Nso Itie Ke Iyatesịt Enyene Ke Uwem Asan̄autom Abasi?
IYATESỊT oro owo owụtde ekeme ndidi se idotde edieke enye ọkọn̄ọde ke edumbet. Nte enende owo ekeme ndiwụt iyatesịt oro enende. Ẹnọ nnyịn ewụhọ ete ‘isua se idiọkde.’ (Rome 12:9) Bible ọnọ ata ediwak uwụtn̄kpọ kaban̄a iyatesịt oro enende.—Exodus 11:8; 32:19; Numbers 16:12-15; 1 Samuel 20:34; Nehemiah 5:6; Esther 7:7; se n̄ko 2 Samuel 12:1-6.
Nte ededi, iyatesịt owo esiwak ndikwan̄a ndien ediwak ini esibe ubọk. Enye esiwak ndikọn̄ọ ke ntak oro mîkemke ndien ẹsiwak ndiwụt enye ye unana editịm n̄kere mban̄a mme utịp. Ke Jehovah ama eketre ndisobo Nineveh, Jonah ama okop idiọkesịt, “onyụn̄ ayat esịt.” Jonah ama anana esịtmbọm ndien Jehovah ekenyene ndinen̄ede enye. (Jonah 4:1-11) Edidem Uzziah eke Judah ama ayat esịt ke ini mme oku Jehovah ẹkenen̄erede enye onyụn̄ akaiso ke edinam n̄kohodeidem esie, emi ẹkenọde enye ufen. (2 Chronicles 26:16-21) Idiọk n̄kohodeidem Naaman ama anam enye ayat esịt onyụn̄ ofụt esịt, ekperede ndisụn̄ọ ke enye nditaba edidiọn̄ otode Abasi.—2 Ndidem 5:10-14.
Akpan Ufọn eke Edifara ke Idem
Iyatesịt oro mînenke onyụn̄ ebede ubọk anam ediwak owo ẹnam akwa idiọkn̄kpọ, ọkọrọ ye mme edinam afai. “Cain [ama] ofụt esịt eti eti” onyụn̄ owot Abel. (Genesis 4:5, 8) Esau ama oyom ndiwot Jacob, emi ọkọbọde edidiọn̄ ete mmọ. (Genesis 27:41-45) Saul ke ifụtesịt esie ama otop eduat oyom ndikịm David ye Jonathan. (1 Samuel 18:11; 19:10; 20:30-34) Mbon oro ẹkedude ke synagogue ke Nazareth, ẹma ẹbụmede ẹyat esịt ke ntak ukwọrọikọ Jesus, ẹdomode ndida ke ibuot obot nsio enye nduọk. (Luke 4:28, 29) Mme adaiso ido ukpono oro ẹkeyatde esịt ẹma “ẹbụmede ye esịt kiet ẹkefụk [Stephen]” ẹnyụn̄ ẹtọn̄ọ enye ke itiat ẹwot.—Utom 7:54-60.
Iyatesịt, idem ke ini enende, edieke owo mîkarake, ekeme ndidi n̄kpọndịk, osion̄ode ndiọi utịp. Simeon ye Levi ẹma ẹnyene ntak ndiyat esịt ye Shechem ke ndikasabade Dinah, eyeneka mmọ an̄wan, okposụkedi ndusụk nduduọhọ ekedide eke eyenan̄wan emi. Edi ibak ibak ediwot mbon Shechem ekedi ebeubọk ufen oro ẹkenọde. Ntem ete mmọ Jacob ama asua ọnọ ebeubọk iyatesịt mmọ, osụn̄ide emi. (Genesis 34:1-31; 49:5-7) Ke ini owo odude ke ọkpọsọn̄ idiọkesịt enye ekpenyene ndikara iyatesịt esie. Nsụkuyo ye nsọn̄ibuot nditọ Israel ama ọdiọk Moses esịt, kpa ata sụn̄sụn̄ owo, akan kpukpru owo eke ẹdude ke iso ererimbot, okosịm ebeubọk edinam iyatesịt emi enye okokpude ndinọ Jehovah ubọn̄, oro ẹkenyụn̄ ẹnọde enye ufen.—Numbers 12:3; 20:10-12; Psalm 106:32, 33.
Ẹsịn ọkpọsọn̄ iyatesịt ke otu ndiọi utom obụkidem eken, utọ nte oburobụt ido, ukpono ndem, edinam ubụpekpo, ye edikpa mmịn. Mme utọ n̄kpọ oro ẹyebiọn̄ọ owo ndidụk Obio Ubọn̄ Abasi. (Galatia 5:19-21) Ẹnyene ndibiọn̄ọ ikọ iyatesịt ke esịt esop. Irenowo oro ẹbọn̄de akam ke ibuot esop inyeneke ndiyat esịt m̀mê ndinyene idiọk ekikere. (1 Timothy 2:8) Ẹnọ mme Christian ewụhọ ẹte ẹkûsọp ndiyat esịt, ẹsiande mmọ nte ke iyatesịt owo iwọrọke edinen ido Abasi. (James 1:19, 20) Ẹnọ mmọ item ẹte “ẹbọk idem ke usụn̄ ẹnọ iyatesịt” ẹnyụn̄ ẹyak usiene ẹnọ Jehovah. (Rome 12:19) Owo ikemeke ndiyak owo anam utom nte esenyịn ke esop Abasi edieke enye esisọpde iyatesịt.—Titus 1:7.
