Uwem Ke N̄kpa Ebede—nso Ke Mme Owo Ẹnịm Ke Akpanikọ?
“Ke owo akpade, nte enye ediset?”—JOB 14:14.
1, 2. Didie ke ediwak owo ẹsiyom ndọn̄esịt ke ini mmọ ẹduọkde owo ima ke n̄kpa?
KE UFỌK edinam ubụkowo kiet ke New York City, mme ufan ye ubon ẹsan̄a sụn̄sụn̄ ẹkanade ekebe okpo eyeneren isua 17 oro anade in̄wan̄ emi kansa akadade uwem esie. Eka emi esịt obụn̄ọde aka iso nditịn̄ ye mmọn̄eyet ndien ndien ete: “Tommy okop inemesịt idahaemi akan. Abasi okoyom Tommy odu ke heaven ye imọ.” Se ẹkekpepde enye ndinịm ke akpanikọ edi oro.
2 N̄kpọ nte kilomita 11,000 ko, ke Jamnagar, India, akpan ke otu nditọiren ita esịn ikan̄ ke ebok ifia ufọp okpo ndifọp okpo ete mmọ. Ke ikan̄ oro akprakde, Brahman ke atan̄a mme ikọ akam ke usem Sanskrit: “Ukpọn̄ oro mîkpaha tutu amama akpakam aka iso ke ukeme esie ndikabade ndi kiet ye ata idem n̄kpọ ke akpatre.”
3. Mme mbụme ewe ke mme owo ekere aban̄a ke ediwak emana?
3 Se iwụtde nte n̄kpa edide ata idem n̄kpọ ẹdu ẹkanade nnyịn ẹkụk. (Rome 5:12) Akam edi ndammana n̄kpọ nnyịn ndikere m̀mê n̄kpa edi utịt kpukpru n̄kpọ. Ke etiede ekere oto-obot edisan̄a n̄kanade eke mme eto, Job, anam-akpanikọ asan̄autom Jehovah Abasi eke eset, ọkọdọhọ ete: “Idotenyịn [ana] ọnọ eto: ẹma ẹkpi enye ẹduọk, enye ọyọtọn̄ọ ntak esehe, nsehe esie idinyụn̄ itreke.” Nso, ndien, kaban̄a mme owo? Job okobụp ete: “Ke owo akpade, nte enye ediset?” (Job 14:7, 14) Ke ofụri emana, mme owo ke ofụri n̄ka ẹmekere ẹban̄a mme mbụme ẹmi: Ndi uwem odu ke n̄kpa ebede? Ke edide ntre, nso orụk uwem? Mmọdo, nso idi se mme owo ẹnịmde ke akpanikọ? Ndien ntak-a?
Ediwak Ibọrọ, Ukem Ibuotikọ
4. Nso ke mme owo ke nsio nsio ido ukpono ẹnịm ke akpanikọ ẹban̄a uwem ke n̄kpa ebede?
4 Ediwak inua-okot Christian ẹnịm ke akpanikọ ẹte ke n̄kpa ebede, mme owo ẹsika heaven m̀mê hell. Ke n̄kan̄ eken, mbon Hindu ẹnịm edifiak mmana ke akpanikọ. Nte ekemde ye edinịm ke akpanikọ Islam, usen ikpe oyodu ke n̄kpa ebede, emi Allah edidụn̄ọrede usụn̄ uwem owo kiet kiet onyụn̄ ọnọ owo kiet kiet aka paradise m̀mê hell ikan̄. Ke ndusụk idụt, mme edinịm ke akpanikọ ẹban̄ade mme akpan̄kpa ẹdi esen-esen edibuak ido edinam n̄kann̄kụk ye inua-okot Ido Ukpono Christ. Ke uwụtn̄kpọ, ke Sri Lanka, mbon Buddha ye mbon Catholic ẹsibon usụn̄ ye window ata in̄wan̄ ke ini owo akpade ke ubon mmọ, ndien mmọ ẹsinịm ekebe okpo ẹwọn̄ọde ikpat akpan̄kpa ẹwụt enyịnusụn̄ an̄wa. Mmọ ẹnịm ke akpanikọ ẹte ke mme edinam ẹmi ẹyenam spirit, m̀mê ukpọn̄, akpan̄kpa ọsọp ọwọrọ. Ke otu ediwak mbon Catholic ye Protestant ke Edem Usoputịn Africa, edi ido ndifụk ukụtiso ke ini owo akpade man otodo owo ndomokiet edise onyụn̄ okụt spirit akpan̄kpa oro. Ekem, usen 40 ke oro ebede, ubon ye mme ufan ẹnam usọrọ ukpọn̄ ndidọk n̄ka heaven.
