Nti Utịp ke Ndinam Edisana Utom
Nte Harry Bloor obụkde
Ke n̄kpọ nte isua ikie ẹmi ẹkebede, ete ete mi ekedi enyene-ifịk owo Ufọkabasi Methodist. Enye n̄ko ekedi usụhọde ọkwọrọikọ oro ẹkekponode, oro ọkọnọde n̄kpọ ke ntatubọk man ẹse ẹban̄a ediwak ufọkakam Stoke-on-Trent, ke obio emi ẹsidade mbat ẹbot mme n̄kpọ ke England. Ekem enye ama osobo nsọn̄ọn̄kpọ ke n̄kan̄ okụk. Man an̄wam Ete Ete, ete mi ama anam ndutịm ọnọ enye ndinyam ekpri ufọkurua ke obio-in̄wan̄. Ufọkurua oro ama enyene unyịme ndinyam beer, ndien ke ini mbon Methodist ẹkefiọkde emi, mmọ ẹma ẹnọ Ete Ete iduọ inikiet inikiet.
PAPA ama ayat esịt onyụn̄ ọn̄wọn̄ọ ete ke imọ idinyeneke baba mbubehe ndomokiet aba ye ido ukpono tutu amama—ndien enye ama anam ikọ esie. Enye ekedi bodisi, edi ke ukperedem enye ama akabade edi andinyene itie unyam mmịn. Ntre ẹkebọk mi ke ufọt utebe ye nsụn̄ikan̄ sika ebiet oro. Ido ukpono ikenyeneke n̄kpọ ndomokiet ndinam ke uwem mi, edi mma n̄kpep ndibre ekese nsa obukpọk uforo uforo! Nte ededi, ke ntak odudu Ete Ete ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ, mma n̄ka iso nnyene ntotụn̄ọ ukpono nnọ Bible, okposụkedi n̄kọfiọkde esisịt mban̄a enye.
Mma N̄kpep Akpanikọ Bible
Ke 1923, ke ini n̄kedide isua 24, mma n̄wọrọ idụn̄ n̄ka Nottingham edem usiahautịn nnyụn̄ n̄kọtọn̄ọ uyomima ye Mary, emi okodụn̄de oyom usụn̄ ke n̄kpọ nte kilomita 40 ke obio-in̄wan̄ Whetstone, ke ufọt edem usụk ye edem usoputịn Leicester. Ete esie, Arthur Rest, ekedi ebre ndido ke ufọkakam n̄kann̄kụk, edi etisịm ini emi enye ekedi ifịk ifịk Eyen Ukpepn̄kpọ Bible, nte ẹkediọn̄ọde Mme Ntiense Jehovah ini oro. Arthur ama esineme ye ami kpukpru ini aban̄a obufa mbuọtidem esie—ye esisịt udọn̄ ke n̄kan̄ mi. Nte ededi, udọn̄ mi ama edemede ke ini n̄ketienede enye n̄ka ufọkakam Baptist n̄kann̄kụk ke uwemeyo Sunday, July 13, 1924, man n̄kokop ukwọrọikọ oro owo ufọkmbet oro ekedide ọwọrọiso owo Baptist ọkọkwọrọde. Ibuotikọ esie oro, “Mme Ukpepn̄kpọ Pastọ Russell Oro Ẹdụn̄ọrede ke Un̄wana N̄wed Abasi,” ama enem mi. Nsụk nnyenyene mme akpan n̄kpọ emi n̄kewetde ini oro.
Mbon Baptist ẹma ẹsịn eben̄e oro Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible ẹkesịnde ndibọrọ edori ikọ oro ẹkedoride ẹban̄a edinịm ke akpanikọ mmọ. Esịt ama enen̄ede ayat mi aban̄a emi ndien mma mbiere ndiyom ukpụhọ ebiet man ẹnịm utọ mboho oro. Akamba ufọk ubon mbun̄wụm in̄wan̄ oro okodude ekpere do ama ọfọn ndida nnam oro. Nnyịn ima ikpọri enye inam asana, ikọmọde mme n̄kpan̄utue, inụk mme masịn ubek ibokpot inịm n̄kan̄ kiet, ndien kpukpru nnyịn ima idu ke mben̄eidem. Nnyịn ima ibọ n̄kpọitie 70, ima inyụn̄ imịn̄ n̄wedikot.
