Ke Etienede Buchenwald Ami Mma N̄kụt Akpanikọ

AMI n̄kọkọri n̄kpon ke Grenoble, France, ke mme iduọk isua 1930. Owo France, emi ekekpepde mi usem Germany, ekedi owo emi enyenede ọkpọsọn̄ ifiopesịt aban̄a Nazi. Enye ama esisọn̄ọ etịn̄ kpukpru ini ke ufọkn̄wed ete ke usem Germany “eyekabade enyene ufọn” usen kiet. Nte ededi, ata ediwak ke otu mme andikpep nnyịn, kpa n̄kani mbon Ekọn̄ Ererimbot I, ẹma ẹkop ndịk ẹban̄a n̄kọri mbon Nazi ke Germany. Emi ama otụk mi n̄ko nte akakabarede ana in̄wan̄în̄wan̄ nte ke ekọn̄ ke akasan̄a ekpere.

Ke 1940, ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ Ekọn̄ Ererimbot II, ami mma ntaba eyeneka ete mi ke ọkpọsọn̄ en̄wan oro ẹken̄wanade ke inyan̄ Somme. Ami mma n̄kop iyatesịt etieti edi mma n̄kpri n̄kaha ndisịn enyịn̄ ke otu Udịmekọn̄ France. Nte ededi, isua ita ke ukperedem, ke ini mbon Germany ẹkedade France ẹnyene, ẹma ẹnọ mi ifet ndida usọ mi nte ewet ndutịm nnam n̄kpọ nnọ Ndedịbe Esop Mbon France. Ami mma mfọn ke ndision̄o ubọkn̄wed oro ẹsịnde ke n̄wed n̄wet ye n̄ko ke ndinam abian̄a abian̄a n̄kpọ ufịk idiọn̄ọ ọkpọ mbon Germany. Mma n̄kop ekese uyụhọ ke ndin̄wana ye udịmekọn̄ mme asua oro ẹkedade obio ẹnyene ke usụn̄ emi tutu ekikere nsan̄a mi oro ẹkedide mbon Communist ẹdinyene ekpri ufọn ọnọ mi ke ini oro.

Edimụm

Ke November 11, 1943, Ndedịbe Esop n̄kann̄kụk ama oyom ẹnam isan̄ uwọrọan̄wa ke editi ediomi utre en̄wan eke Ekọn̄ Ererimbot I. Edi mbon ukpeme France ẹmi ẹsan̄ade-san̄a ẹma ẹsịri usụn̄ ebọp emi ẹsan̄ade ẹkesịm itiat udi mbonekọn̄, mmọ ẹma ẹnyụn̄ ẹsịn udọn̄ ẹnọ nnyịn ndifiak edem nnyọn̄ ufọk. Udịm mbonisan̄ nnyịn utu ke oro ẹma ẹbiere ndisan̄a n̄ka itiat udi mbonekọn̄ efen ke esịtobio. Edi nnyịn ima ifre n̄kpọ kiet. Itiat udi oro okodu ekpere ufọkutom mbon Gestapo (ndedịbe bodisi Nazi).

Mbonekọn̄ ẹmi ẹkamade ikan̄ ẹma ẹkanade otu nnyịn ẹkụk inikiet inikiet, oro ẹkenamde nnyịn ida ke udịm iwọn̄ọde iso iwụt ibibene. Ke ini mbonekọn̄ oro ẹkedade nnyịn ẹdaha, mmọ ẹma ẹkụt ediwak n̄kpri ikan̄ ke isọn̄. Sia baba owo kiet mîkenyịmeke nte edide esie, mbonekọn̄ oro ẹma ẹsana iban kpọt ye mme uyen ẹmi ẹdide isua 16 ke emana ye mmọemi ẹkpride ẹkan oro ẹyak. Ntem, ẹma ẹsịn mi ke ufọk-n̄kpọkọbi, ke ini n̄kedide isua 18 ke emana, ọkọrọ ye mbon-n̄kpọkọbi 450 eken. Usen ifan̄ ke ukperedem, ẹma ẹsion̄o nnyịn ẹka itienna mbonisan̄ emi ekperede Compiègne, ke n̄kan̄ edere edere France.