5. Nso idi akpan edinịm ke akpanikọ oro ediwak ido ukpono ẹnịmde?
5 Kpa ye ukpụhọde emi, etie nte ata ediwak ido ukpono ke nsụhọde n̄kaha ẹnyịme akpan ekikere kiet. Mmọ ẹnịm ke akpanikọ ẹte ke n̄kpọ emi odude owo ke esịtidem—edide ẹkot enye ukpọn̄, spirit, m̀mê ekpo—edi se mîkemeke ndikpa onyụn̄ aka iso odu uwem ke owo ama akakpa. Ekpere ndidi kpukpru ido ukpono ye mme n̄ka Christendom ke mme itie ikie ẹnịm ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi ke akpanikọ. Edinịm ke akpanikọ emi edi akpan ukpepn̄kpọ ke Ido Ukpono Mme Jew n̄ko. Enye edi ata akpan itiat idakisọn̄ ukpepn̄kpọ edifiak mmana ke Ido Ukpono Hindu. Mbon Muslim ẹnịm ke akpanikọ ẹte ke ukpọn̄ esika iso odu uwem ke ikpọkidem ama akakpa. Mme Amanaisọn̄ Australia, mbon Africa oro ẹnịmde ke akpanikọ nte ke kpukpru n̄kpọ ẹnyene ukpọn̄, mbon Shinto, ye idem mbon ido ukpono Buddha, ẹkpep nsio nsio n̄kpọ ke ukem ibuotikọ emi.
6. Didie ke ndusụk nditọ ukpepn̄kpọ ẹse ekikere oro nte ke ukpọn̄ ikemeke ndikpa?
6 Ke n̄kan̄ eken, odu mbon oro ẹnịmde ke akpanikọ ẹte ke ata uwem etre ke n̄kpa. Ye mmọ ekikere oro nte ke uwem oro enyenede ntụk ye mbufiọk ke ukpọn̄ oro mînyeneke idem, emi edide mbukpọn̄-mbukpọn̄ n̄kpọ oro odude san̄asan̄a ọkpọn̄ ikpọkidem esika iso odu uwem, etie nte se mîwụtke ifiọk. Eyen ukpepn̄kpọ Spain eke ọyọhọ isua ikie 20 oro Miguel de Unamuno ewet ete: “Ndinịm ke ukpọn̄ ikemeke ndikpa edi ndiduak nte akpakam ukpọn̄ edi se mîkemeke ndikpa, edi ndinen̄ede nduak tutu owo ofụmi n̄kọkibuot onyụn̄ akabade etre ndikere n̄kpọ.” Mbon en̄wen oro ẹnyenede ukem edinịm ke akpanikọ emi esịne nsio nsio owo nte mme ọwọrọetop mbon akwaifiọk eset nte Aristotle ye Epicurus, abiausọbọ oro Hippocrates, owo akwaifiọk Scotland oro David Hume, eyen ukpepn̄kpọ Arabia oro Averroës, ye akpa akpan isụn̄utom ukara India ke ẹma ẹkenyene ukaraidem, Jawaharlal Nehru.
7. Mme akpan mbụme ewe ẹban̄ade ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi ke ana nnyịn ikere iban̄a ke emi?
7 Ke isobode mme utọ ekikere ye edinịm ke akpanikọ ẹmi ẹnyenede ntuaha mi, ana nnyịn ibụp ite: Nte nnyịn imenen̄ede inyene ukpọn̄ eke mîkemeke ndikpa? Edieke ukpọn̄ ke akpanikọ ekemede ndikpa, didie ndien ke utọ nsunsu ukpepn̄kpọ oro akakabade edi akpan ikpehe ata ediwak ido ukpono mfịn? Ekikere oro ọkọtọn̄ọ ke m̀mọ̀n̄? Oyom nnyịn inyene mme ibọrọ oro ẹdide akpanikọ ẹnyụn̄ ẹnọde uyụhọ inọ mme mbụme ẹmi koro ini iso nnyịn ọkọn̄ọde ke enye. (1 Corinth 15:19) Edi, akpa kan̄a, ẹyak nnyịn idụn̄ọde nte ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi ọkọtọn̄ọde.
