Ntak Odụn̄ọrede Oyom Akpanikọ?

EDIWAK esop ido ukpono ẹdọhọ ke imenyene akpanikọ, ndien mmọ ye ifịk ẹkwọrọ enye ẹnọ mmọ en̄wen. Nte ededi, ke otu idemmọ mmọ ẹkwọrọ akpakịp ntịme ntịme “akpanikọ.” Ndi emi akam edi uyarade en̄wen nte ke kpukpru akpanikọ ẹnyene adan̄a, nte ke ọyọhọ akpanikọ idụhe? Baba.

Ke n̄wed esie The Art of Thinking, Prọfesọ V. R. Ruggiero owụt n̄kpaidem esie nte ke idem mme enyene ibuot owo ndusụk ini ẹsidọhọ ẹte ke akpanikọ enyene adan̄a. Enye ekere ntem ete: “Edieke owo kiet kiet ebierede se idide akpanikọ ọnọ idemesie, do idụhe ekikere owo emi ekemede ndifọn n̄kan eke owo en̄wen. Kpukpru ẹnyene ndidi ukem. Ndien edieke kpukpru ekikere ẹdide ukem, ntak ẹfiakde ẹdụn̄ọde ibuot nneme ekededi? Ntak ẹdọkde isọn̄ ẹyom ibọrọ ẹnọ mme mbụme ẹban̄ade n̄kpọ eset? Ntak ẹdụn̄ọrede ẹyom mme ntak mfịna ke Ufọt Ufọt Edem Usiahautịn? Ntak ẹdụn̄ọrede ẹyom usọbọ udọn̄ọ kansa? Ntak ẹsan̄ade ẹdụn̄ọde uyọ ntantaọfiọn̄? Mme edinam ẹmi ẹsịne ifiọk n̄kukụre edieke ndusụk ibọrọ ẹfọnde ẹkan mmọ eken, edieke akpanikọ adade san̄asan̄a ọkpọn̄, mînyụn̄ ikọn̄ọke ke, ekikere owo.”

Ke akpanikọ, idụhe owo ndomokiet emi enen̄ede onịm ete ke akpanikọ idụhe. Ke ini edide edisịm mme ata idem n̄kpọ ẹkụtde ke enyịn, utọ nte ibọkusọbọ, ifiọk ibat, m̀mê ibet ukpepn̄kpọ obot, idem ata owo emi onịmde ekikere oro nte ke akpanikọ edi n̄kpọ idemowo eyenịm ke akpanikọ nte ke ndusụk n̄kpọ ẹdi akpanikọ. Anie ke otu nnyịn ekpedede anam isan̄ ke ubomofụm edieke nnyịn mîkpekereke ke mme ibet ẹban̄ade mme n̄kpọ ndisan̄a ke ofụm edi ọyọhọ akpanikọ? Mme akpanikọ ẹmi ẹkemede ndisọn̄ọ ẹdu; mmọ ẹkan nnyịn ẹkụk, ndien nnyịn iyak uwem nnyịn isịn ke mmọ.

Utịp Ekikere Oro Nte ke Akpanikọ Edi N̄kpọ Idemowo

Nte ededi, edi ke n̄kan̄ ido uwem ke ẹnen̄ede ẹkụt mme ndudue eke edinyene ekikere oro nte ke akpanikọ edi n̄kpọ idemowo, koro edi mi ke utọ ekikere oro enen̄ede enyene idiọk utịp. The Encyclopedia Americana etịn̄ akpan n̄kpọ emi ete: “Ẹnen̄ede ẹyịk m̀mê owo ekeme ndinyene ifiọk, m̀mê akpanikọ oro ẹdiọn̄ọde . . . Edi akpanikọ, nte ededi, nte ke ini ekededi emi ẹsịnde ekikere iba ẹban̄ade akpanikọ ye ifiọk nte edide ndap m̀mê se inọde unan, n̄kaowo esibiara.”

