Ẹma Ẹmụm Ẹkama Ẹbe Mme Enyene-ndịk Idomo
NTE ÉVA JOSEFSSON OBỤKDE
Ekpri otu nnyịn kiet ama osop idem ke ikpehe Újpest ke Budapest, Hungary, kaban̄a ibio ibio mbono mbemiso iwọrọde ika utom ukwọrọikọ Christian. Ekedi ke 1939, esisịt ini mbemiso ntọn̄ọ Ekọn̄ Ererimbot II, ẹma ẹnyụn̄ ẹkpan utom ukwọrọikọ eke Mme Ntiense Jehovah ke Hungary. Ẹma ẹsiwak ndimụm mbon oro ẹkebuanade ke ndikpep Bible an̄wan̄wa ini oro.
SIA oro ekedide akpa ini ami ndibuana ke utom emi, anaedi mma nnyene esisịt editịmede esịt nnyụn̄ n̄kop mmemidem. Eyenete Christian kiet emi ọsọn̄de ama ọwọn̄ọde ese mi onyụn̄ ọdọhọ ete: “Éva, iyomke afo efehe ndịk. Ndinam n̄kpọ Jehovah edi n̄kponn̄kan ukpono oro owo ekemede ndinyene.” Mme ikọ ẹwụtde edikere mban̄a ẹnyụn̄ ẹsọn̄ọde owo idem do ẹma ẹn̄wam ndikama mi mbe mme enyene-ndịk idomo.
Idaha Uwem Jew
Ami n̄kedi n̄kponn̄kan eyen ke otu nditọ ition ke ubon oro ekedide Jew. Mama ikoyụhọke ye Ido Ukpono Mme Jew, ndien enye ama ọtọn̄ọ ndidụn̄ọde mme ido ukpono efen. Emi ekedi nte enye akasan̄ade okosobo ye Erzsébet Slézinger, n̄wan efen emi ekedide owo Jew emi n̄ko okodụn̄ọrede oyom akpanikọ Bible. Erzsébet ama anam Mama osobo ye Mme Ntiense Jehovah, ndien nte utịp, ami n̄ko mma n̄kabade nnyene ntotụn̄ọ udọn̄ ke mme ukpepn̄kpọ Bible. Ikebịghike mma ntọn̄ọ ndibuana se n̄kekpepde ye mbon efen.
Ke mma n̄kesịm isua 18 ke ndaeyo 1941, mma nyarade uyakidem mi nnọ Jehovah Abasi ebe ke baptism ke Akpa Danube. Mama akana baptism ukem ini oro, edi Papa iketieneke ibuana obufa mbuọtidem Christian nnyịn. Esisịt ini ke mma n̄kana baptism, mma nnam ndutịm ndisiak usụn̄, oro edi, ndibuana ke utom uyọhọ ini. Akana ndep enan̄ukwak, ke ntre mma ntọn̄ọ ndinam utom ke ubet ubuak mmọn̄ibọk ke akwa usiakifia unam ọfọn̄.
Ntọn̄ọ Mme Idomo
Mbon Nazi ẹma ẹbọ Hungary ẹkara, ndien usiakifia oro n̄kanamde utom ama edidu ke idak ndausụn̄ mbon Germany. Usen kiet ẹma ẹkot kpukpru mme anamutom ẹdida ke iso mme eseutom man ẹda un̄wọn̄ọ edisọn̄ọ nda nnọ mbon Nazi. Ẹma ẹdọhọ nnyịn ẹte ke nditre ndinam emi ayada enyene-ndịk utịp edi. Ke ini edinam oro emi ẹkeyomde nnyịn ifiori itoro inọ Hitler, mma nda ukpono ukpono edi n̄kanamke se ẹkeyomde. Ẹma ẹkot mi ẹdụk ọfis kpa usen oro, ẹnọ mi okụk ọfiọn̄ mi, ẹnyụn̄ ẹsio mi ke utom. Sia utom akananade, mma n̄kere se iditịbede inọ ndutịm mi ndisiak usụn̄. Ke ndan̄nsiere, nte ededi, mma nnyene obufa utom idem ye okụk ọfiọn̄ oro ọfọnde akan.