Ntọn̄ọ Ukpepn̄kpọ Oro
8. Nso udeme ke Socrates ye Plato ẹkenyene ke ndisuan ekikere oro nte ke ukpọn̄ ikemeke ndikpa?
8 Ẹdọhọ ke Socrates ye Plato, mbon akwaifiọk Greece eke ọyọhọ isua ikie ition M.E.N., ẹsịne ke otu akpa mbon oro ẹkesuande edinịm ke akpanikọ oro nte ke ukpọn̄ ikemeke ndikpa. Edi, idịghe mmọ ẹketọn̄ọ ekikere emi. Utu ke oro, mmọ ẹkedọdiọn̄ ẹnyụn̄ ẹnam enye akabade edi ukpepn̄kpọ akwaifiọk, ke ntem ẹnamde enye etetịm edemede udọn̄ otu mme ọfiọkn̄wed eke eyo mmọ onyụn̄ aka anyan akan oro. Akpanikọ edi nte ke mbon Zoroaster eke Persia eset ye mbon Egypt oro ẹkebemde mmọ iso ẹdu ẹma ẹnịm n̄ko ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi ke akpanikọ. Do, mbụme edi, Ukpepn̄kpọ emi oto m̀mọ̀n̄?
9. Ọsọ odudu oro akakarade mme ido edinam Egypt, Persia, ye Greece eset okoto m̀mọ̀n̄?
9 “Ke ererimbot eset,” ntem ke n̄wed oro The Religion of Babylonia and Assyria ọdọhọ, “odudu ido ukpono Babylon ama otụk Egypt, Persia, ye Greece.” Kaban̄a mme edinịm ke akpanikọ ido ukpono mbon Egypt, n̄wed oro aka iso ọdọhọ ete: “Ke ikerede iban̄a ebuana oro akabakde odu ke ufọt Egypt ye Babylonia, nte mme itiatn̄wed El-Amarna ẹyararede, ke akpanikọ ekese ifet ẹma ẹdu kaban̄a mme ekikere ye mme ido edinam Babylon ndibe ndụk utuakibuot Egypt.”a Ẹkeme nditịn̄ ukem oro mban̄a n̄kani ido mbon Persia ye Greece.
10. Nso ikedi ekikere mbon Babylon kaban̄a uwem ke owo ama akakpa?
10 Edi nte mbon Babylon eset ẹma ẹnịm ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi ke akpanikọ? Ke afan̄ emi, Prọfesọ Morris Jastrow, Jr., eke Ufọkn̄wed Ntaifiọk Pennsylvania, U.S.A., ekewet ete: “Mme owo m̀mê mme adausụn̄ ke ekikere ido ukpono [Babylonia] ikedehede ikere ke ẹma ẹkeme ndisobo se ẹkenamde edidu ini kiet ko mfep ofụri ofụri. N̄kpa [ke ekikere mmọ] ekedi edibe ndụk orụk uwem efen, ndien edifan̄a idaha unana n̄kpa [eke uwem emi] n̄kukụre ọkọsọn̄ọ ke owo ikemeke ndifep ukpụhọde ke uwem oro n̄kpa adade edi.” Ih, mbon Babylon ẹma ẹnịm ke akpanikọ ẹte ke odu orụk uwem, ke ndusụk uduot, oro akade iso ke owo ama akakpa. Mmọ ẹkewụt emi ebe ke ndidọn̄ n̄kpoduoho nda mbụk mme akpan̄kpa man mmọ ẹkpeda ẹnam n̄kpọ ke uwem oro odude ke n̄kpa ebede.
11, 12. Ke Ukwọ ama ekebe, ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi ọkọtọn̄ọ ke m̀mọ̀n̄?