Ke Usụn̄ Ndika Germany

Ke January 17, 1944, ami mma nnyene akpa—edi ke ndiọkiso ikedịghe akpatre—edisobo ye mbonekọn̄ Germany ẹmi ẹkebanade n̄kan̄ ubọk ufien ndụn ibuot mmọ ye idiọn̄ọ emi ẹkotde swastika ndien ẹwet SS (Schutzstaffel) ke n̄kan̄ ubọk nnasia. Mmọ ẹma ẹtan̄ mbon-n̄kpọkọbi ke mme itie ikie, ndien nnyịn ikenyene ndisan̄a n̄ka itienna Compiègne. Ẹma ẹtop nnyịn ẹdọn̄ ke moto mbiomo emi ẹwatde ke usụn̄ tren. Ke moto mbiomo mi ikpọn̄, mbon-n̄kpọkọbi 125 ẹkedu. Ke usen ita ye okoneyo iba, nnyịn ikenyeneke baba n̄kpọ kiet ndidia m̀mê ndin̄wọn̄. Ke ufọt hour ifan̄, mbon oro idem ama ẹkememem ẹma ẹduọn̄ọ ndien ẹma ẹdịghi mmọ ke ikpat. Usen iba ke ukperedem nnyịn ima ikebehe ke Buchenwald, emi ekperede Weimar, ke esịt esịt Germany.

Ke ẹma ẹkenam mi nsana ẹnyụn̄ ẹkporode mi idet ke ibuot, ẹma ẹnọ mi nọmba usịn enyịn̄ 41,101 ẹnyụn̄ ẹbahade mi ẹsịn nte “Owo Ntịme Communist.” Ke ini ẹkesiode mi ẹnịm nsannsan ke ntak udọn̄ọ, ami mma nsobo ye oku Dominican, Michel Riquet, emi akanade akabade edi ọwọrọetop owo ke ekọn̄ oro okụrede ke ntak ukwọrọikọ esie ke Cathedral Notre Dame, Paris. Adianade ye n̄kparawa efen oro ẹkedide ukem isua emana ye ami, mma mbụp enye ntak emi Abasi akayakde utọ n̄kpọndịk oro etịbe. Enye ọkọbọrọ ete: “Afo enyene ndibe ke ediwak ndutụhọ man odot ndika heaven.”

Uwem Ofụri Usen

Mme andidụn̄ ke kpukpru ufọk 61 oro ẹkesinyene ndidaha nda ke n̄kpọ nte n̄kanika ebe inan̄ usenubọk. Nnyịn ima isisio ọfọn̄ ke idem iwọrọ an̄wa ndien ediwak ini ikenyene ndibom eboho ice man inyene mmọn̄ eke iyerede. Edide idem ọsọn̄ owo m̀mê isọn̄ke, ofụri owo ẹkenyene ndinam nte ẹketemede. Ekem ini udeme bred eyedi—kpa udapudap bred emi odobide ke ounce 7 osịm 11 ke usen, ye ekpri ubak margarine ye esen esen n̄kpọ emi ebietde jam (inịn̄e inịn̄e n̄kpọ oro ẹsikamade ẹta bred). Ke n̄kanika 5:30 usenubọk, ẹma ẹsisop kpukpru owo ọtọkiet ẹnọ ukot enyịn̄. Nso enyene-ndịk ifiọk n̄kpọntịbe ke ekedi ntem ndibiom okpo mbon oro ẹkekpan̄ade ke okoneyo n̄wọrọ! Idiọk ufịk nsụn̄ikan̄ nte ẹkefọpde mme okpo oro ama esiti nnyịn aban̄a nsan̄a nnyịn. Ọkpọsọn̄ ndịk, unana idotenyịn, ye udu ẹma ẹsifụk nnyịn, koro nnyịn ima ifiọk ite ke nnyịn imekeme ndikpa ke ukem usụn̄ oro.

Utom mi ke BAU II Kommando ama esịne editịbi ukpe oro mînyeneke uduak. Ke ndondo oro ikotịbede ukpe emi otụn̄ọde ke ikpat itiaba ikụre ikenyene ndifiak mfụk enye ketket. Utom ekesitọn̄ọ ke n̄kanika 6:00 usenubọk, ye ini nduọkodudu ubak hour ke uwemeyo, ke oro ebede nnyịn iyekaiso ndinam utom tutu n̄kanika 7:00 mbubịteyo. Ukot enyịn̄ mbubịteyo ekesitie nte idinyeneke utịt. Ini ekededi oro ediwak mbon Germany ẹkesitakde ke iso ekọn̄ mbon Russia, enye ama esikeme ndibịghi tutu osịm ufọt okoneyo.