Ke ini Frank Freer okotode Leicester edibehe ndinọ utịn̄ikọ, ẹma ẹtie ke kpukpru n̄kpọitie, ndien owo 70 efen ẹkedada! Frank ndikọk ibuot in̄wan̄în̄wan̄ ke N̄wed Abasi ama enem mi, kpa nte ekenemde ediwak mbon eken oro ẹkedude do. Ọtọn̄ọde ke ini oro ka iso, ekpri esop Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible ke Blaby ekperede Leicester ama ọkọri usọp usọp. Enye n̄ko ekedi ini ukpụhọde ke uwem mi—ọkọrọ ye ke eke Mary. Ke 1925 nnyịn mbiba ima inam uyakidem nnyịn inọ Jehovah, ina baptism, inyụn̄ inam ndọ.
Mme Edidiọn̄ eke Spirit
Ke isua oro eketienede, ẹma ẹmek mi eseutom ke Esop Blaby. Ami ye n̄wan mi ikoyom ndisan̄a ke nde-ikpat mme colporteur nnyụn̄ n̄kabade ndi mme ọkwọrọ eti mbụk uyọhọ ini, edi ikebịghike ama ana in̄wan̄în̄wan̄ nte ke nsọn̄idem Mary idiyakke enye aka iso ke utọ ọkpọsọn̄ ndutịm oro. Okposụkedi enye okodude ke unana nsọn̄idem tutu esịm n̄kpa esie ke 1987, enye ekedi eti nsan̄a ye ata eti asan̄autom oro ekenyenede usọ ke unọ ikọ ntiense ido nneme ye editọn̄ọ mme ukpepn̄kpọ Bible. Kpukpru okoneyo nnyịn ima isidụk mme mbonoesop mîdịghe ibuana akpanikọ Bible ye mme mbọhọidụn̄ nnyịn.
Ami n̄kedi ọdiọn̄-ukwakutom nnyụn̄ nnam utom ye ufọkutom oro ọkọdiọn̄de ukwak usiaketo. Utom mi ama abuana edinam isan̄ ntatara ntatara n̄kanade Britain, ọkọrọ ye France, ndien Mary ama esiwak ndisan̄a ye ami. Mme isan̄ ẹmi ẹma ẹnọ nnyịn mme ifet ndinọ ikọ ntiense ntatara ntatara.
Itiat Idakisọn̄ N̄kọri
Ke 1925 nnyịn ima ibọp ediye ufọk inọ mme mbonoesop nnyịn ke Blaby, ndien nnyịn ima idu do inam ndutịm inọ unọ ikọ ntiense oro enyenede uforo. Kpukpru usenubọk Sunday, nnyịn ima isibọ bọs ke ukpeokụk oro ekesimende nnyịn aka mme nsannsan obio-in̄wan̄ ye n̄kpri obio. Ke usụn̄ ẹma ẹsikpọn̄ mme asuanetop man ẹkwọrọ ikọ, ndien bọs oro ama esimen mmọ ke usụn̄ unyọn̄ọ. Ke mme ufiop ufiop ọfiọn̄ ndaeyo, nnyịn ima isinyene ukpepn̄kpọ Bible ke utịt utịt uwemeyo Sunday, ikamade obufa nsiondi Enyọn̄-Ukpeme. Ke oro ebede, ke n̄kanika itiaita, nnyịn ima isisop idem ke an̄waurua Leicester inọ an̄wan̄wa utịn̄ikọ an̄wa. Ke okoneyo kiet owo 200 ẹkekpan̄ utọn̄. Edinam emi ama esịn itiat idakisọn̄ ọnọ ediwak esop oro ẹdude idahaemi ke Leicester ye ke n̄kanade oro.
