Mbon N̄ka Karaite Ye Ndụn̄ọde Mmọ Kaban̄a Akpanikọ

“DỤN̄ỌDE [N̄wed Abasi] mfọn mfọn ndien kûberi edem ke ekikere mi.” Adausụn̄ n̄ka Karaite eke ọyọhọ isua ikie itiaita E.N. eketịn̄ mme ikọ oro. Mmanie ẹkedi mbon n̄ka Karaite? Nte nnyịn imekeme ndikpep eti n̄kpọ ekededi nto uwụtn̄kpọ mmọ? Man ẹbọrọ mme mbụme ẹmi, nnyịn inyene ndifiak n̄ka eneni oro okodude ke ata anyanini ke mbụk emi akanamde otu n̄ka Karaite ọwọrọ edi.

Didie ke Eneni Oro Ọkọtọn̄ọ?

Ke mme akpatre isua ikie mbemiso Eyo Nnyịn, obufa ukpepn̄kpọ akwaifiọk ama ọwọrọ edi ke esịt Ido Ukpono Mme Jew. Emi ekedi ekikere oro nte ke Abasi ọkọnọ Ibet iba ke Obot Sinai, kiet oro ẹkewetde-wet ye kiet oro ẹketịn̄de-tịn̄.a Etisịm akpa isua ikie E.N., n̄kpọsọn̄ en̄wan ẹma ẹdu ke ufọt mbon oro ẹkenyịmede obufa ukpepn̄kpọ emi ye mbon ẹmi mîkonyịmeke enye. Mme Pharisee ẹkedi mme andisịn udọn̄ nnọ, ke adan̄aemi mme Sadducee ye mbon Essene ẹkedude ke otu mme andibiọn̄ọ.

Ke ufọt eneni emi, Jesus eke Nazareth ama ọbiọn̄ọde nte Messiah oro ẹken̄wọn̄ọde. (Daniel 9:24, 25; Matthew 2:1-6, 22, 23) Jesus ama osobo ye kpukpru otu mme Jew ẹmi ẹkedude ke ntuaha do. Ke ndibuen ikọ ye mmọ, enye ama akpan edinam ikọ Abasi akabade edi ikpîkpu ke ntak item mmọ. (Matthew 15:3-9) Jesus n̄ko ama esikpep mme akpanikọ eke spirit ke usụn̄ oro Messiah ikpọn̄ ekpekpepde. (John 7:45, 46) Akan oro, mme ata anditiene Jesus ikpọn̄ ẹkenọ uyarade edinyene ibetedem Abasi. Ẹma ẹkabade ẹdiọn̄ọ mmọ nte mme Christian.—Utom 11:26.

Ke ini ẹkesobode temple Jerusalem ke 70 E.N., mme Pharisee ẹkedi n̄kukụre n̄ka ido ukpono ẹmi ẹkebọhọde ẹdu. Idahaemi ye unana itie oku, mme uwa, ye temple, Ido Ukpono Mme Jew eke mme Pharisee ama ekeme nditịbi mme n̄kpọ ndida n̄kpụhọ kpukpru ẹmi, ayakde item owo ye mme ukabade mmọ ẹkan Ibet oro ẹwetde-wet. Emi ama eberede usụn̄ ọnọ ediwet mbufa “ndisana n̄wed.” Akpa ekedi Mishnah, ye mme n̄kpọ oro enye adiande ye mme ukabade oro enye ọnọde ibet mmọ oro ẹtịn̄de-tịn̄. Ekem, ẹma ẹdian mme otu n̄wed eken ẹnyụn̄ ẹkot Talmud. Ke ukem ini oro, mme Christian mbon nsọn̄ibuot ẹma ẹtọn̄ọ ndikpọn̄ mme ukpepn̄kpọ Jesus. Otu mbiba ẹmi ẹma ẹtọn̄ọ mme okopodudu ndutịm ido ukpono—ukara mme rabbi ke n̄kan̄ kiet ye ukara ufọkabasi ke n̄kan̄ eken.

Ke ntak ntuaha emi mme Jew ẹkenyenede ye okpono ndem Rome ndien ekem ye “Christian” Rome, ẹma ẹmen iwụk ebiet Ido Ukpono Mme Jew ẹka Babylon ke ukperedem. Edi do ke ẹkewet mme uwetn̄kpọ Talmud ke ata ọyọhọ uduot mmọ. Okposụkedi mme rabbi ẹkedọhọde ke Talmud ayarade uduak Abasi ọyọhọ ọyọhọ akan, ediwak mme Jew ẹma ẹda ẹkụt n̄kaiso odudu oro ukara rabbi ekenyenede ndien ẹma ẹyom ikọ Abasi emi ẹkenọde mmọ ebe ke Moses ye mme prọfet.