Eyedi afo omokụt utọ mbiara oro. Ke uwụtn̄kpọ, mme ukpepn̄kpọ ido uwem Bible, ẹmi ẹdọhọde in̄wan̄în̄wan̄ nte ke oburobụt ido idan̄ akwan̄a, ẹdi se owo mîwakke ndida aba nte akpanikọ. Nte n̄kpọ etiede—“biere se ifọnde ye afo”—edi ọsọ ekikere. Nte owo ekededi ekeme ndidọhọ ke n̄kaowo ndibiara itoho ke ntak ekikere emi nte ke akpanikọ edi n̄kpọ idemowo? Ke akpanikọ mme ntatara udọn̄ọ ẹmende ẹto idan̄, n̄wụre ke ubon, ye uyomo idịbi nditọwọn̄ ke ofụri ererimbot ẹtịn̄ ikọ idemmọ.

Nso Idi Akpanikọ?

Ntre ẹyak nnyịn ikpọn̄ n̄kịmn̄kịm mmọn̄ oro nte ke akpanikọ edi n̄kpọ idemowo inyụn̄ idụn̄ọde esisịt se Bible etịn̄de nte edide ata mmọn̄ akpanikọ. (John 4:14; Ediyarade 22:17) Ke Bible, “akpanikọ” ke usụn̄ ndomokiet itiehe nte n̄kpọ emi owo mîkemeke ndikụt, ekikere oro mînyeneke idem emi mbon akwaifiọk ẹfan̄ade ẹban̄a.

Ke ini Jesus ọkọdọhọde ke ofụri uduak imọ ke uwem ekedi ndineme mban̄a akpanikọ, enye eketịn̄ aban̄a n̄kpọ emi mme anam akpanikọ Jew ẹkedade ke akpan n̄kpọ ke ediwak isua ikie. Ke ndisana uwetn̄kpọ mmọ, mme Jew ẹma ẹkot ẹban̄a “akpanikọ” ke anyanini nte n̄kpọ emi edide ata idem n̄kpọ, idịghe n̄kpọ emi ẹkerede-kere. Ke Bible, “akpanikọ” akabade ikọ Hebrew oro “ʼemethʹ,” emi adade ọnọ n̄kpọ oro enyenede iwụk, ọsọn̄de, ndien, ndusụk ke akande kpukpru, se eberide edem.

Mme Jew ẹma ẹnyene eti ntak ndikese akpanikọ ke usụn̄ oro. Mmọ ẹkekot Abasi mmọ, Jehovah, “Abasi akpanikọ.” (Psalm 31:5) Emi ekedi koro kpukpru n̄kpọ ẹmi Jehovah ọkọdọhọde ke imọ iyenam, enye ama anam. Ke ini enye ekesinamde mme un̄wọn̄ọ, enye ama esinịm mmọ. Ke ini ọkọnọde odudu ẹtịn̄ mme prọfesi, mmọ ẹma ẹsu. Ke ini enye eketịn̄de mme akpatre ubiere, ẹma ẹsinam mmọ. Ediwak miliọn nditọ Israel ẹkedi mme andikokụt mme ata idem n̄kpọ ẹmi. Mme andiwet Bible eke odudu spirit ẹkewet mmọ nte akpanikọ emi owo mîkemeke ndifan̄a ke mbụk. Ke mîbietke mme n̄wed eken ẹmi ẹsede ke edisana, Bible ikọn̄ọke ke n̄ke. Enye enen̄ede ọkọn̄ọ ke mme akpanikọ ẹmi ẹkemede ndisọn̄ọ—kpa mme ata idem n̄kpọ eke mbụk, n̄kpọ eset, ifiọk ntaifiọk, ye eke n̄kaowo. Eyịghe idụhe andiwet psalm etịn̄de aban̄a Jehovah ete: “Mbet fo edi [akpanikọ, NW]. . . . Kpukpru mbet fo ẹnyụn̄ ẹdi akpanikọ. . . . Ofụri ikọ fo edi akpanikọ”!—Psalm 119:142, 151, 160.

