye uwem ẹsịn ke edemeikan̄ nte uwa ẹnọ mme abasi mmọ! (Jeremiah 19:5) Kpukpru mme edinam ẹmi ẹma ẹnyene ebuana ye mme ukpepn̄kpọ ido ukpono. Didie ke edi ntre?
“Edinam ibak, idiọkitọn̄ ye akpakịp n̄ke mbon Canaan,” nte Dr. Merrill Unger anamde an̄wan̄a ke n̄wed esie oro Archaeology and the Old Testament, “ọdiọk ke N̄kpet N̄kpet Edem Usiahautịn akan ke ebiet en̄wen ekededi ke ini oro. Ndien anaedi akpa-owo-idem edu mme abasi Canaan, nte ke mmọ ikenyeneke eti ido uwem ekededi, ama edemede ndiọi-n̄kan edu ke idem mme andinọ enye ibetedem onyụn̄ esịne uwak ke otu ata ediwak oburobụt edinam eke ini oro, utọ nte akpara ido ukpono, [ye] ediwa eyen.”
Nte Abasi ama onyịme utuakibuot mbon Canaan? Ke akpanikọ ikonyịmeke. Enye ama ekpep nditọ Israel nte ẹkpetuakde ibuot ẹnọ enye ke edisana usụn̄. Kaban̄a mme edinam oro ẹtịn̄de ẹban̄a ke enyọn̄ emi, enye ama odụri owo utọn̄ ete: “Mbufo ẹkûda mme mmọ ẹmi ndomo kiet ẹsabade idem mbufo ke esịt: koro mme idụt emi ami mmọn̄ mbịn mmọ mfep ke iso mbufo, ẹdade kpukpru n̄kpọ ẹmi ẹsabade idem mmọ ke esịt: isọn̄ omonyụn̄ edehe: ndien nyeda ufen esie ntiene enye, isọn̄ onyụn̄ ọkpọhi mme andidụn̄ enye efep.”—Leviticus 18:24, 25.
Ẹma Ẹsabade Edisana Utuakibuot
Ediwak nditọ Israel ikonyịmeke ekikere Abasi kaban̄a edisana utuakibuot. Utu ke oro, mmọ ẹma ẹyak utuakibuot nnọ Baal akaiso ke isọn̄ mmọ. Ikebịghike ẹma ẹtap nditọ Israel ẹsịn ke ndidomo ndibuak utuakibuot nnọ Jehovah ye eke Baal. Ndi Abasi ama onyịme mbuaha orụk utuakibuot emi? Kere ban̄a se ikotịbede ke ini ukara Edidem Manasseh. Enye ama ọbọp mme itieuwa ọnọ Baal, ọfọp eyen esie eren nte uwa, onyụn̄ ebre mfọni. “Onyụn̄ ada edisọi n̄kpọ Asherah [ʼashe·rahʹ ke Hebrew] oro enye akanamde, onịm ke ufọk oro Jehovah ọkọdọhọde . . . Nyenịm enyịn̄ mi ke nsinsi ke ufọk emi.”—2 Ndidem 21:3-7.
Mme andikodu ke idak ukara Manasseh ẹma ẹtiene uwụtn̄kpọ edidem mmọ. Ke akpanikọ, enye ama “esịn mmọ ẹwaha ẹka ẹkenam idiọk ẹkan mme idụt oro Jehovah okosobode ke iso nditọ Israel efep.” (2 Ndidem 21:9) Utu ke ndinam ntọt oro okotode mme prọfet Abasi ndien ndien, Manasseh ama owot owo tutu anam Jerusalem ọyọhọ ye iyịp mbon oro mîkeduehe isop. Okposụkedi Manasseh ama okokpụhọde ke akpatre, eyen esie ye andida itie esie, Edidem Amon, ama afiak owụk utuakibuot nnọ Baal.—2 Ndidem 21:16, 19, 20.
Nte ini akakade, iren akpara ẹma ẹtọn̄ọ ndidu ke temple. Didie ke Abasi ekese edinam utuakibuot nnọ Baal enyeemi? Ebede ke Moses, enye ama ododụri owo utọn̄ ete: “Kûda n̄kpọ akpara, ye ekọm-urua ebua [emi ekemede ndidi ekedi idan̄ ẹnamde ye eyeneren], udụk ke ufọk Jehovah Abasi fo, ke eke akan̄a ekededi: koro Jehovah Abasi fo esede mbiba ẹmi ke n̄kpọ mbubiam.”—Deuteronomy 23:17, 18, ikọ idakisọn̄ NW.
Eyeyen Manasseh, Edidem Josiah, ama anam temple asana ọbọhọ oburobụt utuakibuot nnọ Baal. (2 Ndidem 23:6, 7) Edi n̄kpọ ẹma ẹbiara ẹkaha. Ibịghike ke Edidem Josiah ama akakpa, utuakibuot nnọ edisọi n̄kpọ ama afiak ada itie ke temple Jehovah. (Ezekiel 8:3, 5-17) Ntre Jehovah ama anam edidem Babylon osobo Jerusalem ye temple esie. Mfụhọ mfụhọ akpanikọ emi ke mbụk edi uyarade nte ke Abasi inyịmeke ndusụk orụk utuakibuot. Nso kaban̄a eyo nnyịn?