Ke adan̄aemi owo ekemede ndiyat esịt ke ndusụk idaha ndien ndusụk ini anamde ntre ke nnennen usụn̄, enye ikpenyeneke ndiyak emi akabade edi idiọkn̄kpọ ọnọ enye ebe ke ndisịn enye ke esịt m̀mê ndikaiso ndu ke iyatesịt. Enye ikpenyeneke ndiyak utịn osụhọde edisịm enye ke utọ idaha oro, koro enye ke ntre akpayak ufan̄ ọnọ Devil ada enye anam n̄kpọ. (Ephesus 4:26, 27) Akpan akpan edieke edide n̄kpọ aban̄ade iyatesịt ke ufọt nditọete Christian, enye ekpenyene ndinam usio-ukot oro odotde ndinam emem mîdịghe ebiere mfịna oro ke usụn̄ oro Abasi etemede. (Leviticus 19:17, 18; Matthew 5:23, 24; 18:15; Luke 17:3, 4) N̄wed Abasi ọnọ item nte ke nnyịn ikpenyene ndikpeme nsan̄a nnyịn ke afan̄ emi, ikûsan̄a nsan̄a ye owo ekededi emi edide owo iyatesịt m̀mê owo ọkpọsọn̄ ifụtesịt, ke ntre isiode ukpọn̄ nnyịn ifep ke afia.—Mme N̄ke 22:24, 25.
Jesus Christ, ke ini okodude ke isọn̄ nte owo, ama ọnọ nnyịn mfọnmma uwụtn̄kpọ. Mbụk uwem esie itịn̄ke idaha ndomokiet emi enye okofụtde esịt ke ebeubọk iyatesịt m̀mê enye ndikayak ukwan̄ido, nsọn̄ibuot, ye esuene mme asua Abasi ayat spirit esie esịt onyụn̄ anam enye owụt mme anditiene enye m̀mê mbon en̄wen utọ edu oro. Ke idaha kiet enye ama enen̄ede okop “mfụhọ” aban̄a nsọn̄esịt mme Pharisee onyụn̄ ese mmọ ke iyatesịt. Udiana edinam esie ekedi edinam ukọkudọn̄ọ. (Mark 3:5) Ke ini enye, ke idaha efen, ekebịnde mbon oro ẹkesabarede temple Abasi ẹkenyụn̄ ẹbiatde Ibet Moses ebe ke ndinam ufọk Jehovah edi ufọk mbubịne, enye ikanamke oro ke ebeubọk iyatesịt ye ọkpọsọn̄ ifụtesịt oro mînenke. Utu ke oro, N̄wed Abasi owụt ete ke ekedi nnennen ifịk oro enye ekenyenede aban̄a ufọk Jehovah.—John 2:13-17.
Ndifep Mme Akama-Mbiara Utịp
Iyatesịt inyeneke idiọk utịp ke nsọn̄idem eke spirit nnyịn kpọt edi enye esitụk obụkidem nnyịn akamba akamba. Enye ekeme ndinam udomo iyịp ọdọk, okpụhọde n̄ken̄e osịp usan̄aiyịp, akama mfịna edikot ibifịk, otịmede edidiana ekpa, anam etidot ofụt, ọnọ ndido oro esision̄ode mmọn̄ibọk ke idem owo mfịna. Iyatesịt ye ifụtesịt, nte n̄kpọsọn̄ ntụk, ẹsịne ke otu mme n̄kpọ oro mbiaibọk usọbọ ẹdọhọde nte n̄kpọ ẹtịpde ẹsịn, ẹnamde ọdọdiọn̄ ọdiọk, m̀mê idem ẹdide ntak utọ udọn̄ọ nte ikọn̄ obun̄wek, ubiak enyịn, udọn̄ọ ikpaidem, mbufụt, ndọk, ye mfịna edet ye eke unana udia nditaha ke idịbi. Ifụtesịt ye ikpahaesịt ẹkeme nditịmede edu ukere n̄kpọ owo anamde owo ikemeke ndikere n̄kpọ ọfọn m̀mê ndibiere n̄kpọ nnennen. Se isitienede ọkpọsọn̄ ifụtesịt esiwak ndidi ini ọkpọsọn̄ mfịghe eke ekikere. Owụt ọniọn̄ ke ntre idịghe ke n̄kan̄ ido ukpono kpọt edi ke n̄kan̄ ikpọkidem ndikara iyatesịt nnyụn̄ mbịne emem ye ima.—Mme N̄ke 14:29, 30; Rome 14:19; James 3:17; 1 Peter 3:11.
Nte ekemde ye N̄wed Abasi, utịt ini edi ini ifụtesịt ye ikpahaesịt, ye mme idụt ẹyatde esịt ẹban̄a Jehovah ndida odudu esie mbọ ukara n̄kara, ye Devil emi ẹsiode ẹduọk ke isọn̄, ‘asan̄ade ye akwa ifụtesịt, sia enye ọdiọn̄ọde ete ini imọ edi ibio.’ (Ediyarade 11:17, 18; 12:10-12) Ye mme utọ n̄kpọsọn̄ idaha oro, Christian ayanam ọfọn ndikara edu esie, efepde akama-nsobo ntụk iyatesịt.—Mme N̄ke 14:29; Ecclesiastes 7:9.