Jesus Christ ama afiak etịn̄ mme ikọ psalm oro ke ini enye eketịn̄de ke akam ọnọ Jehovah ete: “Ikọ fo edi akpanikọ.” (John 17:17) Jesus ama ọfiọk ete ke ofụri n̄kpọ emi Ete esie eketịn̄de ama enen̄ede enyene iwụk onyụn̄ edi se eberide edem. Kpasụk ntre, Jesus ama “ọyọhọ . . . ye akpanikọ.” (John 1:14) Mme anditiene enye ẹkekpep n̄kpọ nte mme andikụt ke enyịn, ẹnyụn̄ ẹwet ẹnọ kpukpru emana ini iso, nte ke ofụri n̄kpọ emi enye eketịn̄de ekedi se ẹberide edem, kpa akpanikọ.a

Nte ededi, ke ini Jesus ọkọdọhọde Pilate ke imọ ikedi isọn̄ nditịn̄ akpanikọ, enye ama enyene san̄asan̄a akpanikọ ke ekikere. Jesus eketịn̄ ikọ oro ke ibọrọ mbụme oro Pilate okobụpde ete: “Nte afo edi edidem nan̄a?” (John 18:37) Obio Ubọn̄ Abasi, ye udeme oro Jesus enyenede nte Edidem esie, ẹkedi ata ibuotikọ, kpa akpan ubak, ukpepn̄kpọ Jesus ke adan̄aemi enye okodude ke isọn̄. (Luke 4:43) Nte ke Obio Ubọn̄ emi eyenam enyịn̄ Jehovah asana, owụt unen itie edikara esie, onyụn̄ anam anam-akpanikọ ubonowo afiak edidu nsinsi uwem ye inemesịt edi “akpanikọ” emi ofụri mme ata Christian ẹdoride enyịn. Sia udeme oro Jesus enyenede ke ndisu kpukpru un̄wọn̄ọ Abasi edide akpan n̄kpọ ntre, ndien sia kpukpru mme prọfesi Abasi ẹkabarede ẹdi “Amen,” m̀mê akpanikọ, ke ntak esie, Jesus nte odotde ama ekeme ndidọhọ ete: “Ami ndi usụn̄ ye akpanikọ ye uwem.”—John 14:6; 2 Corinth 1:20; Ediyarade 3:14.

Ndidiọn̄ọ akpanikọ emi nte edide se ẹkemede ndiberi edem ọyọhọ ọyọhọ enyene se ọwọrọde akamba akamba ọnọ mme Christian mfịn. Enye ọwọrọ ke mbuọtidem mmọ ke Abasi ye idotenyịn mmọ ke mme un̄wọn̄ọ esie ẹkọn̄ọ ke akpanikọ, ke mme ata idem n̄kpọ.

Akpanikọ Odu ke Edinam

Idịghe n̄kpọ n̄kpaidem, Bible abuan akpanikọ ye edinam. (1 Samuel 12:24; 1 John 3:18) Ye mme Jew oro ẹkebakde Abasi, akpanikọ ikedịghe ibuot nneme ndikama ke ukpepn̄kpọ akwaifiọk; enye ekedi usụn̄ uwem. Ikọ Hebrew oro adade ọnọ “akpanikọ” ekeme n̄ko ndiwọrọ “edinam akpanikọ” ndien ẹkeda nditịn̄ mban̄a owo emi ẹkemede ndibuọt idem. Jesus ekekpep mme anditiene enye ndida akpanikọ ke ukem usụn̄ oro. Enye ke ifiopesịt ama obiom mbubịk ido mme Pharisee ikpe, kpa akwa ukpe oro okodude ke ufọt mme ikọ ubat idem ke edinen ye ndiọi edinam mmọ. Ndien enye ama onịm uwụtn̄kpọ ke ndidu uwem ekekem ye akpanikọ emi enye ekekpepde.

