Jehovah Omokpụhọde Mme Ini ye Eyo ke Romania
OFỤM ukpụhọde ama ofụme ebe ke Edem Usiahautịn Europe ke 1989. Ke n̄kpọ nte ọfiọn̄ ifan̄, mme ukara oro ini kiet ke edem ẹketiede nte n̄kpọsọn̄ obio eke owo mîkemeke ndikan ẹma ẹduọ nte obio eke udịm udịm n̄kpọntịbe osịmde. Ukpụhọde ke ndutịm ukara ọkọrọ ye mme ukpụhọde ke ebuana otuowo, ndutịm uforo, ye eke ido ukpono edide akpan n̄kpọ udọn̄ akan ọnọ Mme Ntiense Jehovah ama ada itie. Ọtọn̄ọde ke idụt kiet osịm idụt eken, ukara ẹma ẹnọ Mme Ntiense Jehovah unyịme, ndien ẹma ẹfiak ẹnọ mmọ ifụre ndikaiso ke edinam ido ukpono mmọ.
Edi eketie nte mme n̄kpọ editie isio isio ke Romania. Ukara ama enyene ata ọkpọsọn̄ odudu ke idem mme owo tutu eyetie nte ke ofụm ukpụhọde emi edinyene esisịt n̄kpọ ndinam. Nte Mme Ntiense Jehovah do ẹkekopde ẹban̄a se ikadade itie ke mme idụt Edem Usiahautịn Europe eken, mmọ ẹma ẹbụp idemmọ ẹte, ‘Nte nnyịn tutu amama iyekeme ndidara ifụre utuakibuot mbemiso Armageddon?’ Ama ọdọn̄ mmọ itọn̄ ndikụt ini oro mmọ ẹdikemede ndiboho ke mme mbonoesop Christian ye nditọete mmọ iren ye iban eke spirit, n̄kwọrọ eti mbụk an̄wan̄wa, nnyụn̄ n̄kpep mme n̄wed ukpep Bible mmọ an̄wan̄wa, ye unana ndidedịp mmọ kpukpru ini. Kpukpru oro ẹketie nte n̄kpọ ndap.
Ekem ndap oro ama osu! Emi okotịbe ke December 1989. Ke n̄kpaidem kpukpru owo, ukara Ceauşescu ama ọduọ ke okoneyo kiet. Inikiet inikiet mme Christian oro ẹma ẹkụt ubọhọ. Ke April 9, 1990, ẹma ẹdiọn̄ọ Mme Ntiense Jehovah nte esop ido ukpono oro ibet onyịmede ke Romania. Jehovah omokpụhọde mme ini ye eyo ọnọ mme ọsọn̄idem Ntiense 17,000 do.—Men Daniel 2:21 domo.
Mbụk Anyanini
Ke 1911, Carol Szabo ye Josif Kiss ẹma ẹto United States, kpa ebiet emi mmọ ẹkekpepde akpanikọ Bible ẹkenyụn̄ ẹyakde uwem mmọ ẹnọ Jehovah ndinam uduak esie ẹnyọn̄ ẹdi Romania. Mmọ ẹkeyom ndibuana eti mbụk ye mbio obio mmọ. Ndondo oro ẹsịmde Romania, mmọ ye unana ubiatini ẹma ẹtọn̄ọ ndikwọrọ ikọ. Ke ini Ekọn̄ Ererimbot I ọkọtọn̄ọde, ẹma ẹmụm mmọ ẹkesịn ke n̄kpọkọbi kaban̄a se mmọ ẹkenamde. Kpa ye oro, mme n̄kpasịp Obio Ubọn̄ oro mmọ ẹketọde ẹma ẹtọn̄ọ ndin̄wụm mfri. Ke 1920, ke ini ẹkefiakde ẹtịm utom, n̄kpọ nte mme asuanetop Obio Ubọn̄ 1,800 ẹkedu ke Romania.
