Nte Nnyịn Kpukpru Ini Iyoyom Mme Udịmekọn̄?
MME udịmekọn̄ ẹtahade akamba ubak inyene owo ẹnyụn̄ ẹbiat ekese inemesịt owo. Ndusụk owo ke ntre ẹyịk ẹte, ‘Nte ubonowo tutu amama eyenyene orụk ifụre ererimbot oro edinyịmede ẹbiat mme udịmekọn̄ ẹfep?’ Idahaemi edide mme n̄kpọekọn̄ nsobo ẹnam ẹkeme ndidi se ẹsọhide ofụri uwem ẹfep, mbụme oro etetịm edi usọp usọp. Idotenyịn kaban̄a ererimbot oro mme udịmekọn̄ mîdụhe edi ata idem n̄kpọ didie?
Ata ediwak uwụtn̄kpọ ẹwụt nte ke ini emi eti itie ebuana ofụri ererimbot anamde ẹnyene mbuọtidem, enye ekeme ndida nsịm ediduọn̄ọ ndusụk n̄kpọekọn̄. Akwa itie ufan ke ufọt Canada ye United States, ke uwụtn̄kpọ, ọwọrọ ete ke mme udịmekọn̄ ikpemeke aba adan̄a mmọ emi ọniọn̄de ke kilomita 5,000 ke se ibede isua ikie ye aba ye duop. Norway ye Sweden ẹma ẹnyene ukem edidianakiet oro, kpa nte ediwak idụt en̄wen ẹkenyenede. Nte ediomi ke ufọt kpukpru idụt ekeme ndinam ẹnyene ererimbot oro mme udịmekọn̄ mîdụhe? Ye ọkpọsọn̄ ndịk Ekọn̄ Ererimbot I, ekikere oro ama ọwọrọ etop ke udomo oro mînyeneke mbiet.
Ke ini ẹkenamde emem ke 1918, kiet ke otu mme uduak ediomi emem eke Versailles ekedi “ndinam kpukpru idụt ẹkeme ndisụhọde ibat n̄kpọekọn̄ ke ofụri ofụri.” Ke mme isua ẹmi ẹketienede, ekikere editre ekọn̄ ama akabade ọwọrọ etop. Ndusụk mbon oro ẹbiọn̄ọde ekọn̄ ẹma ẹnọ ekikere nte ke ekọn̄ edi ndiọkn̄kan n̄kpọ oro ekemede nditịbe nnọ idụt ndien ke ntre ọdiọk akan edidi se idụt efen akande. Mme andibiọn̄ọ ekikere editre ekọn̄ ẹma ẹfan̄a ẹban̄a oro, ẹnyande ubọk ẹwụt nte ke ediwak isua ikie ẹmi ẹkebede, mme Jew ke mme ikpọ ikpehe ẹkesịn esisịt ubiọn̄ọ ke ndida n̄kpọekọn̄ mbiọn̄ọ mbon en̄wan, kpa ye oro ibak ibak ukeme ndisọhi mmọ mfep okosụk akaka iso. Mbon Africa ẹkenyene esisịt ifet ndibiọn̄ọ mbon oro ẹkedade mmọ nte ifịn ẹka mme idụt America, ndien kpa ye oro ẹma ẹnam n̄kpọ ye mmọ ibak ibak ke ediwak isua ikie.
Ye Ekọn̄ Ererimbot II ndisiaha, nte ededi, ediwak mbon oro ẹbiọn̄ọde ekọn̄ ẹma ẹsịm ubiere nte ke mme idụt ẹyom ukpeme. Ntre ke ini ẹketọn̄ọde Edidiana Mme Idụt ke Ekọn̄ Ererimbot II okụrede, nsọn̄uyo ẹkedoride ke ediduọn̄ọ n̄kpọekọn̄ ama osụhọde ubọk ndien ẹkenen̄ede ẹdori ke edidianakiet ofụri ererimbot ndikpan nyomikọ. Mme andibuana ẹkedori enyịn nte ke ifụre oro emi ọkọnọde ọyọnọ mme idụt uko ndiduọn̄ọ n̄kpọekọn̄.
Mfịna efen ama etetịm ana in̄wan̄în̄wan̄. Ediwak ini mme ukeme oro idụt kiet esịnde man odu ke ifụre ama anam mbọhọidụn̄ esie ekere ke imọ idụhe ke ifụre. Idiọk udịm udịm edinam emi ama ada ekesịm mbuba n̄kpọekọn̄. Edi ke ata ndondo emi, n̄kọri ke itie ebuana ke ufọt ikpọ idụt ọmọsọn̄ọ idotenyịn kaban̄a ediduọn̄ọ n̄kpọekọn̄. Nte ededi, toto ke ini oro, Ekọn̄ Gulf ye mme mfịna ke akani Yugoslavia amabiat idotenyịn ediwak owo kaban̄a ediduọn̄ọ n̄kpọekọn̄. Ke n̄kpọ nte isua ition ẹmi ẹkebede, magazine Time ama ọdọhọ ete: “Okposụkedi en̄wan ukaraidem ama okokụre, ererimbot etetịm akabade edi itie n̄kpọndịk, utu ke ndifọfọn.”