11 Nte an̄wan̄ade, ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi afiak edem ekesịm Babylon eset. Ndi oro enyene se ọwọrọde? Ke akpanikọ enyene, koro nte ekemde ye Bible, Nimrod, eyen eyeyen Noah akasiak obio Babel, m̀mê Babylon. Ke Ukwọ ofụri ererimbot ke eyo Noah ama ekebe, kpukpru owo ẹkesem usem kiet ẹnyụn̄ ẹnyene ido ukpono kiet. Ikokụreke ke Nimrod ndidi “ata-utop ke iso Jehovah,” edi enye ye mme anditiene enye ẹkeyom ‘ndinam enyịn̄’ nnọ idemmọ. Ntem ke ndisiak obio nnyụn̄ mbọp tọwa do, Nimrod ama ọtọn̄ọ isio isio ido ukpono.—Genesis 10:1, 6, 8-10; 11:1-4.
12 Mbụk eset owụt ke Nimrod akakpa afai. Ke enye ama akakpa anaedi mbon Babylon nte owụtde ifiọk ẹma ẹnyene ntụhọ ndikpono enye nte andisiak, andibọp, ye akpa edidem obio mmọ. Sia ẹkedade abasi oro Marduk (Merodach) nte andisiak Babylon ẹkenyụn̄ ẹkotde ediwak ndidem mbon Babylon enyịn̄ ẹdian enye, ndusụk nditọ ukpepn̄kpọ ẹnọ ekikere nte ke Marduk ada aban̄a Nimrod oro ẹkekponode nte abasi. (2 Ndidem 25:27; Isaiah 39:1; Jeremiah 50:2) Edieke emi edide ntre, do anaedi ekikere oro nte ke owo enyene ukpọn̄ oro ọbọhọde n̄kpa ama odu ke nsụhọde n̄kaha ke ini n̄kpa Nimrod. Ke usụn̄ ekededi, mbụkeset ayarade nte ke etienede Ukwọ, ebiet oro ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi ọkọtọn̄ọde ekedi Babel, m̀mê Babylon.
13. Didie ke ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi akatara esịm ofụri isọn̄, ndien nso ikedi utịp?
13 Ke adianade do Bible owụt nte ke Abasi ama ọbiọn̄ọ ukeme mme andibọp tọwa ke Babel ebe ke nditịmede usem mmọ. Sia mîkekemeke aba ndineme nneme ye kiet eken, mmọ ẹma ẹtre utom mmọ ẹnyụn̄ ẹsuana “ke iso ofụri ererimbot.” (Genesis 11:5-9) Ana nnyịn inyene ke ekikere nte ke idem okposụkedi ẹketịmerede usem mbon oro ẹkeyomde ndibọp tọwa do, ekikere mmọ iketịmekede. Mmọdo, ebiet ekededi oro mmọ ẹkekade, mmọ ẹma ẹda mme ekikere ido ukpono mmọ ẹka. Ke usụn̄ emi mme ukpepn̄kpọ ido ukpono Babylon—esịnede ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi—ama asuana ke iso ofụri ererimbot ẹnyụn̄ ẹkabade ẹdi itiat idakisọn̄ mme akpan ido ukpono ke ererimbot. Ntem ẹma ẹsiak ukara ererimbot eke nsunsu ido ukpono, emi ẹtịn̄de nte enende ẹban̄a ke Bible nte “Akwa Babylon! eka mme akpara ye mbubiam ido eke ẹdude ke isọn̄.”—Ediyarade 17:5.
Ukara Ererimbot eke Nsunsu Ido Ukpono Atara Odụk Edem Usiahautịn
14. Didie ke edinịm ke akpanikọ ido ukpono mbon Babylon akatara esịm ikpehe isọn̄ India?
14 Ndusụk mme ewetmbụk eset ẹdọhọ ke se ibede isua 3,500 ẹmi ẹkebede, nnyen̄e uwọrọidụn̄ ama ada mbon Aryan ẹmi ẹnyenede afia ikpọkidem osụhọde oto ufọt edem edere ye edem usoputịn edi Itịghede Indus, ẹdude idahaemi akpan akpan ke Pakistan ye India. Mmọ ẹma ẹto do ẹsuana ẹkesịm unaisọn̄ Akpa Ganges ye ofụri India. Ndusụk ntaifiọk ẹdọhọ ẹte ke mme ekikere ido ukpono mme ọwọrọidụn̄ oro ẹkekọn̄ọ ke mme ukpepn̄kpọ mbon Iran ye Babylon. Do, mme ekikere ido ukpono ẹmi ẹma ẹkabade ẹdi orụn̄ Ido Ukpono Hindu.
