“Nsidi Akpanikọ?”

IREN iba ẹmi ẹsakde iso ẹse kiet eken ẹma ẹnen̄ede ẹkpụhọde. Kiet ekedi owo mbre ukara emi ekedide ibụk, owo ikpọ udọn̄, owo inyene, eben̄e idem ndinam n̄kpọ ekededi man okụt unen ke ubọkọkọ esie. Enye eken ekedi andikpep emi ekesede inyene ye uku ke ndek okonyụn̄ odude ke mben̄eidem ndiwa uwem esie man anyan̄a uwem mmọ en̄wen. Ufọn idụhe ndidọhọ, owo iba ẹmi ẹkenyene nsio nsio ekikere! Odu n̄kpọ kiet akpan akpan emi mmọ ẹkesịnde ndinyịme ofụri ofụri—kpa n̄kpọ aban̄ade akpanikọ.

Iren oro ẹkedi Pontius Pilate ye Jesus Christ. Jesus akada ke iso Pilate nte abiatibet emi ẹbiomde ikpe. Ntak-a? Jesus ama anam an̄wan̄a ete ke ntak kaban̄a emi—ke akpanikọ, kpa ata akpan ntak emi akanamde enye edi isọn̄ onyụn̄ edinam utom ukwọrọikọ esie—ekedi n̄kpọ kiet: akpanikọ. Enye ọkọdọhọ ete: “N̄kamana kaban̄a ntak emi, n̄konyụn̄ ndụk ke ererimbot kaban̄a n̄kpọ emi, man ndi ntiense nnọ akpanikọ.”—John 18:37.

Ibọrọ Pilate ekedi n̄wọrọnda mbụme kiet: “Nsidi akpanikọ?” (John 18:38) Nte enye ama enen̄ede oyom ibọrọ? Ekeme ndidi ikoyomke. Jesus ekedi orụk owo emi ekemede ndibọrọ mbụme ekededi emi ẹbụpde enye ke esịt akpanikọ, edi enye ikọbọrọke Pilate. Ndien Bible ọdọhọ ete ke enye ama okobụp mbụme esie okụre, Pilate ama ọkpọn̄ efe oro mme owo ẹkebonode ke ebe oro. Eyedi andikara Rome oro okobụp mbụme emi ke nsahi otode unana edinịm ke akpanikọ, nte n̄kpọ eke ọkpọdọhọde ete, “Akpanikọ? Nso idi oro? Utọ n̄kpọ oro idụhe!”a

Eyịghe eyịghe ekikere Pilate kaban̄a akpanikọ edi ọsọ n̄kpọ mfịn. Ediwak owo ẹnịm ẹte ke akpanikọ enyene adan̄a—ke nditịn̄ ke usụn̄ en̄wen, nte ke se idide akpanikọ inọ owo kiet ekeme nditre ndidi akpanikọ nnọ owo en̄wen, ntre mmọ mbiba ẹkeme “ndinen.” Ukpepn̄kpọ emi otịm atara tutu ẹnyene mme ikọ ẹnọ enye—“akpanikọ edi n̄kpọ idemowo.” Ndi ntem ke afo ese n̄kpọ aban̄ade akpanikọ? Edieke edide ntre, nte ekeme ndidi nte afo omonyịme ekikere emi ye unana edidụn̄ọde enye ketket? Idem ọkpọkọm afo unyịmeke, nte ọmọfiọk adan̄a nte ukpepn̄kpọ akwaifiọk emi otụkde uwem fo?

Edin̄wana ye Akpanikọ

Pontius Pilate ikedịghe akpa owo emi ẹkeyịkde ekikere aban̄ade ata akpanikọ. Ndusụk mbon akwaifiọk Greek eset ẹma ẹnam ukpepn̄kpọ aban̄ade mme utọ eyịghe oro edi ubọkọkọ ofụri eyouwem mmọ! Isua ikie ition mbemiso Pilate, Parmenides (emi ẹkedade nte anditọn̄ọ ukpepn̄kpọ aban̄ade odudu oro akande eke owo) okonịm ke akpanikọ ete ke owo ikemeke ndinyene ata ifiọk. Democritus, emi ẹkedade nte “andikpon n̄kan ke otu mbon akwaifiọk,” ọkọdọhọ ete: “Akpanikọ odịbe oyom usụn̄. . . . Nnyịn itịmke ifiọk n̄kpọ ndomokiet.” Socrates, iso-ọfọn edide enyeemi ẹkponode ẹkan ke otu mmọ kpukpru, ọkọdọhọ ete ke kpukpru se imọ idiọn̄ọde edi nte ke imọ ifiọkke n̄kpọ ndomokiet.

