Mme Mbụme Ẹtode Mme Andikot

Nte Bible ọsọn̄ọ ke unam odu oro ẹbietde enan̄-mbakara emi enyenede nnụk kiet (“unicorn”), emi ẹtịn̄de ẹban̄a ke ndusụk edikabade?

King James, Douay, ye mme edikabade en̄wen, ẹtịn̄ ẹban̄a unam oro ebietde enan̄-mbakara emi enyenede nnụk kiet. Edi oro idịghe ntre ye mme edikabade eyomfịn ẹmi ẹkabarede usem Hebrew nte enende.—Psalm 22:21; 29:6; 92:10 (21:22; 28:6; 91:11, Douay).

Ke ediwak isua ikie ẹmi ẹkebede, ediwak n̄ke ẹma ẹwọrọ ẹdi ẹmi ẹban̄ade unam oro enyenede idem ye ibuot enan̄-mbakara edi emi enyenede ukot edop ye isịm ekpe. Eyedi ata n̄wọrọnda n̄kpọ ke n̄ke edibotn̄kpọ emi edi mfian̄ade mfian̄ade nnụk kiet emi adade enye ke ọkpọiso.a

“Mme owo inikiet ẹkenịm ẹte ke nnụk unam oro ebietde enan̄-mbakara enyene editịbe ibọk n̄kpa, ndien ke Ntọn̄ọ Eyo Ntatenyịn, ẹkesinyam powder ẹmi ẹkekerede ke ẹda utọ nnụk oro ẹnam ke ata akwa ekọmurua. Ata ediwak nditọ ukpepn̄kpọ ẹnịm ẹte ke ẹda mbiet unam oro ebietde enan̄-mbakara emi enyenede nnụk kiet ẹto ete ete ikọ mbon Europe oro aban̄ade rhinoceros.” (The World Book Encyclopedia) Ndusụk itiat mbon Assyria ye Babylon ẹma ẹwụt mme unam ẹmi ẹnyenede nnụk kiet. Ẹdiọn̄ọ mmọemi idahaemi nte ayara edop, ebot ikọt, enan̄, ye ayara enan̄ ẹmi ẹkewụtde n̄kan̄ n̄kan̄, kpa ndise oro mîwụtke nnụk mbiba.

Emi enyene ndusụk n̄kpọ ndemede udọn̄ ọnọ nditọ ukpepn̄kpọ Bible koro N̄wed Abasi etịn̄ utịm ike-usụkkiet aban̄a unam kiet ke ikọ Hebrew reʼemʹ. (Numbers 23:22; 24:8; Deuteronomy 33:17; Job 39:9, 10; Psalm 22:21; 29:6; 92:10; Isaiah 34:7) Mme akabade n̄wed ẹma ẹdu ke eyịghe ke anyanini ẹban̄a orụk unam emi ẹtịn̄de ẹban̄a mi. Septuagint usem Greek akabade reʼemʹ ye ekikere ‘nnụk kiet,’ m̀mê unam enyene nnụk kiet. Vulgate usem Latin esiwak ndikabade enye nte “rhinoceros.” Mme edikabade eken ẹda ‘enan̄ ikọt,’ ‘unam,’ mîdịghe ‘buffalo.’ Robert Young n̄kukụre ọwọwọn̄ọde ikọ Hebrew oro esịn ke Ikọmbakara nte “Reem,” emi ke akpanikọ ọkpọn̄de andikot ke ekịm.

Nditọ ukpepn̄kpọ eyomfịn, nte ededi, ẹmesio ekese ndutịme ẹfep kaban̄a reʼemʹ. Mme ewet n̄wed ukabadeikọ oro Ludwig Koehler ye Walter Baumgartner ẹwụt ẹte ke enye ọwọrọ “enan̄ ikọt,” ye enyịn̄ ifiọk ntaifiọk oro Bos primigenius. Emi edi “ubak ubon ke otu akwa ubon mme enyene nnụk unam emi ẹsitade mbiet.” The New Encyclopædia Britannica anam an̄wan̄a ete:

“Ndusụk udọn̄ọikọ ẹmi ẹwetde ke ido uto ke Akani Testament ẹtịn̄ ẹban̄a ọkpọsọn̄ ye ediye enyene nnụk unam emi ẹkotde reʼemʹ. Ẹkabade ikọ emi nte ‘unam enyene nnụk kiet’ m̀mê ‘rhinoceros’ ke ediwak edikabade, edi ediwak edikabade eyomfịn ẹma ndida ‘enan̄ ikọt’ (aurochs), emi edide nnennen se ikọ Hebrew oro re’emʹ ọwọrọde.”

Sia ke Ikọmbakara eyomfịn “ox” (osio enan̄) ọnọde ekikere aban̄a ayara enan̄ oro ẹsiode osio, New World Translation of the Holy Scriptures ke n̄kemuyo ye nte enende akabade reʼemʹ nte “ayara enan̄ ikọt.” Etie nte aurochs (ayara enan̄ ikọt, m̀mê ayara enan̄) ama osop etisịm ọyọhọ isua ikie-17, edi ntaifiọk ẹsio ẹwụt nte ke enye ekedi ata san̄asan̄a ye unam nnụk kiet eke n̄ke. Aurochs eset ama okon̄ ekpatidem ke n̄kpọ nte ikpat itiokiet, onyụn̄ ọniọn̄ ke n̄kpọ nte ikpat duop. Enye ama ekeme ndidobi ke pound 2,000, ndien nnụk esie kiet kiet ama ekeme ndiniọn̄ n̄kan inch 30.

Emi ke akpanikọ asan̄a ekekem ye reʼemʹ, m̀mê ayara enan̄ ikọt, oro Bible etịn̄de aban̄a. Ẹma ẹdiọn̄ọ enye ke ntak odudu ye itụn esie (Job 39:10, 11) ọkọrọ ye usọp esie. (Numbers 23:22; 24:8) Nte an̄wan̄ade enye ama enyene nnụk iba, idịghe kiet nte unam nnụk kiet eke n̄ke oro. Moses ama etịn̄ otụk nnụk esie ke ini eketịn̄de aban̄a n̄kpọsọn̄ esien iba oro ẹdisiahade ẹto nditọ Joseph iba.—Deuteronomy 33:17.

Ntre Bible isọn̄ọke ekikere aban̄ade unam nnụk kiet oro ọwọrọde etop ke n̄ke. Enye owụt nnennen, okposụk edide ke ekpri udomo, ndise akwa ye enyene-ndịk aurochs, m̀mê ayara enan̄ ikọt, oro okodude ke ini ẹkewetde Bible tutu edisịm mme isua ndondo emi.

[Mme Ikọ idakisọn̄]

[Ebiet Ẹdade Ndise Ẹto ke page 31]

Treasury of Fantastic and Mythological Creatures: 1,087 Renderings from Historic Sources, emi Richard Huber ewetde/Dover Publications, Inc.