Idahaemi udọn̄ mi ndisiak usụn̄ ama ekeme ndikụt unen. Mma nnyene ediwak ufan usiakusụn̄, edi akpatre oro n̄kenyenede ekedi Juliska Asztalos. Nnyịn ikesikama Bible nnyịn kpọt ke utom ukwọrọikọ, inyeneke n̄wed ndomokiet ndinọ. Ke ini nnyịn ikokụtde mbon oro ẹnyenede udọn̄, nnyịn iyanam mme mfiakn̄ka inyụn̄ ibuọt mmọ n̄wed.
Ami ye Juliska ima isikpụhọ efakutom oro ikanamde utom ndien ndien. Emi ekedi koro oku kiet, ke ọfiọkde ke nnyịn ima isiwaha ibịne ‘mme erọn̄ esie,’ ama esitọt ke ufọkabasi ete edieke Mme Ntiense Jehovah ẹwahade ẹbịne mmọ, ana mmọ ẹditọt ẹnọ imọ m̀mê bodisi. Ke ini mme owo oro ẹketiede ufan ufan ẹkesiande nnyịn ẹban̄a utọ ntọt oro, nnyịn ima isikpọn̄ ika efakutom efen.
Usen kiet ami ye Juliska ima iwaha ibịne ekpri eyeneren kiet oro okowụtde udọn̄. Nnyịn ima inịm ini ndifiak n̄ka man inọ enye n̄kpọ ndikot. Edi ke ini ikafiakde ika, mme bodisi ẹma ẹdu do, ndien ẹma ẹmụm nnyịn ẹda ẹka itieutom mme bodisi ke Dunavecse. Ẹkeda eyeneren oro nte n̄kpọ etabi ndimụm nnyịn. Ke ima ikesịm itieutom mme bodisi oro, nnyịn ima ikụt oku kiet do inyụn̄ ifiọk ke enye n̄ko ama abuana.
Ndiọkn̄kan Idomo Mi
Do ke itieutom mme bodisi, ẹma ẹfat ofụri idet mi, ndien n̄kenyene ndida iferi ke iso n̄kpọ nte bodisi 12. Mmọ ẹma ẹbụp mi mbụme, ẹyomde ndidiọn̄ọ owo emi edide adausụn̄ nnyịn ke Hungary. Mma nnam an̄wan̄a nte ke nnyịn inyeneke adausụn̄ ke ebede Jesus Christ. Mmọ ndien ẹma ẹmia mi ye unana mbọm ke okpoyon̄ mmọ, edi ami n̄kayarakede nditọete Christian mi.
Ke oro ama ekebe, mmọ ẹma ẹbọp mi ukot ẹdian kiet ndien ẹmenerede mi ubọk ebe ibuot mi ẹnyụn̄ ẹbọp mmọ ẹdian kiet n̄ko. Ekem, ke adiana ke adiana, mmọ ẹma ẹdan̄ mi ke n̄kanubọk, kpukpru mmọ ke mîbọhọke bodisi kiet. Ẹma ẹbọp mi ọsọn̄ etieti anamde idiọn̄ọ oro okosụk ododu ke itọn̄ubọk mi isua ita ke ukperedem. Afai oro ẹkenamde ye ami ama anam ẹnịm mi ke ufọk idakisọn̄ urua iba tutu etie nte ndiọkn̄kan unan oro n̄kenyenede ẹma ẹkpan̄a.
Ini Ifụre
Ekem ẹma ẹmen mi eka ufọk-n̄kpọkọbi ke Nagykanizsa emi ediwak Mme Ntiense Jehovah ẹkedude. Ukeuke inem inem isua iba ẹma ẹtiene kpa ye n̄kpọkọbi nnyịn. Nnyịn ikesinịm kpukpru mbono esop nnyịn ke ndịbe, inyụn̄ ikpere ndinam n̄kpọ nte esop. Nnyịn n̄ko ima isinyene ediwak ifet ndinọ ikọ ntiense ido nneme. Ekedi ke ufọk-n̄kpọkọbi emi ke ami n̄kosobo ye Olga Slézinger, eyeneka Erzsébet Slézinger, n̄wan oro ekemende eka mi ye ami owụt akpanikọ Bible.