Ke 1926 ẹma ẹdiana kiet ẹnịm onịm-mbụk akamba mbono ke Akwa Ufọk Ubọn̄ Alexandra eke London ye Ufọkmbono Ubọn̄ Albert. Ke mbono oro Joseph F. Rutherford, etieibuot Watch Tower Society ini oro, ama osio n̄wed Deliverance. Ẹma ẹmịn̄ ubiere oro “Ikọ Ntiense Ẹnọde Mme Andikara Ererimbot” ye okopodudu utịn̄ikọ an̄wa Brọda Rutherford oro “Ntak Emi Mme Odudu Ererimbot Ẹnyen̄ede—Usọbọ” ọyọhọ ọyọhọ ke ọwọrọiso n̄wedmbụk n̄kpọntịbe ke edem usen oro ẹkenọde mme utịn̄ikọ oro. Se iwakde ikan owo 10,000 ẹkekop utịn̄ikọ oro, ndien ẹma ẹsuan ubiere oro idem 50,000,000 ke oro ebede ke ofụri ererimbot. Mbono oro ama an̄wam ndinam utom ukwọrọikọ awara ke Britain.
Ikpọ Mbono ke Ini Ekọn̄
Ọyọhọ ekọn̄ ererimbot iba ọkọtọn̄ọ ke September 1939, ndien etisịm 1941 ekọn̄ oro ama enen̄ede ọsọn̄ ubọk. Ubomofụm ekọn̄ mbon Germany ẹma ẹduọk bọmb uwemeyo ye okoneyo, ndien ẹma ẹsịn ekịm ke ofụri idụt oro. Udia ama anana, ndien ẹkedeme se ikodude nsịt nsịt. N̄kpọisan̄ ekedi ata ibat ibat, idem ye edisan̄a ke tren. Kpa ye se iketiede nte mme n̄kpọ ubiọn̄ọ oro owo mîkpekemeke ndikan mi, nnyịn ima inyene akwa mbono ofụri idụt usen ition ke September 3-7, 1941.
Ẹkemek Ufọkmbono De Montfort eke Leicester nte itie akamba mbono oro sia Leicester odude ke ufọt ufọt England. Sia n̄kesinyamde eto, mma n̄keme ndin̄wam ke ndikọn̄ idiọn̄ọ usuanetop. Ami n̄ko mma nnam ndutịm n̄kpọisan̄ n̄kann̄kụk nnọ mme andidụk mbono oro. Ebede ke ndibabak ndep tiket nnyụn̄ n̄kpe okụk awak akan se ẹsikpede, nnyịn ima inam n̄kpọisan̄ Leicester aka iso awat idem ke Sunday.
Sia ẹkedoride ukpan ke ukaisan̄, idotenyịn nnyịn ekedi nte iso-ọfọn Mme Ntiense 3,000 ẹyekeme ndidi. Kere nduaidem oro okodude ke ini se ibede mme andidụk 10,000 ẹkedọhọde ke mmimọ iyodu do! Edi mmọ ẹdidụn̄ ke m̀mọ̀n̄? Nditọisọn̄ Leicester ke mfọnido ẹma ẹdọhọ ediwak owo ẹdidu ke ufọk mmimọ. Adianade do, n̄kpọ nte owo tọsịn kiet ẹkedụn̄ ke mme ataya oro ẹkebọpde ke in̄wan̄ oyom usụn̄ ke kilomita ita ọkpọn̄ itie mbono oro. Itienna Gideon, nte nnyịn ikokotde enye, ekedi akwa n̄kpọ ndise ke obio oro.