Ke ini oro edu edinam ukpụhọ ukara oro ọkọtọn̄ọde ke Balkans ama enen̄ede otụk mme owo ke Romania, ndien ntịme ama okpon. Kpa ye mme ini nsọn̄ọn̄kpọ emi, nditọete nnyịn eke spirit ẹma ẹkaiso ndinam utom. Ke 1924 Watch Tower Society ama eberede itieutom ke ọyọhọ ufọk 26 ke Efak Regina Maria ke Cluj-Napoca ndise enyịn mban̄a utom ke Romania, Hungary, Bulgaria, Yugoslavia, ye Albania.
Ndutịm ukaraidem ama enen̄ede ọsọn̄ ubọk, nte ededi, ndien ke ẹsiode mme mfịna ẹtode mme ukara ẹfep, mfịna ama odu ke esịt esop. 1930 Year Book ọtọt ete: “Ke ntak unana edinam akpanikọ owo oro N̄ka ọkọnọde aka do, mme owo ẹmi ẹsuana ndien mbuọtidem mmọ enyen̄e ọkpọsọn̄ ọkpọsọn̄. N̄ka ke oyom ifet ndifiak ntọn̄ọ utom ke idụt emi, edi mme ukara n̄kann̄kụk ẹkpan kpukpru n̄kpọ, ndien ana nnyịn ibet tutu Ọbọn̄ eberede mfọnn̄kan usụn̄.” Ekem, ke 1930, ẹma ẹmek Martin Magyarosi, Ntiense otode Romania oro akanade baptism ke 1922, nte obufa asan̄autom n̄kọk itieutom, ndien ke ukperedem ẹma ẹsio itieutom oro ẹka ọyọhọ ufọk 33 ke Efak Crişana, Bucharest. Ke ẹma ẹkedomo ukeme ke anyanini, ke akpatre ẹma ẹsịn N̄ka enyịn̄ nte n̄ka oro ibet onyịmede ke Romania ke 1933.
Mme Nsọn̄ọn̄kpọ Ẹkaiso
N̄kpọsọn̄ mfịna ẹma ẹkaiso ndisịm Mme Ntiense ke Romania. 1936 Year Book ọtọt ete: “Nte eyịghe mîdụhe ikpehe ndomokiet ke isọn̄ idụhe oro nditọete ẹnamde utom ye ọkpọsọn̄ nsọn̄ọn̄kpọ akan ke Romania.” Kpa ye kpukpru mfịna oro, ibatutom 1937 ama owụt mme esop 75 ye mme asuanetop 856 ke Romania. Ke usọrọ Editi, owo 2,608 ẹkedụk.
Nte Ekọn̄ Ererimbot II akakade iso, ama otụk Romania. Ke September 1940, General Ion Antonescu ama ọbọ odudu ukara ke usanya onyụn̄ ọtọn̄ọ ndikara ukem nte Hitler. Mme edinam oyomonsia ẹkedi ọsọ n̄kpọ. Ẹma ẹmụm nditọete nnyịn ke mme itie ikie, ẹmia, ẹnyụn̄ ẹtụhọde. Ẹma ẹmụm Brọda Magyarosi ke September 1942, edi enye okosụk ekekeme ndidu ke ufọk-n̄kpọkọbi nnọ ndausụn̄ ke utom ke Transylvania.
Ukọbọ ama akaiso ke ini udịmekọn̄ Hitler ẹkewụride ẹduk idụt oro ke 1944. Ntọt otode Bucharest ama anam an̄wan̄a mme idaha oro ẹkedude ke idak ukara Nazi: “Ẹma ẹkọbọ Mme Ntiense Jehovah ke idụt emi ata idiọk idiọk. Ke ẹdide se ẹsịnde ke n̄kpọkọbi ye mbon Communist, mme ọkwọrọ ederi oro ẹkedade ẹnọ Hitler ẹdoride ikọ nte ke ẹdiọk ẹkan mbon Communist, ẹma ẹbiere edide n̄kpọkọbi isua 25, m̀mê n̄kpọkọbi nsinsi, mîdịghe ikpe n̄kpa ẹnọ ediwak nnyịn.”