Ke 1944 mbon Nazi ke Hungary ẹma ẹbiere ndikụre ye mbon Hungary oro ẹkedide mme Jew, kpa nte mmọ ẹkewotde mmọ ke nde ke nde ke mme ikpehe eken oro ẹkedụn̄de. Usen kiet mmọ ẹma ẹdimen mi ye Olga. Ẹma ẹdọn̄ nnyịn ke tren uwat enan̄, ndien ke ima ikanam ata ọkpọsọn̄ isan̄ ibe Czechoslovakia, nnyịn ima isịm itie oro nnyịn ikakade ke edem usụk Poland—itienna n̄kpa Auschwitz.
Ndibọhọ ke Auschwitz
N̄kodu ke ifụre ke ini n̄kodude ye Olga. Enye ama esikeme ndinam mbubru idem ke n̄kpọsọn̄ idaha. Ke ini nnyịn ikesịmde Auschwitz, nnyịn ima ida ke iso Dr. Mengele oro ọkọwọrọde idiọk etop, emi utom esie ekedide ndibahade mbufa mme andibehe oro idem mîkọsọn̄ke ndinam utom nsio ke otu mbon oro ẹkekopde idem. Ẹma ẹsinọ mbon oro mîsọn̄ke idem ẹka ubet gas. Ke ama ekesịm ini nnyịn, Mengele ama obụp Olga ete, “Afo edi isua ifan̄?”
Enye ama ọbọrọ uko uko, edi ye mbubru ke enyịn esie, “20.” Ke ata idem n̄kpọ enye ama akan isua emana oro utịm ikaba. Edi Mengele ama asak onyụn̄ ayak enye ada ke n̄kan̄ nnasia ke ntre odude uwem.
Ẹma ẹnịm kpukpru mbon n̄kpọkọbi ke Auschwitz idiọn̄ọ ke ọfọn̄ n̄kpọkọbi mmọ—mbon Jew ẹkenyene Ntantaọfiọn̄ David, ndien Mme Ntiense Jehovah ẹkenyene ọsọbọ ita mmọn̄ibọn̄. Ke ini mmọ ẹkeyomde ndikịm Ntantaọfiọn̄ David ndian ke ọfọn̄ nnyịn, nnyịn ima inam an̄wan̄a nte ke nnyịn ikedi Mme Ntiense Jehovah ndien ke ikoyom ọsọbọ ita mmọn̄ibọn̄. Emi ikedịghe koro nnyịn ikokopde bụt iban̄a edidi oro nnyịn ikedide mme Jew, edi nnyịn ikedi Mme Ntiense Jehovah idahaemi. Mmọ ẹma ẹdomo ndinyịk nnyịn man ibọ idiọn̄ọ mme Jew ebe ke nditịgha nnyụn̄ mmia nnyịn. Edi nnyịn ima isọn̄ọ iyịre tutu mmọ ẹnyịme nnyịn nte Mme Ntiense Jehovah.
Nte ini akade, mma ndisobo ye Elvira eyeneka mi an̄wan, emi n̄kọsọn̄ọde enye ke isua ita. Ẹma ẹmen ofụri ubon nnyịn oro ẹkedide owo itiaba ẹka Auschwitz. Edi Elvira ye ami kpọt ke ẹkenyịme nte se ikopde idem ndinam utom. Papa, Mama, ye nditọeka mi ita eken ẹma ẹkpan̄a ke ubet gas. Elvira ikedịghe Ntiense ini oro, ndien nnyịn ikodụhe ke ukem ikpehe ke itienna. Enye ama ọbọhọ, ọwọrọ idụn̄ aka United States, akabade edi Ntiense ke Pittsburgh, Pennsylvania, ndien ekem akpa do ke 1973.