Udọn̄ Kaban̄a “Bodisi” Ofụri Ererimbot
Ediwak mme anam-ndụn̄ọde ẹsịm ubiere nte ke ubonowo oyom ukara ererimbot kiet ye udịmekọn̄ oro ọsọn̄de odudu ekem ndikpeme kpukpru owo. Sia esop Edidiana Mme Idụt m̀mê mme ọwọrọiso odudu ekọn̄ ererimbot mîkemeke ndinam emi, ndusụk owo ẹkere ẹte ke esisịt idotenyịn odu kaban̄a ini iso. Edi edieke afo enyịmede Bible nte Ikọ Abasi, afo emekeme ndiyịk m̀mê Ata Ọkpọsọn̄ Abasi oyoyụhọ usọp usọp udọn̄ emi.
Nte Enye emi Bible okotde “Abasi ima ye emem” akpada odudu ekọn̄ ndida unenikpe ndi? Edieke edide ntre, ewe udịmekọn̄? Ediwak udịmekọn̄ mfịn ẹdọhọ ke imenyene ibetedem Abasi, edi nte mmọ ẹnen̄ede ẹnam uduak Abasi? Mîdịghe nte Abasi enyene usụn̄ efen ndisịbe ndụk nnyụn̄ nda emem ye ifụre ndi?—2 Corinth 13:11.
Ata Ọkpọsọn̄ Abasi ama anam n̄kpọ aban̄a akpa nsọn̄ibuot ebe ke ndibịn Adam ye Eve nsio ke Eden nnyụn̄ nnịm mme cherub ndibiọn̄ọ mmọ ndifiak ndi. Enye n̄ko ama ọtọt uduak esie ndisio kpukpru nsọn̄ibuot oro ẹsọn̄de ye itie edikara esie mfep. (Genesis 3:15) Nte oro akpabuana Abasi ndida udịmekọn̄ nnam n̄kpọ?
Bible etịn̄ aban̄a mme idaha oro Abasi akadade mme udịmekọn̄ anam n̄kpọ ke ndinọ mme ubiereikpe esie. Ke uwụtn̄kpọ, mme obio ubọn̄ ke idụt Cannan ẹma ẹsinyene ebuana idan̄ ye mme unam, uwa nditọwọn̄, ye ibak ibak ekọn̄. Abasi ama ọnọ ewụhọ ete ẹsobo mmọ ofụri ofụri onyụn̄ ada udịmekọn̄ Joshua ndinam ubiereikpe oro. (Deuteronomy 7:1, 2) Ukem ntre, udịmekọn̄ Edidem David ama anam ubiereikpe Abasi ke idem mme Philistine nte uwụtn̄kpọ ke nte Abasi edisobode kpukpru idiọkido ke akpatre usen ubiereikpe esie.
Mme n̄kpọntịbe oro ẹma ẹnọ ukpepn̄kpọ. Jehovah ama owụt ete ke imọ imekeme ndida udịmekọn̄ ndinọ mme owo ifụre. Ke akpanikọ, Jehovah enyene n̄wọrọnda orụk udịmekọn̄ oro ẹdinamde n̄kpọ ẹban̄a nsọn̄ibuot ofụri ererimbot oro ẹsọn̄de ye ukara esie.
“Jehovah Mme Udịm”
Bible ada ikọ oro “Jehovah mme udịm” awak ebe utịm ike 250. Ikọ oro akpan akpan etịn̄ aban̄a idaha Abasi nte etubom akwa udịm mme angel. Ke idaha kiet prọfet Micaiah ama asian Ndidem Ahab ye Jehoshaphat ete: “N̄kokụt Jehovah nte enye etiede ke ebekpo esie, kpukpru mme udịm enyọn̄ ẹnyụn̄ ẹkpere enye ẹda ke nnasia ye ke ufien.” (1 Ndidem 22:19) Udịm mme angel ke ẹtịn̄ ẹban̄a mi. Jehovah akada mme udịm ẹmi ndikpeme ikọt esie. Ke ini ẹkekande obio Dothan ẹkụk, asan̄autom Elisha ama ọduọk idotenyịn. Nte ededi, man afiak ọsọn̄ọ enye idem, Abasi ama ọnọ enye utịbe utịbe n̄kukụt aban̄ade udịm edibotn̄kpọ eke spirit esie. “Jehovah atat eyen oro enyịn; ndien enye okụt: ndien, sese, horse, ye chariot ikan̄ ke ẹyọhọ ke obot.”—2 Ndidem 6:15-17.