15. Ekikere ukpọn̄ oro mîkemeke ndikpa akasan̄a didie edikara Ido Ukpono Hindu eyomfịn?
15 Ke India ekikere aban̄ade ukpọn̄ oro mîkemeke ndikpa ekedi orụk ukpepn̄kpọ edifiak mmana. Mme ọfiọkn̄kpọ-owo Hindu, ẹmi ẹken̄wanade ye mfịna ofụri ererimbot aban̄ade idiọkn̄kpọ ye ndutụhọ ke otu mme owo, ẹma ẹdisịm se ẹkotde ibet Karma, ibet aban̄ade ntak n̄kpọ etịbede ye utịp esie. Ke ẹmende ibet emi ẹbuak ye edinịm ke akpanikọ eke ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi, mmọ ẹma ẹnyene ukpepn̄kpọ edifiak mmana, emi ẹkedọhọde ke eti ye idiọk oro owo akanamde ke uwem kiet ke ẹnọ utịp m̀mê ufen ke uwem efen. Utịtmbuba mme anam-akpanikọ edi ndidi se ẹnyan̄ade ẹbọhọ edidu uwem ke ibio ini, m̀mê ediwọrọ ufụn udịm udịm edifiak mmana nnyụn̄ ndiana kiet ye se ẹkotde ata idem n̄kpọ, m̀mê Nirvana. Ke ediwak isua ikie ẹmi ẹkebede, nte Ido Ukpono Hindu akatarade, ntre ke ukpepn̄kpọ edifiak mmana akatara. Ndien ukpepn̄kpọ emi amakabade edi akpan n̄kpọ ke Ido Ukpono Hindu eyomfịn.
16. Ewe edinịm ke akpanikọ aban̄ade uwem ke n̄kpa ebede akakara ekikere ye mme edinam ekese mme andidụn̄ Edem Usiahautịn Asia?
16 Mme utọ ido ukpono nte Buddha, Jain, ye Sikh ẹketo Ido Ukpono Hindu. Mmọ ẹmi n̄ko ẹnịm edifiak mmana ke akpanikọ. Akan oro, nte Ido Ukpono Buddha okodụkde ata ekese itie ke Edem Usiahautịn Asia—China, Korea, Japan, ye mme itie en̄wen—enye ama enen̄ede akara ido edinam ye ido ukpono eke ofụri ikpehe oro. Emi ama ada ekesịm mme ido ukpono ẹmi ẹbuakde mme edinịm ke akpanikọ, esịnede mme n̄kpọ ẹtode Ido Ukpono Buddha, ubụpekpo, ye utuakibuot nnọ mme ete ete. Mbon ẹmi ẹnyenede odudu ẹkan ke otu ẹmi ẹdi ido ukpono Tao, Confucius, ye Shinto. Ntem edinịm ke akpanikọ nte ke uwem esika iso ke ini ikpọkidem akpade amakabade akara ekikere ye mme edinam ido ukpono ke n̄kponn̄kan ikpehe ke n̄kaowo ke ikpehe ererimbot n̄kan̄ oro.
Nso Kaban̄a Ido Ukpono Mme Jew, Christendom, ye Islam?
17. Nso ke mme Jew eset ẹkenịm ke akpanikọ ẹban̄a uwem ke n̄kpa ebede?
17 Nso ke mme owo ẹmi ẹtienede Ido Ukpono Mme Jew, Christendom, ye Islam ẹnịm ke akpanikọ ẹban̄a uwem ke n̄kpa ebede? Ke otu mme ido ukpono ẹmi, Ido Ukpono Mme Jew enen̄ede ebịghi akan. Ntọn̄ọ esie ebịghi afiak edem ke n̄kpọ nte isua 4,000 ekesịm Abraham—anyan ini mbemiso Socrates ye Plato ẹkenamde ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi an̄wan̄a. Mme Jew eset ẹkenịm ediset mme akpan̄kpa ke akpanikọ idịghe ukpọn̄ owo oro ẹdade-da ẹmana emi mîkemeke ndikpa. (Matthew 22:31, 32; Mme Hebrew 11:19) Didie, ndien, ke ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi akasan̄a edidụk Ido Ukpono Mme Jew? Mbụk ọnọ ibọrọ.