Ntre ke ekpedi ye kpukpru mme anditiene Christ. Ye mmọ, akpanikọ Ikọ Abasi, idara idara eti mbụk Obio Ubọn̄ Abasi ke idak ukara Jesus Christ, otịm okpon akan ikpîkpu ntọt. Akpanikọ oro onụk mmọ ndinam n̄kpọ, enyịk mmọ ndidu uwem ekekem ye enye nnyụn̄ mbuana enye ye mmọ en̄wen. (Men Jeremiah 20:9 domo.) Ye esop Christian akpa isua ikie, ndusụk ini ẹkediọn̄ọ usụn̄uwem emi mme anditiene Christ ẹkedụkde n̄kukụre nte “akpanikọ” m̀mê “usụn̄ akpanikọ.”—2 John 4; 3 John 4, 8; 2 Peter 2:2.

N̄kpọuto Emi Odotde Ekọmurua Ekededi

Edi akpanikọ, ndinyịme mme akpanikọ Ikọ Abasi akpa n̄kpọ. Akpa, ndikam n̄kpep akpanikọ ekeme ndidi ifiọk n̄kpọntịbe emi akamade ubiak. The Encyclopedia Americana ọdọhọ ete: “Ẹsiwak ndineni akpanikọ, koro enye mînyịmeke asari m̀mê n̄ke.” Ndikụt nte ẹyarade se nnyịn inịmde ke akpanikọ nte edide nsu ekeme ndikama edikpu, akpan akpan edieke edide mme adaiso ido ukpono ẹmi ẹbuọtde idem ẹkekpep nnyịn. Ndusụk owo ẹkeme ndimen ifiọk n̄kpọntịbe emi ndomo ye owo ndidi ndifiọk nte ke ete ye eka emi ẹbuọtde idem, ke akpanikọ, ẹkedi mme ndedịbe abiatibet. Edi nte edidụn̄ọde n̄kụt akpanikọ ido ukpono ifọnke ikan edidu uwem ke abian̄a? Nte ndifiọk se idide akpanikọ ifọnke ikan nditiene nsu?b—Men John 8:32; Rome 3:4 domo.

Udiana, ndida akpanikọ ido ukpono ndu uwem ekeme ndinam nnyịn itre ndinyene uma ndusụk mbon ẹmi ke akpa ẹkedide ufan nnyịn. Ke ererimbot emi ediwak owo “ẹma ẹkekpụhọ akpanikọ Abasi ye nsu,” etie nte mbon ẹmi ẹyịrede ye akpanikọ Ikọ Abasi ẹnyene ukpụhọde ndien ndusụk ini ẹsifep mmọ ẹnyụn̄ ẹnyene ukwan̄ ekikere ẹban̄a mmọ.—Rome 1:25; 1 Peter 4:4.

Edi akpanikọ odot ye adianaiba ekọmurua emi. Edifiọk akpanikọ anam nnyịn ibọhọ nsu, abian̄a, ye nsunsu ekikere. Ndien ke ini nnyịn idade enye idu uwem, akpanikọ ọsọn̄ọ nnyịn idem ndiyọ nsọn̄ọn̄kpọ. Akpanikọ Abasi enen̄ede edi se ẹberide edem onyụn̄ enyene eti isọn̄, ndien enye enen̄ede anam nnyịn inyene idotenyịn, tutu enye an̄wam nnyịn ndisọn̄ọ nda ke idak idomo ekededi. Eyịghe idụhe apostle Paul ekemende akpanikọ odomo ye akamba, ọsọn̄idem ikpa n̄kpaha, m̀mê mbọbọ, emi mbonekọn̄ ẹsibọbọde ẹka ekọn̄!—Ephesus 6:13, 14.

