Bible Usem Goth—N̄wọrọnda Uko Uko Edinam

MBON Goth ẹkedi mbon ekpụk Germany oro ẹkedianade kiet, iso-ọfọn ẹtode Scandinavia. Ke mme ntọn̄ọ ntọn̄ọ isua ikie eke Eyo Nnyịn, mmọ ẹma ẹwọrọ ẹkedụn̄ ke edem usụk Obubịt Inyan̄ ye akpa Danube, tutu osịm nsannsan Obio Ukara Rome.

Akpa n̄wed oro ẹkemịn̄de ke usem Germany ekededi ekedi Bible usem Goth. Mfịn edikabade emi odu ke mbak mbak uduot kpọt. Nte ededi, enye osụk edi n̄wọrọnda ye ọsọn̄urua edikabade eke Edisana N̄wed Abasi. Ntak-⁠a?

Ulfilas​—⁠Isụn̄utom ye Akabade Bible

Akabade Bible emi ekedi Ulfilas, oro ke usụn̄ efen ẹkediọn̄ọde ke enyịn̄ usem Goth esie nte Wulfila. Nte ewetmbụk oro Philostorgius ọdọhọde, Ulfilas okoto ubon mbuotekọn̄ oro mbon Goth ẹketan̄de ẹka Cappadocia, emi idahaemi edide ubak n̄kan̄ edem usiahautịn Turkey. Amanade ke n̄kpọ nte 311 E.N., Eusebius eke Nicomedia ama odori enye ubọk ke n̄kpọ nte isua 30 ke ukperedem onyụn̄ ọnọ ukpep ndinam utom nte isụn̄utom ke otu mbon Goth.

Ewetmbụk oro Will Durant ọdọhọ ete, “Man eteme onyụn̄ anam mbon oro enye akakabade esịn ke ido ukpono esie ẹwak, enye ke ime ama akabade ofụri Bible, ke ẹsiode N̄wed Ndidem ẹfep, oto ke usem Greek esịn ke usem Goth.” (The Age of Faith) Mfịn, ke ẹsiode ubak n̄wed Nehemiah ẹfep, n̄kukụre ikpan̄wed Bible usem Goth efen oro odude ẹdi mbak N̄wed Abasi Christian Usem Greek.

Usem Goth ikedịghe usem oro ẹwetde-wet. Ulfilas ke ntre ama osobo n̄kpọ-ata eke edikabade n̄wed oro okoyomde san̄asan̄a ikike. Mme ewetn̄wed ido ukpono eset ẹdọhọ ke enye okosio abisi usem Goth oro enyenede idiọn̄ọ 27 edi, ẹmi ẹkọn̄ọde akpan akpan ke abisi usem Greek ye Latin. Akan oro, The New Encyclopædia Britannica ọdọhọ ete ke “enye ama otịbi ido usem Christian mbon Germany edi, emi ẹsụk ẹkamade ndusụk ke otu mmọ.”

Ntọn̄ọ Mbụk Bible Usem Goth

Ulfilas ama okụre edikabade esie mbemiso 381 E.N. onyụn̄ akpa isua iba m̀mê ita ke ukperedem. The Encyclopedia Americana, emi ọdọhọde ke “mbon Goth oro ẹkewọn̄ọde ẹkedụn̄ ke Spain ye Italy ẹkekama edikabade oro ke ofụri ofụri” ọsọn̄ọ nte utom esie ọkọwọrọde etop. Ke akpanikọ, ke ndida ibat mbai oro ẹsụhọde mbiere, etie nte ẹma ẹsion̄o Bible usem Goth emi ẹwet awak. Iso-ọfọn, ẹkewet ediwak ikpan̄wed ke mme ufọkikpa Ravenna ye Verona, ke ikpehe emi mbon Goth ẹkesiakde obio ukara mmọ. Mme ufọkikpa ẹkedi mme ubet ke ufọkidụn̄ mme monk ẹmi ẹkesiwetde ẹnyụn̄ ẹsion̄ode mme ikpan̄wed.

Mbon Goth ẹketre ndidu nte idụt ke n̄kpọ nte 555 E.N., ke Justinian I andikara Byzantine ama akafiak akan Italy. Tönnes Kleberg ọdọhọ ke mmọ ẹma ẹketre ndidu, “usem mbon Goth ye mme ido edinam mbon Goth ke Italy ama osop, ye unana idiọn̄ọ nte ke mmọ ẹma ẹdu. Owo ikenyeneke udọn̄ aba ke ikpan̄wed oro ẹkewetde ke usem Goth. . . . Ke akamba udomo ẹma ẹdian̄ade mmọ ẹnyụn̄ ẹkwat man ẹsọhi se ẹkewetde ẹfep. Ẹma ẹwet mbufa n̄kpọ ndien ke ọsọn̄urua ikpan̄wed oro.”