Ndibọhọ ke Mme Itienna Eken
Ke ini etuep eke 1944/45, mbon Germany ẹma ẹbiere ndiwọrọ n̄kpọn̄ Auschwitz, sia mbon Russia ẹkesan̄ade ẹkpere. Ntre ẹma ẹmen nnyịn ẹka Bergen-Belsen ke edere edere Germany. Esisịt ini ke ima ikesịm, ẹma ẹnọ mi ye Olga ika Braunschweig. Mi akana nnyịn in̄wam ke ndikwọk mme mbio ke Mbuaha udimekọn̄ ẹma ẹketop ọtọmbe ọkpọsọn̄ ọkpọsọn̄. Ami ye Olga ima ineme iban̄a oro. Sia nnyịn mîkọdiọn̄ọke m̀mê edinam utom oro ayabiat edida san̄asan̄a nnyịn, nnyịn mbiba ima ibiere nditre ndibuana ke enye.
Ubiere nnyịn ama edemede ndutịme. Ẹma ẹda ikpa unam ẹmia nnyịn ndien ekem ẹmen nnyịn ẹka nditop n̄wot. Ẹma ẹnọ nnyịn minit kiet ndifiak n̄kere n̄kpọ oro, ẹnyụn̄ ẹdọhọ nnyịn ke edieke nnyịn mîkpụhọkede ekikere nnyịn, ke ẹyetop nnyịn ẹwot. Nnyịn ima idọhọ ke nnyịn ikoyomke ini ndomokiet ndikere mban̄a enye koro nnyịn ima inanam ubiere nnyịn. Nte ededi, sia etubom itienna oro mîkodụhe, enye okonyụn̄ edide n̄kukụre owo oro ekenyenede odudu ndinọ uyo ẹtop owo ẹwot, ẹkenyene ndisịk ediwot nnyịn nnịm.
Kan̄a ke emi ẹma ẹnyịk nnyịn ndida ke okụre itienna oro ke ofụri usen. Mbonekọn̄ iba oro ẹkamade ikan̄, emi ẹkesikpụhọde ke kpukpru hour iba, ẹkekpeme nnyịn. Owo ikọnọhọ nnyịn udia ndomokiet, nnyịn ima inyụn̄ ibọ ufen etieti ito tuep, sia ekedide February. Urua kiet eke ndutụhọ emi ama ebe, edi etubom ikosụk inyanke iso. Ke ntre ẹma ẹdọn̄ nnyịn ke edem moto mbiomo, ndien ke n̄kpaidem nnyịn, ima ikụt idem nnyịn nte ifiakde inyọn̄ Bergen-Belsen.
Etisịm ini oro, ami ye Olga ikodu ke enyene-ndịk idaha. Mma ntaba n̄wakn̄kan idet mi ndien mma nnyene ọkpọsọn̄ ufiopidem. Ekedi n̄kukụre ye ata ọkpọsọn̄ ukeme ke n̄kekeme ndinam esisịt utom. Ukpasi efere ikọn̄ ye ekpri ibio bred ke usen kiet kiet ikekemke. Edi ekedi akpan n̄kpọ nnyịn ndinam utom koro ẹkewowot mbon oro mîkekemeke ndinam utom. Nditọete iban Germany oro ẹkenamde utom ye ami ke itie utem udia ẹma ẹsin̄wam mi man nnyene esisịt nduọkodudu. Ke ini mme andikpeme oro ẹkesan̄ade ẹse utom ẹdide, nditọete iban oro ẹma ẹsisian mi, man n̄keme ndida ke okpokoro utom, nnamde nte mmanam utom ọkpọsọn̄.
Usen kiet Olga ikenyeneke odudu ndomokiet ndika itie utom esie, ndien ke oro ama ekebe nnyịn ikekwe enye aba. Mma ntaba uko uko ufan ye nsan̄a, kiet oro ekenen̄erede an̄wam mi ke ofụri ọfiọn̄ oro ẹkesọn̄de etieti ke mme itienna oro. Nte anditiene Ọbọn̄ nnyịn Jesus Christ oro ẹyetde aran, anaedi enye ke ndondo oro ama ọbọ utịp esie eke heaven.—Ediyarade 14:13.