Isio Isio Otu

Ekedi mmemmem n̄kpọ ndidiọn̄ọ owo ekededi emi okodomode ndifehe n̄wọrọ ke itienna oro koro kpukpru nnyịn ikenyene orụk idet kiet oro owo mîkokporoke ọdọnọ. Ẹma ẹsisiak nnyịn anyan ufan̄idet mîdịghe ẹsịbe idet ata ibio ibio ẹsụhọde ke etịn̄ibuot m̀mê ke n̄kan̄ mban̄. Nte ededi, ẹma ẹsifat ndusụk mbon-n̄kpọkọbi idet ọfọn. Mmanie ke mmọ ẹkedi? Adaibuot ke ufọk nnyịn ama oyụhọ udọn̄ nnyịn. Enye ọkọdọhọ ete, “Mmọ ẹdi Bibelforscher (Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible).” “Edi nso ke Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible ẹnam ke itienna ekikere?” ami mma nyịk. Ẹma ẹtịn̄ ẹnọ mi ẹte, “Mmọ ẹdu mi koro mmọ ẹtuakde ibuot ẹnọ Jehovah.” Jehovah! Oro ekedi akpa ini oro akanam n̄kopde enyịn̄ Abasi.

Ke akpatre mma ndifiọk esisịt n̄kpọ efen mban̄a Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible oro. Ediwak mmọ ẹkedi mbon Germany. Ndusụk mmọ ẹma ẹdu ke itienna ekikere ọtọn̄ọde ke ufọt ufọt iduọk isua 1930 ke ntak ẹkesịnde ndikop uyo Hitler. Ẹkpekesana mmọ ẹyak, edi mmọ ẹma ẹsịn ndiyak idem nnọ. Mbon SS ẹkeda mmọ nte mme afat idet mmọ, ẹma ẹnyụn̄ ẹnọ mmọ mme utom oro ẹkeyomde owo utom emi ẹkemede ndiberi edem, utọ nte utom itie utịm utom. Se ikenen̄erede idụk nnyịn esịt ikan ekedi sụn̄sụn̄ edu mmọ, ẹnanade usua m̀mê edu mfan̄a ye usio usiene. Oro ikekemeke ndin̄wan̄a mi. Ke ndiọkiso, ami n̄kọfiọkke usem German ọfọn ekem ndida nnyene nneme ye mmọ ke ini oro.

Tren N̄kpa

Nte Mbon Ibetedem Ekọn̄ ẹkesan̄ade ẹkpere, ẹma ẹnọ mbon-n̄kpọkọbi ẹka mme itienna ẹmi ẹdude ke esịt esịt obot ikọt, edi ẹma ẹyọhọ mmọemi ke usụn̄ oro ekenyenede ndịk. Ke usenubọk April 6, 1945, mbon SS ẹma ẹda nnyịn owo 5,000, ẹnyụn̄ ẹnyịk nnyịn ndisan̄a itiat itiokiet ke usụn̄ akade Weimar. Ẹma ẹtop mbon oro mîkekemeke ndisan̄a itọn̄ ye unana mbọm ẹwot. Ke ini nnyịn ke akpatre ikosịmde itienna Weimar, nnyịn ima idọk idụk mme moto mbiomo oro ẹnade in̄wan̄, ndien tren oro ama adaha. Ke usen 20 enye ama asan̄a to ke itiembehe tren kiet sịm en̄wen ke Germany ndien ekem ebe odụk Czechoslovakia.

Usenubọk kiet, ẹma ẹwat ubak tren nnyịn ẹdian ke mben usụn̄ tren. Mbonekọn̄ ẹma ẹnen̄ede mme otop-idem-ikpọn̄ ikan̄, eberede mme usụn̄ moto mbiomo oro, ẹnyụn̄ ẹwot kpukpru mbon-n̄kpọkọbi Russia ke esịt. Ntak-a? Ediwak mbon-n̄kpọkọbi ẹma ẹwot mme andikpeme mmọ ẹnyụn̄ ẹfehe ke okoneyo oro. Idem tutu osịm mfịn emi mmekeme ndisụk nti nte iyịp ọkọtọide ke usụn̄ moto ọduọhọ ke usụn̄.

Ke akpatre, tren oro ama edibehe ke Dachau, ke ebiet emi Mbonekọn̄ America ẹkesion̄ode nnyịn usen iba ke ukperedem. Ke isan̄ usen-20 oro, n̄kukụre udia oro nnyịn ikenyenede ekedi ndisi potato ifan̄ ye mmọn̄. Owo 5,000 ẹkedu ke ini nnyịn ikọtọn̄ọde isan̄, edi owo 800 kpọt ẹkebọhọ. Ediwak owo efen ẹma ẹkpan̄a usen ifan̄ ke ukperedem. Amaedi ami, n̄ketie ke okpo owo ke n̄wakn̄kan ini isan̄ oro.