18, 19. Ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi akasan̄a didie edidụk Ido Ukpono Mme Jew?
18 Ke 332 M.E.N., Akwa Alexander ama akan Ufọt Ufọt Edem Usiahautịn, esịnede Jerusalem. Nte mme andida itie Alexander ẹkekade iso ye ido mbon Greece esie, edibuak ido edinam iba—eke Greece ye eke mme Jew—ama ada itie. Nte ini akakade, mme Jew ẹma ẹmehe ye ekikere mbon Greece, ndien ndusụk mmọ ẹma ẹkam ẹkabade ẹdi mbon akwaifiọk.
19 Philo eke Alexandria, eke akpa isua ikie E.N., ekedi kiet ke otu utọ mbon akwaifiọk Jew oro. Enye ama okpono Plato onyụn̄ odomo ndinam Ido Ukpono Mme Jew an̄wan̄a ke ido akwaifiọk Greece, ke ntem ọdiọn̄de usụn̄ ọnọ mme ekere n̄kpọ Jew ukperedem. Ekikere mbon Greece n̄ko ama akara Talmud—n̄wed oro mme rabbi ẹkedade ẹnam ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ an̄wan̄a. “Mme rabbi Talmud,” nte Encyclopaedia Judaica ọdọhọde, “ẹma ẹnịm ke akpanikọ nte ke ukpọn̄ esika iso odu uwem ke owo ama akakpa.” Ukperedem n̄wed ndịben̄kpọ mme Jew, utọ nte Cabala, akam aka anyan ekesịm ndikpep edifiak mmana. Ntem ekikere ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi ama asan̄a n̄kari n̄kari ebe odụk Ido Ukpono Mme Jew. Nso ke ẹkeme nditịn̄ mban̄a ukpepn̄kpọ oro ndibe ndụk Christendom?
20, 21. (a) Nso ikedi idaha mme akpa Christian kaban̄a akwaifiọk Plato m̀mê eke Greece? (b) Nso ikada ikesịm edida mme ekikere Plato mbuak ye mme ukpepn̄kpọ Christian?
20 Ata Ido Ukpono Christ ọkọtọn̄ọ oto Jesus Christ. Kaban̄a Jesus, Miguel de Unamuno, oro ikebemde iso ikot ito, ekewet ete: “Enye ekenịm ikpọkidem ndiset ke akpanikọ, nte ekemde ye ido mme Jew, ikenịmke ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi, nte ekemde ye ido Plato [eke Greece].” Enye ama eberi ete: “Ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi . . . edi ukpepn̄kpọ akwaifiọk mme okpono ndem.” Ke ikerede iban̄a emi, nnyịn imekeme ndikụt ntak emi apostle Paul ọkọsọn̄ọde odụri mme Christian akpa isua ikie utọn̄ mbak ẹdida ‘ifiọk owo ye ikpîkpu abian̄a eke asan̄ade ye se owo ekpepde ẹbụme mmọ; nte asan̄ade ekekem ye mme enyene-odudu eke ẹkarade ererimbot, mînyụn̄ isan̄ake ikekem ye Christ.’—Colossae 2:8.
21 Ini ewe, ndien, didie ke “ukpepn̄kpọ akwaifiọk mme okpono ndem” emi ekebe odụk Christendom? The New Encyclopædia Britannica anam an̄wan̄a ete: “Ọtọn̄ọde ke ufọt ufọt ọyọhọ isua ikie 2 E.N. mme Christian oro ẹkebọde ndusụk ukpep ke akwaifiọk Greece ẹma ẹtọn̄ọ ndinyene udọn̄ ndida mme ikọ akwaifiọk nneme mban̄a ido ukpono mmọ, man ẹkop uyụhọ ke mbufiọk mmọ man ẹnyụn̄ ẹnam mme okpono ndem oro ẹfiọkde n̄wed ẹkabade esịt. Akwaifiọk oro okodotde ye mmọ akan ekedi eke Plato.” Origen eke Alexandria ye Augustine eke Hippo ẹkedi owo iba ke otu akpa mbon akwaifiọk ẹmi ẹkenyenede akwa odudu ke mme ukpepn̄kpọ Christendom. Ekikere Plato ama enen̄ede akara mmọ mbiba ndien mmọ ẹkedi n̄kpọutom ke ndidọn̄ mme ekikere oro ke mme ukpepn̄kpọ Christian.