Ẹma ẹbọ ikpọ ataya ke ukpeokụk man itieutom mbono ada anam n̄kpọ man ẹnyụn̄ ẹnam itie ẹnọ ikpọ otu udịmowo oro ẹdụn̄. Ke ini ẹkebierede ẹte ke nyayama ọfiọn̄ oro, mme ubomofụm uduọk bọmb eke mbon Nazi ẹkeme ndikụt mfia ataya oro mbiere ndiduọk bọmb do, ẹma ẹsọsọp ẹdịp mmọ. Ekọn̄ oro, ndien akpan akpan Mme Ntiense nditre nditiene mbuana ke enye, ekedi n̄kpọ udọn̄ ọnọ mbio obio. Mme Ntiense ke mme itie ikie ẹkedu ke ufọk-n̄kpọkọbi ini oro ke ntak edida san̄asan̄a mmọ oro ọkọn̄ọde ke Bible.—Isaiah 2:4; John 17:16.
Sunday Pictorial, eke September 7, 1941, ọkọtọt ete: “Edi n̄kpọ n̄kpaidem ndikụt owo 10,000, ẹmi n̄wakn̄kan ẹdide mme uyen, ẹbiatde urua kiet ndineme n̄kpọ mban̄a ido ukpono ye unana editịn̄ mban̄a ekọn̄, ibọhọke nte ekpri ikọ ẹtịn̄de-tịn̄ ẹbe.
“Mma mbụp m̀mê Mme Ntiense ẹnyene mme andibuana ẹdude ke Germany. Ẹma ẹbọrọ mi ẹte, ih, ndien ekpere ndidi kpukpru mmọ, n̄kpọ nte owo 6,000, ẹkedu ke itienna ekikere.”
Ọkọmbụk oro ama adian do ete: “Oh, ih, edi akpanikọ mbon Nazi ẹdi mme asua, edi Mme Ntiense inamke n̄kpọ ndin̄wana ye mmọ, ibọhọke ndinyam mme tract nnyụn̄ nnọ n̄kpan̄utọn̄ ke mme ikọ oro ẹtịn̄de.”
Se mme n̄wedmbụk n̄kpọntịbe ẹketịn̄de ẹban̄a nnyịn ke ofụri ofụri ẹkedi etikwo etikwo, ndien mme andibiọn̄ọ ẹma ẹkam ẹnam n̄kpọ afai afai ke ukeme nditịmede mbono nnyịn ye unana edikụt unen. Edi, The Daily Mail eke London ama enyịme, mmen̄e mmen̄e ke ndusụk udomo, ete: “Ndutịm oro ama ọdọnọ, ntịme idụhe, onyụn̄ okụt unen.”
Ẹma ẹdori nnyịn ikọ nte ke nnyịn idi ntak oro sika ananade ke obio. Edi The Daily Mail ama anam an̄wan̄a ete: “Leicester m̀mê Ufọkutom Esede Aban̄a Un̄wọn̄ ikemeke ndikụni nte ke Mme Ntiense ẹn̄wọn̄ sika Leicester ẹma. Mmọ isin̄wọn̄ke sika.” N̄ko, ẹma ẹbiat n̄kụni oro nte ke Mme Ntiense ẹkenam mme andidụn̄ n̄kann̄kụk oro ẹkûnyene udia ke ini ẹkenamde an̄wan̄a nte ke mmọ ẹkekakama ata ekese ke otu udia mmọ ẹdi. Ke akpanikọ, ke utịt mbono oro, ẹma ẹtịp bred 150 ẹmi ẹdobide ke kilogram 1.8 ẹnọ Ufọkibọk Royal ke Leicester—akamba enọ ke ini unana udia oro.
Mbono oro ama akama nsịnudọn̄ eke spirit ọnọ n̄kpọ nte Mme Ntiense 11,000 ke Britain. Mmọ ẹma ẹkop nduaidem nte ke n̄kpọ nte owo 12,000 ẹkedi mme andidụk! Mme andidụk ẹma ẹbuana idara idara ke anana-mbiet udomo unọ ikọ ntiense efak ke Leicester, ndien mmọ ẹma ẹda mme utịn̄ikọ ẹbrede ke ukwak ubre usanikwọ ẹka mme nsannsan obio-in̄wan̄.