Ke utịt utịt ubak isua ikie itiaita E.N., mme Jew ke Babylon ẹmi ẹkebiọn̄ọde odudu mme rabbi ye edinịm ke akpanikọ mmọ kaban̄a ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ ẹma ẹtiene ọfiọkn̄wed adausụn̄ emi ekekerede Anan ben David. Enye ama owụt unen emi owo Jew kiet kiet enyenede ndikpep N̄wed Abasi Usem Hebrew ye unana ubiọn̄ọ nte n̄kukụre ebiet ido ukpono akpanikọ, ye unana edidọn̄ enyịn ke edikabade rabbi m̀mê Talmud. Anan ekekpep ete: “Dụn̄ọde Torah [ibet Abasi oro ẹwetde-wet] mfọn mfọn ndien kûberi edem ke ekikere mi.” Ke ntak edidori nsọn̄uyo emi ke N̄wed Abasi, ẹma ẹdidiọn̄ọ mme anditiene Anan nte Qa·ra·ʼimʹ, enyịn̄ Hebrew emi ọwọrọde “mme okotn̄wed.”

N̄ka Karaite ye Rabbi Ẹnyene Ntuaha

Nso idi ndusụk mme uwụtn̄kpọ ukpepn̄kpọ n̄ka Karaite oro akanamde ndutịme odu ke otu mme rabbi? Mme rabbi ẹma ẹbet edidian unam nta ye mmọn̄eba. Mmọ ẹkewụt emi nte edinam an̄wan̄a emi ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ anamde Exodus 23:19 an̄wan̄a, emi ọdọhọde ete: “Kûtem eyenebot ke mmọn̄eba eka esie.” Ke n̄kan̄ eken, n̄ka Karaite ekekpep ete ke ufan̄ikọ emi ọwọrọ sụk se enye ọdọhọde—ikponke ikan oro, isụhọkede ikan oro. Mmọ ẹma ẹfan̄a ẹte ke mme ukpan eke mme rabbi ẹkedi se owo etịbide edi.

Nte ekemde ye nte mmọ ẹkabarede Deuteronomy 6:8, 9, mme rabbi ẹkedọhọ ẹte ke irenowo mme Jew ẹkenyene ndikọn̄ọ tefillin mbọn̄ akam, ye nte ke ẹkenyene ndinịm mezuzah ke kpukpru enyịnusụn̄.b N̄ka Karaite akada mme ufan̄ikọ ẹmi n̄kukụre nte se idide mbiet ye ndamban̄a n̄kpọ ndien ke ntre ẹsịnde mme utọ ibet mme rabbi oro.

Mbon n̄ka Karaite ẹma ẹnen̄ede ẹtie ukpan ukpan ke mme n̄kpọ eken ẹkan mme rabbi. Ke uwụtn̄kpọ, kere ban̄a nte mmọ ẹkesede Exodus 35:3, emi okotde ete: “Mbufo ẹkûbara ikan̄ ke baba ebietidụn̄ mbufo kiet ke usen sabbath.” N̄ka Karaite ama akpan ediyak utuenikan̄ m̀mê ikan̄ asak idem ọkpọkọm ẹkedomo enye mbemiso Sabbath.

Akpan akpan ke Anan ama akakpa, mme adausụn̄ n̄ka Karaite ẹma ẹsifan̄a ndien ndien ẹban̄a udomo ye uduot ndusụk ukpan, ndien etop mmọ ikesin̄wan̄ake kpukpru ini. Mbon n̄ka Karaite ẹma ẹnana edidianakiet koro mmọ mîkonyịmeke adausụn̄ kiet ekededi edi ẹkesọn̄ọ ẹtịn̄ ẹban̄a ọkpọkpọ edikot ye edikabade N̄wed Abasi, emi ekedide isio ye ido ukara eke mme rabbi. Kpa ye emi, nte ededi, otu n̄ka Karaite ama enen̄ede ọkọri ke etop ye ke odudu akan otu mme Jew eke Babylon onyụn̄ atara asuana ke ofụri Ufọt Ufọt Edem Usiahautịn. Ẹma ẹkam ẹsiak akpan iwụk ebiet n̄ka Karaite ke Jerusalem.

Ke ọyọhọ isua ikie usụkkiet ye duop E.N., nditọ ukpepn̄kpọ n̄ka Karaite ẹma ẹnam ọfọn etieti ke ndikafiak n̄kpep usem Hebrew ẹnyụn̄ ẹnyene ndusụk udomo uforo. Mmọ ẹkeda N̄wed Abasi Usem Hebrew oro ẹwetde-wet, idịghe mme item oro ẹtịn̄de-tịn̄, nte edide edisana. Ndusụk mbon n̄ka Karaite ẹma ẹkabade ẹdi mme etịn̄ enyịn andision̄o N̄wed Abasi Usem Hebrew. Ke akpanikọ, ekedi eneni n̄ka Karaite ekedemede ukpepn̄kpọ N̄wed Abasi eke Masorete ke otu ofụri mme Jew, anamde ẹnyene Bible oro enende akan emi odude mfịn.

Ke ikpehe ini usọp usọp n̄kọri emi, Ido Ukpono Mme Jew eke n̄ka Karaite ama esịn idem ke an̄wan̄wa utom isụn̄utom ke otu mme Jew eken. Emi ama esịn in̄wan̄în̄wan̄ ndịghe ke Ido Ukpono Mme Jew eke mme rabbi.