Ikpan̄wed Ẹmi Ẹsụhọde

Ke ndusụk ikpan̄wed ẹmi, owo ikotịmke ikwat ikọ, akpa uwetn̄kpọ ẹkesụk ẹdodu mbukpọn̄ mbukpọn̄. Ẹma ẹkụt ediwak ukwakwat ikpan̄wed emi, nte ẹkotde mmọ, ẹnyụn̄ ẹkot. Ke edide n̄wọrọnda, ẹma ẹtịm ọwọrọetop Ikpan̄wed Argenteus, oro esịnede Gospel inan̄ ke adiana ke adiana nte Matthew, John, Luke, ye Mark, ẹnịm ye unana owo ndibiat.

Ẹkere ke ẹkewet ata ediye ikpan̄wed emi ke ufọkikpa Ravenna ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ ọyọhọ isua ikie itiokiet E.N. Ẹkot enye Ikpan̄wed Argenteus, ọwọrọde “N̄wed Silver,” koro ẹdade mmọn̄n̄wed silver ẹwet enye. Mme ikọn̄ esie ẹnyene uduot mmọn̄ibọn̄, owụtde ete ke eyedi ẹkewet enye ẹnọ ọbọn̄. Ẹda abisi gold ẹbana akpa udịm ita ke Gospel kiet kiet ọkọrọ ye ntọn̄ọ nsio nsio ikpehe. Enyịn̄ mme andiwet Gospel n̄ko ẹdu ke gold ke enyọn̄ “ekara ekara ikpehe” inan̄ oro kiet ẹsede eken ẹmi ẹdude ke isọn̄ isọn̄ ikpehe n̄wed kiet kiet. Mmọemi ẹsiak itie oro ẹtịn̄de ukem n̄kpọ ke Gospel.

Ndifiak Nnyene Bible Usem Goth

Ke ẹma ẹkesuan idụt Goth, ọsọn̄urua Ikpan̄wed Argenteus oro ama osop. Owo ikafiakke ikụt enye aba tutu ẹkedi ẹdinyene ifiọk ẹban̄a enye ke ufọt ufọt ọyọhọ isua ikie 16 ke ufọkidụn̄ mme monk ke Werden emi ekperede Cologne, Germany.

Ke isua 1569, ẹma ẹmịn̄ Akam Ọbọn̄ oro ẹkekabade ẹsịn ke usem Goth, ẹdụride ntịn̄enyịn ẹwụt Bible emi ẹkedade enye ẹto. Enyịn̄ oro Ikpan̄wed Argenteus okodụk n̄wed ke akpa ini ke 1597. Ikpan̄wed emi ama oto Werden edidu ke itie ubon n̄kpọuto andikara ke Prague. Nte ededi, ke utịt Ekọn̄ Isua Edịp ye Duop ke 1648, mbon Sweden oro ẹkekande ẹma ẹda enye ẹnyọn̄ ọkọrọ ye mme n̄kpọuto eken. Ọtọn̄ọde ke 1669 ikpan̄wed emi emenyene nsinsi itie ke Itie Ubonn̄wed Uppsala University, Sweden.

Ikpan̄wed Argenteus ekenyene ikọn̄ 336 ke akpa, 187 ke otu ẹmi ẹdu ke Uppsala. Ẹma ẹfiọhọ ikọn̄ kiet efen​—⁠akpatre ikọn̄ eke Gospel Mark​—⁠ke 1970 ke Speyer, Germany.

Ọtọn̄ọde ke ini oro ikpan̄wed emi akafiakde edidu, nditọ ukpepn̄kpọ ẹma ẹtọn̄ọ ndidụn̄ọde ikpan̄wed oro man ẹfiọk se usem Goth oro ama okosop ọwọrọde. Ke adade kpukpru ikpan̄wed oro ẹdude ye mbemiso ukeme oro ẹkesịnde ke ndifiak nnyene uwetn̄kpọ oro adian kiet, eyen ukpepn̄kpọ oro Wilhelm Streitberg emi otode Germany, ama emịn̄ “Die gotische Bibel” (Bible Usem Goth) ke 1908, ke usem Greek ye usem Goth ke nsakiso page.

Mfịn, Bible usem Goth emi edi n̄kpọ udọn̄ ọnọ nditọ ukpepn̄kpọ akpan akpan. Nte ededi, akpanikọ oro nte ke ẹma ẹnam ẹnyụn̄ ẹma enye ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ eyo oro ẹkekabarede Bible owụt udọn̄ ye ubiere Ulfilas ndikabade Ikọ Abasi nsịn ke se ikedide obufa usem adan̄aoro. Enye nte enende ama ọfiọk ete ke usụn̄ emi kpọt ke mbon Goth ẹkedori enyịn ndifiọk akpanikọ Christian.

[Ebiet Ẹdade Ndise Ẹto ke page 9]

Ẹbọ ẹto Uppsala University Library, Sweden