Edisana Nyak ye Uwem ke Oro Ebede
Ke ini ekọn̄ oro eketrede ke May 1945 ndien ẹkesanade mi ẹyak, idem ama emem mi etieti tutu n̄kekemeke ndidara nte ke ẹmenuak ọkpọnọ mme andifịk oro ẹfep ke akpatre; n̄konyụn̄ n̄kemeke ndidụk udịm isan̄ mbon oro ẹkedade mbon nsana nyak oro ẹka mme obio ẹmi ẹkenyịmede ndibọ mmọ. Mma ndu ke ufọkibọk ọfiọn̄ ita man n̄keme ndifiak nnyene odudu. Ke oro ama ekebe ẹma ẹmen mi ẹka Sweden, oro akakabarede edi obufa ebietidụn̄ mi. Inikiet inikiet, mma ndisobo ye nditọete Christian mi iren ye iban ndien nte ini akade mma ntọn̄ọ ọsọn̄urua utom ukwọrọikọ.
Ke 1949, mma ndọ Lennart Josefsson, emi akanamde utom nte esenyịn oro asan̄ade-san̄a eke Mme Ntiense Jehovah ke ediwak isua. Enye n̄ko ama odu ke ufọk-n̄kpọkọbi ke ini Ekọn̄ Ererimbot II ke ntak edimụm mbuọtidem esie n̄kama. Ke September 1, 1949, nnyịn ima itọn̄ọ uwem nnyịn ọtọkiet nte mme asiakusụn̄, ndien ẹma ẹnọ nnyịn ikanam utom ke ekpri obio Borås. Ke mme akpa isua nnyịn do, ima isinịm ukpepn̄kpọ Bible duop ke urua kiet kiet ye mbon oro ẹkewụtde udọn̄. Ima ikop idatesịt ndikụt nte esop oro ke Borås akabarede edi ita ke ufọt isua usụkkiet, ndien idahaemi mmọ ẹdi ition.
N̄kekemeke ndibịghi ke utom usiakusụn̄ koro ke 1950 nnyịn ima ikabade idi ete ye eka inọ eyenan̄wan, ndien isua iba ke oro ebede, ima idi inọ eyeneren. Ntre mma nnyene inem inem ifetutom ndikpep nditọ nnyịn ọsọn̄urua akpanikọ oro edima eyenete oro ke Hungary ekekpepde mi ke ini n̄kedide isua 16 kpọt, ete: “Ndinam n̄kpọ Jehovah edi n̄kponn̄kan ukpono oro owo ekemede ndinyene.”
Ke mfiakde nse uwem mi, mmokụt nte ke akpanikọ oro mbet James ekewetde ke ini enye eketide nnyịn aban̄a ime Job osu mi ke idem: “Ọbọn̄ [enyene] esịt mbọm, onyụn̄ [atua] owo mbọm.” (James 5:11) Okposụkedi ami n̄ko n̄kosobode mme enyene-ndịk idomo, ẹmediọn̄ mi uwak uwak ye nditọ iba, mme nsan̄a mmọ, ye nditọ nditọ itiokiet—kpukpru ẹdide mme andikpono Jehovah. Ke ẹsiode oro ẹfep, mmenyene ata ediwak nditọ ye nditọ nditọ eke spirit, ndusụk ke otu mmọ ẹnamde utom nte mme asiakusụn̄ ye mme isụn̄utom. Idahaemi akwa idotenyịn mi edi ndisobo ye mbonima oro ẹdede idap ke n̄kpa nnyụn̄ mfat mmọ ke ini mmọ ẹdiwọrọde ke udi mmọ ẹdi.—John 5:28, 29.
[Ndise ke page 31]
Ke utom ukwọrọikọ ke Sweden ke etienede Ekọn̄ Ererimbot II
[Ndise ke page 31]
Ye ebe mi