Ke akpatre ekọn̄ oro ama etre, ndien ke June 1, 1945, itieutom N̄ka ke Bucharest ama ọtọn̄ọ utom. Kpa ye oro ọkọsọn̄de ndinyene mme babru, mbonutom oro ẹyakde idem ẹnọ ẹma ẹmịn̄ se ibede n̄kpri n̄wed 860,000 ye se ibede mme idem Enyọn̄-Ukpeme 85,000 ke usem Romania ye Hungary. Jehovah ama ọdiọn̄ ọkpọsọn̄ utom mmọ uwak uwak. Etisịm 1946 n̄kpọ nte mbufa owo 1,630 ẹma ẹna baptism. Akpan n̄kpọ eke isua oro ekedi mbono ofụri idụt oro ẹkenịmde ke Bucharest ke September 28 ye 29. Mme ọkwọrọ ederi ẹma ẹdomo ukeme mmọ ndibiọn̄ọ nnyụn̄ ntre mbono emi, edi mmọ ikekwe unen, ndien n̄kpọ nte owo 15,000 ẹkedụk utịn̄ikọ an̄wa. Emi ekedi akpa ini oro nditọete ke Romania ẹkekemede ndinyene utọ mbono oro.
N̄ka ama ọnọ Brọda Alfred Rütimann oto n̄kọk itieutom Switzerland aka Romania. Ke August 1947 enye ama ekeme nditịn̄ ikọ nnọ nditọete oro ẹkewakde ẹbe 4,500 ke mme itie 16, atan̄de mmọ obok kaban̄a se ikanade ke iso. Ke mîbịghike Mme Ntiense ẹmi ẹkenyene ndifiak nsobo mfịghe, isan̄ enyeemi ke ubọk ukara Communist. Ke February 1948 ukara ama odori ukpan ke utom umịn̄n̄wed ye ukwọrọikọ nnyịn. Ndien, ke August 1949, ẹma ẹdụk ẹtan̄ n̄kpọ ke itieutom ke ọyọhọ ufọk 38 ke Efak Alion. Ke etienede emi ẹma ẹmụm ediwak nditọete, esịnede Brọda Magyarosi. Isan̄ enyeemi, ke ẹdoride ikọ nte ẹdide mme andida nnọ obio ukara emi akarade ediwak obio, ẹma ẹnọ mmọ ẹka mme ufọk-n̄kpọkọbi m̀mê n̄kpọkọbi emi asan̄ade ye ọkpọsọn̄ utom. Ke isua 40 oro ẹketienede, ẹma ẹdori ukpan ke utom, ndien Mme Ntiense Jehovah ẹma ẹbọ ufen ọkpọsọn̄ ọkpọsọn̄. Mme mfịna oro asua ekesịnde ke esịt esop ẹma ẹtịp n̄kpọ ẹsịn ke nnanenyịn oro. Ke akpatre, ukara Ceauşescu ama ọduọ ke 1989, ndien ẹma ẹsana mmọ ẹyak! Nso ke mmọ ẹdinam idahaemi ye ifụre mmọ?
Ndifiak N̄kwọrọ Ikọ An̄wan̄wa
Mme Ntiense ikabiatke baba ini ndomokiet. Mmọ usọp usọp ẹma ẹtọn̄ọ ndikwọrọ ikọ ke ufọk ke ufọk. Edi emi ikedịghe mmemmem inọ mbon oro ke ediwak isua ẹkenamde utom ifịk ifịk ke ndịbe ebe ke ikọ ntiense ido nneme. Mmọ ẹma ẹkop ndịk idahaemi mmọ ẹkekemede ndikwọrọ ikọ an̄wan̄wa mi. Ata ediwak mmọ akananam inamke emi, ndien akpatre ini oro owo ekededi ke otu mmọ ọkọkwọrọde ikọ ke ufọk ke ufọk ekedi ke utịt utịt iduọk isua 1940. Nso utọ utịp ke mmọ ẹnyene? Yak ise.