N̄ke Bible ọdọhọ ete: “Dep akpanikọ, kûnyụn̄ unyam, ye eti ibuot ye item, ye asian.” (Mme N̄ke 23:23) Ndida akpanikọ nte n̄kpọ emi enyenede-nyene adan̄a m̀mê n̄kpọ emi mîdụhe-du edi nditaba ata akama-nduaidem ye ọnọ-uyụhọ ndụn̄ọde emi uwem ọnọde. Ndikụt enye edi ndinyene idotenyịn; ndifiọk nnyụn̄ mma enye edi ndifiọk nnyụn̄ mma Andibot ekondo ye ikpọn̄îkpọn̄ edibon Eyen esie; ndida enye ndu uwem edi ndidu uwem ye uduak ye ifụre ekikere, idahaemi ye ke nsinsi.—Mme N̄ke 2:1-5; Zechariah 8:19; John 17:3.

[Mme Ikọ idakisọn̄]

[Ekebe ke page 6]

Nte Akanam Akpanikọ Okpụhọde?

EDI V. R. Ruggiero okobụp mbụme oro ke n̄wed esie oro The Art of Thinking. Ibọrọ esie edi baba. Enye anam an̄wan̄a ete: “Enye ke ndusụk ini ekeme nditie nte okpụhọde, edi ke ẹtịmde ẹse ẹyekụt ke ikpụhọkede.”

“Kere ban̄a,” ntre ke enye ọdọhọ, “n̄kpọ aban̄ade andiwet akpa n̄wed eke Bible, kpa n̄wed Genesis. Ke ediwak isua ikie mme Christian ye mme Jew ukem ukem ẹkenịm ke akpanikọ nte ke owo kiet ekewet n̄wed oro. Ẹma ẹfan̄a ekikere emi nte ini akakade, ndien ekem ẹma ẹkpụhọde emi ye edinịm ke akpanikọ oro nte ke n̄kpọ nte mme andiwet ition ẹma ẹtịp n̄kpọ ẹsịn ke ndiwet Genesis. Ekem, ke 1981, ẹma ẹsio ibọrọ ndụn̄ọde isua 5 ke usem emi ẹkenamde ẹban̄a Genesis, ẹdọhọde ẹte ke ifet edide mbahade 82 eke ikie odu nte ke edi owo kiet ekewet, kpa nte ẹkekerede ke akpa.

“Nte akpanikọ kaban̄a andiwet Genesis omokpụhọde? Baba. Se nnyịn inịmde ke akpanikọ ikpọn̄ okpụhọde. . . . Ifiọk nnyịn m̀mê unana ifiọk nnyịn idikpụhọkede akpanikọ.”

[Ekebe ke page 7]

Edinyene Ukpono Nnọ Akpanikọ

“EDINYENE ukpono nnọ akpanikọ idịghe n̄kukụre abian̄a abian̄a edikụt ndudue nnọ eke eyo nnyịn emi odomode nditat kpukpru n̄kpọ ‘nnịm iferi,’ ke edinịm ke akpanikọ nte ke owo ndomokiet m̀mê n̄kpọ ndomokiet ikemeke ndiwụt nnennen se idide akpanikọ. Enye edi edu emi emende idara idara mbuọtidem nte ke ẹkeme ndikụt akpanikọ, adian ye sụn̄sụn̄ edisụhọde idem nnọ akpanikọ ke ebiet ekededi ye ini ekededi oro enye ọwọrọde edi. Utọ editie in̄wan̄în̄wan̄ ntre ye akpanikọ edi se ẹyomde ẹto kpukpru mmọ oro ẹtuakde ibuot ẹnọ Abasi akpanikọ; ke adan̄aemi edinyene eti ukpono nnọ akpanikọ ọnọde nsọn̄ọ aban̄a edinam akpanikọ ke mme edinam owo ye mbọhọidụn̄ esie, ke ikọ ye ke edinam. Emi edi edu emi nnyịn ikụtde, oro A[kani] T[estament] ye O[bufa T[estament] ẹtiede ntiense ẹban̄a.”​—⁠The New International Dictionary of New Testament Theology, Eboho 3, page 901.

[Mme ndise ke page 7]

N̄kọri ifiọk ntaifiọk ọkọn̄ọ ke edikụt mme akpanikọ ifiọk ntaifiọk

[Ndise ke page 8]

Akpanikọ onyịme Obio Ubọn̄ ye mme edidiọn̄ esie