Nte mme utọ n̄kpọntịbe oro ẹwọrọ ẹte ke Abasi ọnọ mme udịmekọn̄ ibetedem mfịn? Ndusụk udịmekọn̄ Christendom ẹkeme ndidọhọ ke idi udịmekọn̄ Abasi. Ediwak ẹma ẹdọhọ mme ọkwọrọ ederi ẹdiọn̄ mmimọ. Edi mme udịmekọn̄ Christendom ẹsiwak ndin̄wana ye kiet eken, ẹn̄wana ye mme ekemmọ andinịm ke akpanikọ. Ekọn̄ ererimbot iba eke isua ikie emi ẹketọn̄ọ ke ufọt mme udịmekọn̄ oro ẹkedọhọde ke idi Christian. Emi ikemeke ndidi ubọkutom Abasi. (1 John 4:20) Ke adan̄aemi mme utọ udịmekọn̄ oro ẹkemede ndidọhọ ke mmimọ in̄wana kaban̄a emem, nte Jesus ama eteme mme anditiene enye nditịm mme utọ udịmekọn̄ oro ke ukeme ndikpan mbak ẹditịmede emem ke ererimbot?
Ẹma ẹtịmede emem idiọk idiọk ke ini otu mbon ntịme ẹmi ẹkamade n̄kpọ en̄wan ẹkemụmde Jesus ke in̄wan̄ emi enye ọkọbọn̄de akam ye mme mbet esie. Kiet ke otu mbet oro ama ada ofụt ekpi eren kiet ke otu mbon ntịme oro. Jesus ama ada ifet oro ndinam akpan edumbet kiet an̄wan̄a. Enye ọkọdọhọ ete: “Sịn ofụt fo ke efọk: koro kpukpru owo eke ẹmende ofụt ẹyekpan̄a ke ofụt. M̀mê ẹse ẹte n̄kemeke ndikpe Ete Mi ubọk, mbọ Enye se ibede legion mme angel duopeba idahaemi?” Jesus ama enyene akwa udịmekọn̄ ke idak esie, edi owo ikesịnke Peter enyịn̄ nte owoekọn̄ ke enye, m̀mê ndisịn owo efen ekededi. Utu ke oro, ẹkekot Peter ye mme anditiene Jesus eken ndidi “mme ọkọ owo.” (Matthew 4:19; 26:47-53) Hour ifan̄ ke oro ebede, Jesus ama anam idaha oro an̄wan̄a Pilate. Enye ọkọdọhọ ete: “Obio Ubọn̄ Mi idịghe eke ererimbot emi: edieke Obio Ubọn̄ Mi ekpedide eke ererimbot emi, ikọt Mi ẹkpen̄wana en̄wan, mbak ẹdiyak Mi ẹsịn mme Jew ke ubọk: edi Obio Ubọn̄ Mi itoho do.” (John 18:36) Ke mîbietke obio ubọn̄ David oro ẹkewụkde ke isọn̄, Obio Ubọn̄ oro Abasi ọnọde Jesus odu ke heaven ndien ayada emem edi ke isọn̄.
Mme Udịmekọn̄ Abasi Ẹtọn̄ọ En̄wan
Ke mîbịghike mme udịmekọn̄ Abasi ẹyetọn̄ọ edinam. Ke etịn̄de aban̄a ntuaha oro odude ke iso, Ediyarade okot Jesus “Ikọ Abasi.” Nnyịn ikot ite: “Ndien udịmekọn̄ ẹmi ẹdude ke heaven ẹdoro ke mfia enan̄-mbakara ẹtiene Enye ke edem, mmọ ẹsịne ediye linen emi afiade onyụn̄ asanade. Edisọp ofụt onyụn̄ oto Enye ke inua ọwọrọ, man Enye ada ekpen̄e mme idụt.” Bible ọdọhọ ete ke ntuaha emi edisụn̄ọ ke utịt “ndidem isọn̄, ye mbonekọn̄ mmọ.” Amaedi mbon eken oro ẹkpude ndiwụt nsọn̄ọnda mmọ nnọ Abasi, prọfesi oro adian ete: “Ẹwot mmọ ke ofụt Andidoro ke edem enan̄-mbakara.” Idem Satan kpa Devil ididụhe aba ke edinam. Emi ke akpanikọ ayanam ẹnyene ererimbot oro emem odude ye unana udịmekọn̄.—Ediyarade 19:11-21; 20:1-3.