Nnennen itie nditọn̄ọ edi ke ibuot obio, kpa Bucharest, emi enyenede mme andidụn̄ miliọn 2.5. Isua iba ẹmi ẹbede, n̄kpasịp esop inan̄ ẹkedu ke akwa obio emi. Idahaemi esop duop ẹdu do, ndien se ibede owo 2,100 ẹkedi usọrọ Editi eke 1992. Ye ediwak ukpepn̄kpọ Bible oro ẹnyenede n̄kọri ẹmi ẹsụk ẹnịmde, ẹkeme ndisiak ediwak mbufa esop ke mîbịghike.
Craiova edi akwa obio emi enyenede mme andidụn̄ 300,000, ke ikpehe ufọt edem usụk ye edem usoputịn idụt emi. Tutu osịm 1990, n̄kpọ nte Mme Ntiense 80 kpọt ẹkedu ke ofụri akwa obio emi. Ekem kpukpru owo ẹma ẹwụt edu usiakusụn̄, ndien utom ama ọkọri akaiso. Ke 1992 ikpọn̄, owo 74 ẹkena baptism, ndien ke ẹnịm se ibede ukpepn̄kpọ Bible 150. Ye se ibede mme asuanetop 200, mmọ ke ẹsịn ifịk ẹyom ebiet oro odotde ndinyene Ufọkmbono Obio Ubọn̄.
Ke Tirgu-Mures, Ntiense eyenete an̄wan kiet ye nditọete iren iba ẹma ẹka ẹbịne oku Orthodox man ẹsio enyịn̄ an̄wan emi efep ke n̄wed ufọkabasi. Ke ọfiọkde aban̄a uduak ediwaha mmọ, oku emi ama ọnọ mmọ ikot ẹdụk ẹdi, ndien mmọ ẹma ẹnyene eti nneme. Ekem oku emi ama ọdọhọ ete: “Ami mmofụbe mbufo ufụp edi idịghe ke idiọk usụn̄. Nnyịn ikpenyene ndinam utom oro mbufo ẹnamde. Enen̄ede ọdiọk kemi Ufọkabasi Orthodox odude ke ndobo”! Enye ama ọbọ ekpri n̄wed Nte Afo Ekpenyene Ndinịm Abasi-Ita-ke-Kiet ke Akpanikọ? ye idem Enyọn̄-Ukpeme kiet. Eyenete an̄wan emi ama okop inemesịt nte ke enye idụhe aba ke “ndobo.”—Ediyarade 18:4.
Edi n̄wọrọnda n̄kpọ nte ke ediwak mmọ oro ẹkpepde akpanikọ mfịn ẹdi n̄kparawa owo. Ntak-a? Nte an̄wan̄ade mmọ ẹma ẹdori enyịn ndikụt ekese n̄kpọ nto ukpụhọde ke ukara, edi ẹma ẹkpu mmọ. Mmọ ẹkop inemesịt ndikpep nte ke Obio Ubọn̄ Jehovah ikpọn̄ ekeme ndida nsinsi usọbọ nsọk mme mfịna nnyịn.—Psalm 146:3-5.
Ikpọ N̄kpọ Oro Ẹtịbede ke N̄kpri Obio
Ocoliş edi ekpri obio-in̄wan̄ ke edere edere Romania. Ke 1920 eren kiet oro ekerede Pintea Moise ama oto ke udịmekọn̄ mbon Russia ọnyọn̄ edi, kpa ebiet oro ẹkedade enye nte mbuotekọn̄. Enye inikiet ekedi owo Catholic, edi mbemiso enye ọnyọn̄de edi enye ama akabade owo Baptist. Urua ita ke oro ama ekebe, Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible, nte ẹkediọn̄ọde Mme Ntiense Jehovah ini oro, ẹma ẹwaha ẹtiene enye. Ke ediwaha oro ama ekebe, enye ama ọdọhọ ete: “Idahaemi ami mmokụt akpanikọ aban̄ade Abasi!” Ke 1924 otu esịnede owo 35 ẹkedu ke Ocoliş.