22. Didie ke ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi aka iso ndidi se iwọrọde iso ke Islam?
22 Ke adan̄aemi ekikere ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi ke Ido Ukpono Mme Jew ye Christendom ọkọwọrọde edi ke ntak odudu akwaifiọk Plato, ẹma ẹda ekikere emi ẹdisịn ke Islam toto ke ntọn̄ọ esie. Koran, kpa edisana n̄wed Islam, ekpep ete ke owo enyene ukpọn̄ oro akade iso odu uwem ke n̄kpa ebede. Enye etịn̄ ete ke akpatre idotenyịn ukpọn̄ edi uwem ke in̄wan̄esa paradise eke heaven m̀mê ndutụhọ ke hell oro asakde ikan̄. Emi iwọrọke ite ke nditọ ukpepn̄kpọ Arab ikodomoke ndibuak mme ukpepn̄kpọ Islam ye akwa ifiọk Greece. Ke akpanikọ, n̄wed Aristotle ama enyene odudu ke ndusụk udomo ke idem mbon Arab. Nte ededi, ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi osụk ededi ukpepn̄kpọ mbon Muslim.
23. Mme akpan mbụme ewe ẹban̄ade uwem ke n̄kpa ebede ke ẹdineme ke ibuotikọ oro etienede?
23 Nte an̄wan̄ade, mme ido ukpono ke ofụri ererimbot ẹmesion̄o akpa-owo-idem, udịm-udịm ukpepn̄kpọ ẹban̄ade uwem ke n̄kpa ebede ẹdi, ẹkọn̄ọde ke ekikere nte ke ukpọn̄ edi se mîkemeke ndikpa. Ndien mme utọ edinịm ke akpanikọ oro ẹtụk, ih, idem ẹkarade ẹnyụn̄ ẹsịnde ediwak biliọn owo ke ufụn. Ke isobode kpukpru ẹmi, onụk nnyịn ndibụp: Ndi ẹkeme ndifiọk akpanikọ aban̄ade se itịbede ke ini nnyịn ikpade? Ndi uwem odu ke n̄kpa ebede? Nso ke Bible enyene ndidọhọ mban̄a oro? Nnyịn iyeneme iban̄a emi ke ibuotikọ oro etienede.
[Ikọ idakisọn̄]
a El-Amarna edi ebiet n̄wụre akwa obio Egypt oro Akhetaton, ẹdọhọde ke ẹkebọp ke ọyọhọ isua ikie 14 M.E.N.
Nte Afo Emekeme Ndinam An̄wan̄a?
◻ Nso idi ọsọ ibuotikọ oro akarade se ediwak ido ukpono ẹnịmde ke akpanikọ ẹban̄a uwem ke n̄kpa ebede?
◻ Didie ke mbụk ye Bible ẹwụt Babylon eset nte ebiet emi ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi ọkọtọn̄ọde?
◻ Ke mme usụn̄ ewe ke se mbon Babylon ẹnịmde ke akpanikọ ẹban̄a ukpọn̄ oro mîkemeke ndikpa otụk mme ido ukpono N̄kan̄ Edem Usiahautịn?
◻ Didie ke ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi ekebe odụk Ido Ukpono Mme Jew, Christendom, ye Islam?
[Mme ndise ke page 12, 13]
Akwa Alexander ndikan ama ada ekesịm edibuak mme ido edinam Greece ye eke mme Jew ọtọkiet
Augustine ama odomo ndida ukpepn̄kpọ akwaifiọk Plato mbuak ye Ido Ukpono Christ
[Mme Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]
Alexander: Musei Capitolini, Roma; Augustine: Oto n̄wed oro Great Men and Famous Women