Mme akpan utịn̄ikọ mbono oro ẹkedi mme utịn̄ikọ oro ẹkenọde ke ọfiọn̄ oro ekebede ke mbono usen ition eke Mme Ntiense Jehovah ke St. Louis, Missouri, U.S.A. Utịn̄ikọ Brọda Rutherford “Nditọ Edidem” oro ẹkemụmde ẹsịn ke ọkpọ umụmikọ ekedi akpan n̄kpọ udọn̄ ke mbono oro. Sia owo mîkekemeke nditobo n̄wed Children oro ẹkesiode ke St. Louis, ẹma ẹmịn̄ san̄asan̄a nsiondi ẹnyenede mmemmem ikpaedem ke ukperedem ke Britain. Ẹma ẹnọ idem kiet kiet ẹsọk kpukpru nditọwọn̄ oro ẹkedụkde mbono oro.
N̄wọrọnda Mbono Ofụri Isua ke Leicester
Ke ekọn̄ ama okokụre n̄kọri mme anditan̄a Obio Ubọn̄ ke Britain ekedi utịbe utịbe! Ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ iduọk isua 1980, ibat esop ke Leicester ama ọdọk esịm duop. Ndien ẹma ẹsian nnyịn ẹte ke Otu Ukara eke Mme Ntiense Jehovah ama ebiere ndinịm mbono ofụri isua Watch Tower Bible and Tract Society ke Leicester ke 1983. Nte esenyịn obio ke Leicester, mma nsọsọp nsịn idem ke ndinam ntịmidem, esịnede edifiak mbọ Ufọkmbono De Montfort ke ukpeokụk.
Owo 13 ẹmi ẹkedide mme andibuana ke Otu Ukara ẹketo ibuot itieutom N̄ka ke Brooklyn ẹdi edinam oro. Ofụri ibat mme andidụk ẹdide owo 3,671—isan̄ emi ẹtode ofụri ererimbot, akpan akpan mbon oro ẹma ẹkenam utom ke anyanini—ẹma ẹyọhọ efe mbono oro. Owo 1,500 efen efen ẹkekop edinam oro ke Ufọk Mbono oro okodude ekpere do.
Albert D. Schroeder, emi ekedide esenyịn ọfis n̄kọk itieutom Watch Tower Society ke London ke ini ekọn̄ oro ikenyenede mbono nnyịn ke Leicester, eketie ibuot ke mbono ofụri isua emi. Ke afiakde eti mbono 1941 oro, Brọda Schroeder ama obụp ete: “Ifan̄ ke otu mbufo ẹmi ẹdude ye nnyịn mfịn emi ẹkedu adan̄aoro?” Se ikebede mbahade iba ke otuowo ẹma ẹmenede ubọk mmọ. Enye ama ofiori ete: “Ete mi-e! Nso edifiak ndiana kiet ke edi ntem ọnọ kpukpru mbufo mme anam-akpanikọ, mbon nsọn̄ọnda!” Ke akpanikọ enye ekedi ifiọk n̄kpọntịbe oro owo mîdifreke.
Ke isua 98 ke emana, nsụk nnanam utom nte ewetn̄wed ke esop nnyịn nnyụn̄ n̄ka iso ndinọ mme utịn̄ikọ an̄wa, okposụkedi nsitetie nnam ntre idahaemi. Ke Mary ama akakpa ke 1987, mma ndọ Bettina, ebeakpa oro ami ye Mary ikọfiọkde ke ediwak isua. Mmenem esịt ndidi se ẹtịmde ẹse ẹban̄a ntre, ke n̄kan̄ eke obụk ye eke spirit. Kpa ye mme ubiọn̄ọ oro unana nsọn̄idem Mary ndien idahaemi usọn̄ mi ẹdade ẹdi, mmokụt nte ke ndiyọhọ ye edisana utom edi se inọde utịp kpukpru ini.—1 Corinth 15:58.
[Ndise ke page 26]
Ntịmidem ndibuana ke utom ukwọrọikọ ke iduọk isua 1920
[Ndise ke page 26]
Ndise ẹtode mbono Leicester