Mfịn, ke otu ibatowo n̄kann̄kụk 473, mme asuanetop Obio Ubọn̄ 170 ẹdu do. Ẹbahade n̄kpọ nte ufọk iba ẹnọ asuanetop kiet kiet nte efakutom esie, ndien mmọ n̄ko ke ẹnam utom ke mme obio in̄wan̄ oro ẹkande obio oro ẹkụk. Kpa ye oro, mmọ ẹnyene idotenyịn. Mmọ ẹsụk ẹbọp ediye Ufọkmbono Obio Ubọn̄ oro ekemde owo 400 ẹma ibighịke. Mme Ntiense n̄kann̄kụk ẹkenam kpukpru utom ẹmi.
Valea Largă edi ebiet emi Brọda Szabo ye Kiss ẹkedụn̄de ke 1914. Ke 1991, ke otu mme andidụn̄ 3,700 esie, esop itiaita ẹma ẹdu ye mme asuanetop Obio Ubọn̄ 582. Ke Editi eke 1992, owo 1,082 ẹkedụk—se ikperede mbahade 1 ke otu owo 3 ke unaisọn̄ emi.
Mme Akpan Asiakusụn̄ Ẹdiọn̄ Usụn̄
Mme akpan asiakusụn̄ ẹtịp ekese ẹsịn ke ndida eti mbụk nsọk mme owo ke ediwak nsannsan obio. Ndondo oro ẹkenọde ifụre ndikwọrọ ikọ, Ionel Alban ama ọtọn̄ọ ndinam utom ke ikpọ obio iba, abiatde usen iba ke urua kiet kiet ke Orşova ye usen ition ke Turnu-Severin.
Ntiense ndomokiet ikodụhe ke Orşova ke ini Ionel okosịmde do. Ke akpa urua, enye ama ọtọn̄ọ ukpepn̄kpọ Bible ye eyeneren isua 14. Eyen emi ama anam ekese ukpụhọde ke ọfiọn̄ iba tutu eyedi se ufan ye mbọhọidụn̄ ẹketọn̄ọde ndikpep n̄kpọ n̄ko. Mbọhọidụn̄ oro, Roland, emi ekedide owo Catholic, ama anam n̄kọri oro akakpade owo idem. Ke ọfiọn̄ kiet ye ubak kpọt ama ekebe, enye ama etiene Ionel aka utom ukwọrọikọ, ndien ke ọfiọn̄ ition enye ama ana baptism. Enye ama odụk utom uyọhọ-ini ndondo oro. Eka esie n̄ko ama ọtọn̄ọ ndikpep n̄kpọ ndien ama ana baptism ke Mbono District “Mme Ọnọ Un̄wana” eke 1992. Idahaemi mme asuanetop duop ẹdu ke Orşova, ndien mmọ ẹnịm mme ukpepn̄kpọ Bible 30.
Akpa owo oro okonyịmede akpanikọ ke Turnu-Severin ekedi owo emi esidarade isenowo oro ẹdụkde ẹdi ufọkisen emi Ionel okodude. Ke ọfiọn̄ iba ẹma ẹkebe eren emi ama akabade edi asuanetop oro mînaha baptism, ndien ke ọfiọn̄ ita enye ama ana baptism. Idahaemi enye edi kiet ke otu mme asuanetop 32 do ẹmi ẹnịmde ofụri ibat ukpepn̄kpọ Bible 84.