Didie ke Mme Rabbi Ẹkenam N̄kpọ?

En̄wan oro mme rabbi ẹken̄wanade ekedi ọkpọsọn̄ ekọn̄ eke inua, ye n̄kari n̄kari edinyịme ye edikpụhọde ukpepn̄kpọ. Ke ufan̄ isua ikie oro eketienede en̄wan Anan, Ido Ukpono Mme Jew eke mme rabbi ama onyịme ediwak usụn̄ unam n̄kpọ n̄ka Karaite. Mme rabbi ẹma ẹkabade ẹnyene usọ ẹkan ke ndikot n̄kpọ nto N̄wed Abasi, ẹbuakde ido ye usụn̄ unam n̄kpọ n̄ka Karaite ke uwetn̄kpọ mmọ.

Adausụn̄ ekọn̄ eke inua emi ye n̄ka Karaite emi ẹkediọn̄ọde ekedi Saʽadia ben Joseph, emi akakabarede edi adaibuot mme Jew ke Babylon ke akpa ubak ọyọhọ isua ikie duop E.N. Samuel Rosenblatt ama akabade akpan n̄wed Saʽadia oro, The Book of Beliefs and Opinions, esịn ke Ikọmbakara, emi ọkọdọhọde ke ntọn̄ọikọ esie ete: “Idem okposụkedi . . . enye ekenyenede odudu ke Talmud ke eyo esie, [Saʽadia] ikesiwakke ndida ebiet item mme Jew emi nnam n̄kpọ ke ẹmende ẹdomo, koro nte an̄wan̄ade ekedi uduak esie ndida n̄kpọekọn̄ n̄ka Karaite n̄kan mmọ, emi ẹkenyịmede Ibet oro Ẹwetde-wet kpọt nte se ibiomode owo.”

Ke etienede nde-ikpat Saʽadia, Ido Ukpono Mme Jew eke mme rabbi ke akpatre ama edinyene odudu. Enye akanam emi ebe ke ndinyịme sụk n̄kpọ oro ẹkemede ndimen ọkpọsọn̄ uyarade mfep ke mme eneni n̄ka Karaite. Akpatre edikan okoto Moses Maimonides, ọwọrọetop eyen ukpepn̄kpọ Talmud eke ọyọhọ isua ikie 12. Ebede ke edu edinyịme esie ye n̄ka Karaite emi enye okodude kiet ke Egypt, ọkọrọ ye ido unọ ukpep esie emi anamde ẹnịm ke akpanikọ, enye ama enyene uma mmọ onyụn̄ abiat itie ndausụn̄ oro mmọ ke idemmọ ẹkenyenede.

Otu N̄ka Karaite Ataba Odudu

Idahaemi ke ẹnanade edidianakiet ẹnyụn̄ ẹnanade eti ndutịm ndisịn ndusụk udomo ubiọn̄ọ, otu n̄ka Karaite ama ataba odudu ye mme anditiene. Nte ini akakade, n̄ka Karaite ama okpụhọde mme ekikere ye mme edumbet mmọ. Leon Nemoy, ewetn̄wed mban̄a otu n̄ka Karaite, ewet ete: “Ke adan̄aemi ẹkedoride ukpan ke Talmud ke inua, ẹma ẹda ẹkese n̄kpọ Talmud sụn̄sụn̄ ẹdisịn ke ibet ye ido edinam n̄ka Karaite.” Ke nditịm ntịn̄, mbon n̄ka Karaite ẹma ẹduọk ata akpa uduak mmọ ẹnyụn̄ ẹnyịme ekese n̄kpọ ke otu Ido Ukpono Mme Jew eke mme rabbi.

N̄kpọ nte mbon n̄ka Karaite 25,000 ẹsụk ẹdodu ke Israel. Ẹkeme ndikụt tọsịn ifan̄ efen ke mme obio eken, akpan akpan ke Russia ye United States. Ke ndinyene item oro ẹtịn̄de-tịn̄ eke idemmọ, nte ededi, mmọ ẹkpụhọde ye akpa n̄ka Karaite.

Nso ke nnyịn ikeme ndikpep nto mbụk n̄ka Karaite? Nte ke edi akwa ndudue ‘ndida item owo nnam ikọ Abasi akabade edi ikpîkpu.’ (Matthew 15:6) Oyom nnennen ifiọk N̄wed Abasi man ẹbọhọ ubiak ubiak item owo. (John 8:31, 32; 2 Timothy 3:16, 17) Ih, mbon oro ẹyomde ndifiọk nnyụn̄ nnam uduak Abasi iberike edem ke mme item owo. Utu ke oro, mmọ ye ntịn̄enyịn ẹdụn̄ọde Bible ẹnyụn̄ ẹda nti item Ikọ Abasi eke odudu spirit ẹsịn ke edinam.

[Mme Ikọ idakisọn̄]

[Ndise ke page 30]

Otu mbon n̄ka Karaite

[Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]

Oto n̄wed oro The Jewish Encyclopedia, 1910