En̄wan emi kaban̄a ekikere oro nte ke ẹkeme ndifiọk akpanikọ amakaiso tutu osịm eyo nnyịn. Ke uwụtn̄kpọ, ndusụk mbon akwaifiọk, ẹdọhọ ẹte sia ifiọk osịmde nnyịn ebe ke ndido ukop ntụk nnyịn, ẹmi ẹkemede ndibian̄a, idụhe ifiọk emi ẹsọn̄ọde ẹwụt nte edide akpanikọ. René Descartes owo akwaifiọk otode France ye ata anam ibat ama ebiere ndidụn̄ọde kpukpru n̄kpọ ẹmi enye ekekerede ke imotịm ifiọk. Enye ama ọduọn̄ọ ofụri akpanikọ ke mîbọhọke kiet oro enye okonịmde ete ke owo ikemeke ndifan̄a: “Cogito ergo sum,” m̀mê, “N̄kere, ke ntre, ke ami ndi.”

Ido Edinam eke Akpanikọ Ndidi N̄kpọ Idemowo

Akpanikọ ndidi n̄kpọ idemowo itreke ye mbon akwaifiọk. Mme adaiso ido ukpono, ẹmi ẹma ẹkebiat ekikere mmọ ke ufọkn̄wed ẹkpep enye, ẹnyụn̄ ẹsuan enye ke mme n̄kpọ usuanetop. Bishop Episcopal oro John S. Spong ọkọdọhọ ke n̄kpọ nte isua ifan̄ ẹmi ẹkebede ete: “Ana nnyịn . . . ikpọn̄ edikere ke imenyene akpanikọ ndien ana mmọ eken edinyene idaha ekikere nnyịn ẹdi ẹdifiọk nte ke ofụri akpanikọ akan se kpukpru nnyịn ikemede ndifiọk.” Ekikere Spong nte ke akpanikọ edi n̄kpọ idemowo, kpa nte eke ata ediwak mme ọkwọrọ ederi mfịn, esisọp ndikpọnọde mme ukpepn̄kpọ ido uwem Bible nnịm ke ntak ukpepn̄kpọ akwaifiọk edide “yak owo kiet kiet anam ubiere esiemmọ.” Ke uwụtn̄kpọ, ke ukeme ndinam mme adan̄ ukemuduot ẹtịm ẹdu “ke ifụre” ke Ufọkabasi Episcopal, Spong ama ewet n̄wed emi ọdọhọde ete ke apostle Paul ekedi adan̄ ukemuduot!

Ke ediwak idụt ndutịm ufọkn̄wed esinam ẹnyene ukem orụk ekikere oro. Allan Bloom ekewet ke n̄wed esie oro The Closing of the American Mind ete: “N̄kpọ kiet odu emi akwa ekpepn̄wed ekemede nditịm mfiọk: ekpere ndidi eyen ufọkn̄wed kiet kiet emi odụkde ufọkn̄wed ntaifiọk onịm ke akpanikọ, mîdịghe ọdọhọ ke imonịm ke akpanikọ, nte ke akpanikọ enyene adan̄a.” Bloom ama okụt ete edieke imọ ifan̄ade se nditọ ufọkn̄wed imọ ẹnịmde ke akpanikọ ke n̄kpọ emi, mmọ ẹyekop n̄kpaidem, “nte n̄kpọ eke ẹdọhọde ke enye afan̄a 2 + 2 = 4.”

Ẹsịn udọn̄ ẹnọ ukem ekikere emi ke anana-ibat usụn̄ en̄wen. Ke uwụtn̄kpọ, etie nte mme ọkọmbụk TV ye n̄wed mbụk n̄kpọntịbe ẹsiwak ndinyene udọn̄ ke ndinam mme owo ẹkop inemesịt ẹkan nditịn̄ akpanikọ oro odude ke mbụk. Ndusụk ndutịm mbụk n̄kpọntịbe ẹsikam ẹwụt abian̄a abian̄a ndise man otodo ẹnam enye edi n̄wọrọnda akan. Ndien ke edinam unọ idem inemesịt ẹsida en̄wan oro okponde akan ẹtiene akpanikọ. Ẹnen̄ede ẹda mme ido ye eduuwem oro mme ete ye eka ye eteete ye ekaeka nnyịn ẹkenyenede nte ẹdide n̄kpọ eset ẹnyụn̄ ẹsiwak ndida enye in̄wan̄în̄wan̄ nnam nsahi.

Nte ededi, ndusụk owo ẹkeme ndidọhọ ke ekese ke otu ekikere emi aban̄ade akpanikọ ndidi n̄kpọ idemowo mi owụt in̄wan̄în̄wan̄ ekikere ndien ke ntre enyene eti odudu ke n̄kaowo. Ndi enye, nte ededi, enyene? Ndien nso kaban̄a odudu oro enye enyenede ke idemfo? Nte afo omonịm ete ke akpanikọ enyene adan̄a mîdịghe ke idụhe-du? Edieke edide ntre, edidụn̄ọde nnyom enye ekeme nditie fi nte ubiatini. Utọ ekikere oro eyetụk ini iso fo.

[Mme Ikọ idakisọn̄]