Kere Ban̄a Ererimbot Oro Ekọn̄ Mîdụhe
Nte afo emekeme ndida n̄kụt ererimbot oro etịmde enyene ifụre tutu owo iyomke mme udịmekọn̄? Psalm Bible ọdọhọ ete: “Mbufo ẹdi ẹdise se Jehovah anamde, emi esịnde n̄wụre ke ererimbot. Enye anam ekọn̄ etre tutu esịm ke utịt ekondo.”—Psalm 46:8, 9.
Nso ubọhọ ke emi edidi ntem! Kere ban̄a ifet oro odude ndinyan̄a ekpụk n̄kaowo ke akpatre nsio ke ibak ibak mfịghe edikpe okụk nnọ mme udịmekọn̄ ye n̄kpọutom mmọ! Mme owo ẹyekeme ndiwọn̄ọde mme ukeme mmọ nsịn ke ndifori mme idaha udu uwem nnọ kpukpru owo, ke ndinam isọn̄ asana nnyụn̄ mfiak ndiọn̄ enye. Mbufa ifet ẹyedu ndisio mme n̄kpọ ndi oro ẹditịmde inyene ufọn inọ ubonowo.
Un̄wọn̄ọ emi eyenyene edisu ke ofụri ererimbot: “Idikopke aba afai ke isọn̄ fo, idikopke n̄wụre ye nsobo ke esịt adan̄a fo.” (Isaiah 60:18) Ediwak miliọn mbon itọkekọn̄ ẹmi ẹdude ke nnanenyịn iditọn̄ọke aba ntak ibụn̄ọ iwọrọ ke mme ikpehe ekọn̄, ẹnyịkde ndikpọn̄ ufọk ye inyene mmọ n̄kodụn̄ ke mme itienna unana inemesịt. Mme owo iditọn̄ọke aba ntak iseme iban̄a mbonima oro ẹwotde m̀mê ẹbiomode ndo ke mme en̄wan ke ufọt mme idụt. Edidem Jehovah eke heaven oyowụk nsinsi emem ke ererimbot. “Edinen owo ayafiari ke eyo esie; ye ediwak emem n̄ko tutu ọfiọn̄ okụre. Enye ayafak ukpọn̄ mi osio ke ukụt ye nnama.”—Psalm 72:7, 14.
Uwem ke otu mme owo ẹmi ẹkpepde idịghe ndisua edi ndikpebe mme usụn̄ ima Abasi ayakam edi inem inem akan. Ikọ Abasi ebem iso etịn̄ ete: “Mmọ idinamke idiọk, idinyụn̄ ibiatke n̄kpọ ke ofụri edisana obot mi: koro ifiọk Jehovah ọyọyọhọ ke ererimbot, kpa nte mmọn̄ ofụkde inyan̄.” Ndidụn̄ ke otu mme owo ẹmi ẹdiọn̄ọde ẹnyụn̄ ẹmade Jehovah editie didie? N̄wed oro etịn̄ prọfesi ete: “Se edinen ido anamde edi emem; utịp eti ido onyụn̄ edi nduọkodudu ye ifụre ke nsinsi. Ndien ikọt mi ẹyedụn̄ ke ufọk emem, ye ke idụn̄ ifụre, ye ke ebiet nduọkodudu eke edide sụn̄-sụn̄.”—Isaiah 11:9; 32:17, 18.
Mme owo oro mbuọtidem mmọ ọkọn̄ọde ke ifiọk Bible ẹfiọk nte ke mme udịmekọn̄ Abasi ẹben̄e idem ndinam isọn̄ asana ọbọhọ kpukpru mme asua emem. Ifiọk emi ọnọ mmọ uko ndinam se Bible ọdọhọde ete ke ‘eyetịbe ke utịteyo.’ Oro edi: “Mmọ ẹyeda ofụt mmọ ẹdom n̄kpọ ufụn̄isọn̄, ẹda eduat mmọ ẹdom ikwa udiọn̄ vine: idụt idimenke ofụt itiene idụt, mmọ idinyụn̄ ikpepke aba ekọn̄.”—Isaiah 2:2-4.
Mme owo ẹtode ediwak idụt ẹmi ẹkabarede ẹdi Mme Ntiense Jehovah ẹma ẹtetre ‘ndikpep ekọn̄.’ Mmọ ẹkọn̄ mbuọtidem mmọ ke ukpeme eke mme udịmekọn̄ Abasi eke heaven. Ebede ke ndikpep Bible ye mmọ, afo n̄ko emekeme ndikọri ukem mbuọtidem oro.
[Ebiet Ẹdade Ndise Ẹto ke page 28]
Foto U.S. National Archives