Akpan asiakusụn̄ efen, Gabriela Geica, akanam utom nte asiakusụn̄ ofụri ini idem ke ini oro ẹkedoride ukpan ke utom nnyịn. Udọn̄ n̄wan emi ekedi ndinam utom ke ebiet oro udọn̄ okponde. Ẹma ẹnọ enye akamba efakutom. Ndusụk ini enye ama esinam isan̄ ke kilomita 100 osịm 160 (itiat 60 osịm 100) ndika n̄kese mme owo oro ẹnyenede udọn̄. Akwa obio kiet oro enye akanamde utom ekedi Motru, emi Mme Ntiense inan̄ kpọt ẹkedude. N̄wan emi ọdọhọ ete, “Sia utom ọkọkọride ke Motru, mme oku ye mme otu ido ukpono eken ẹma ẹtọn̄ọ ndibiọn̄ọ nnyịn. Mmọ ẹma ẹnam andikara obio ye bodisi ẹnyịk mme ubon oro ẹkenọde mi itieidụn̄. Mmọ ẹma ẹbịn mi ẹsio, ntre n̄kpọ nte kpukpru ọfiọn̄ efen, n̄kenyene ndiyom itie ndidụn̄.”
Gabriela ama ọtọn̄ọ ukpepn̄kpọ ye owo oro mînịmke edidu Abasi ke akpanikọ ke Orşova, emi ọkọdọhọde ete ke imọ ikenyeneke udọn̄ ke ido ukpono m̀mê ke Bible. Edi ke ẹma ẹkekpep n̄kpọ ke ọfiọn̄ inan̄ kpọt, n̄wan emi ama ọtọn̄ọ ndida nnọ Bible. Okposụkedi ebe esie okosiode enye osụk ke an̄wa ke okoneyo onyụn̄ ọdọhọde ke iyesio enye ndọ mîdịghe iwot enye, enye ama omụm nsọn̄ọnda esie akama. Idem mbemiso enye akanade baptism, enye ama onịm ukpepn̄kpọ Bible duop.
Utịbe Utịbe Idotenyịn Oro Ẹnade ke Iso
Ke August 1992, Romania ama osịm n̄wakn̄kan ibat mme asuanetop 24,752 ke mme esop 286. Ibat mme andidụk Editi ama ebe 66,000. Ke ekpri n̄kọk itieutom emi odude ke Bucharest, mbonutom 17 ke ẹnam ukeme mmọ ndise mban̄a mme udọn̄ n̄kpọ eke spirit nditọete mmọ. Mmọ ke ẹdori enyịn nditọn̄ọ utom ke akamba n̄kọk itieutom ke mîbịghike.
Mme Ntiense Jehovah ke Romania ikemeke nditre ndikop n̄kpaidem mban̄a kpukpru usọp usọp ukpụhọde ẹmi ẹdade itie ke akpatre isua ifan̄ emi. Mmọ ẹwụt esịtekọm ẹnọ Jehovah Abasi nte ke mmimọ idi ubak esop ofụri ererimbot oro ekerede enyịn̄ esie onyụn̄ adade mme owo usụn̄ osịm nnennen ifiọk esie ye uduak esie oro mîkpụhọkede. Ke ediwak isua nsọn̄ọn̄kpọ ye ukọbọ ẹma ẹkebe, mmọ ẹwụt esịtekọm ẹnọ Jehovah didie ntem nte ke enye ke akpanikọ omokpụhọde mme ini ye eyo ke Romania!
[Ndise obio ke page 23]
(Ama oyom ndikụt nte enye enen̄erede etie, se n̄wed)
HUNGARY
ROMANIA
Bucharest
Cluj-Napoca
Craiova
Tirgu-Mures
Orşova
Turnu-Severin
Motru
Turda
BULGARIA
[Mme ndise ke page 24, 25]
1. N̄kpọ nte Mme Ntiense 700 ẹma ẹsop idem ke akai ikọt ke 1947
2. N̄wedikot kaban̄a utịn̄ikọ an̄wa ke 1946
3. Mbono eke ndondo emi ke Alba Iulia
4. Ndinọ ikọ ntiense ke Cluj-Napoca mfịn
5. Ufọkmbono Obio Ubọn̄ ekperede Turda
6. Mbonufọk Bethel ke Bucharest