Obufa Usio-Ukot

Ke ẹma ẹkesana mi ẹyak n̄kenyeneke udọn̄ ke n̄kpọ ndomokiet n̄kan ndinọ N̄ka Communist eke France ọkpọsọn̄ ibetedem, sia mma n̄kenyene n̄kpet n̄kpet ebuana ye ediwak mme andibuana—ọkọrọ ye mme ọwọrọiso owo esie—ke Buchenwald. Mma n̄kabade ndi udiana ewetn̄wed n̄kọk n̄ka oro ke Grenoble ndien ẹma ẹsịn udọn̄ ẹnọ mi ndibọ ukpep kaban̄a ndutịm ukama utom ke Paris.

Nte ededi, ikebịghike mma nsobo edikpu. Ke November 11, 1945, ẹma ẹnọ nnyịn ikot nditiene mbuana ke ntịmidem ekọn̄ ke Paris. Owo nsan̄a oro ekesede enyịn aban̄a otu nnyịn ama ọbọ okụk kaban̄a itieidụn̄ nnyịn, edi, eketie nte enye ikoyomke ndida okụk oro nnam n̄kpọ ke ufọn nnyịn. Ama obiomo nnyịn nditi enye mban̄a edumbet edinam akpanikọ ye itieufan oro akanade adian nnyịn ọtọkiet. N̄ko mma ndifiọk nte ke ediwak mme ọwọrọiso owo oro n̄kọfiọkde ikakam inyeneke usọbọ inọ mme mfịna ererimbot. Akan oro, ke akamba udomo, mmọ ẹkedi mbon ẹmi mînịmke ite ke Abasi odu, ndien ami mma nnịm Abasi ke akpanikọ.

Ke ukperedem mma n̄wọrọ n̄ka Lyons, ke ebiet n̄kakade iso ndinam utom nte ewet ndutịm. Ke 1954, owo iba ke otu Mme Ntiense Jehovah ẹma ẹwaha ẹdise mi, ndien mma nnọ etịbe magazine Awake! Usen iba ke ukperedem, eren kiet ama asan̄a ye n̄wan oro ọkọkọn̄de enyịnusụn̄ ufọk mi edise mi. Ami ye n̄wan mi ima ifiọk usọp usọp nte ke nnyịn mbiba ima inyene udọn̄ ke n̄kpọ eke spirit.

Ke nneme oro eketienede, ami mma nti Bibelforscher ke Buchenwald oro ẹkesọn̄ọde ẹnam akpanikọ ẹnọ mbuọtidem mmọ. Adan̄aoro ndien ke n̄kọfiọk nte ke Bibelforscher ye Mme Ntiense Jehovah ẹkedi kpa ukem mme owo kiet. Ke ntak ukpepn̄kpọ Bible, ami ye n̄wan mi ima iwụt mbuọtidem nnyịn ke Jehovah inyụn̄ ina baptism ke April 1955.

Ami ke nteti nte n̄kpọ eke kpukpru ẹketịbede n̄kpọn̄ emi ekebede. Ami ntuaha n̄kpọfiọk mban̄a n̄kpọsọn̄ udomo oro n̄kosobode. Mmọ ẹmesọn̄ọ mi idem ẹnyụn̄ ẹn̄wam mi ndikụt nte ke mme ukara ererimbot emi ẹnyene ekpri n̄kpọ ndinọ. Okposụkedi ọkpọkpọ ifiọk n̄kpọntịbe ekemede ndin̄wam mbon efen ke ndusụk udomo, eyenem mi esịt edieke okịm edin̄wamde mme uyen mfịn ndikụt mme n̄kpọ abian̄a oro ẹdude ke ererimbot emi ndien ke ntre ẹyomde nti, ndinen idaha ke ata Ido Ukpono Christ, nte Jesus ekekpepde.

Mfịn, ndutụhọ ye ukwan̄ikpe ẹdi ubak uwem ofụri usen. Ukem nte Bibelforscher oro ke mme itienna ekikere, ami n̄ko nsak iso nse mfọnn̄kan ererimbot oro edide, emi ima nditọete ye unenikpe edidude utu ke ekikere afai ye usua. Kan̄a kemi, ami ke ndomo ndinam n̄kpọ Abasi ye Christ adan̄a nte n̄kekeme nte ebiowo ke esop Christian, ọkọrọ ye n̄wan, nditọ, ye nditọ nditọ mi. (Psalm 112:7, 8)—Nte René Séglat obụkde.

[Mme Ndise ke page 28]

Ke enyọn̄: Ukot enyịn̄ ke itienna ekikere

Ubọk ufien: Inuaotop emi ẹsan̄ade ẹdụk Buchenwald. N̄kpọ ẹwetde okot ete: “Nọ kpukpru owo se enye odotde”

[Mme Ndise ke page 29]

Ke enyọn̄: Itie Ufọpokpo ke Buchenwald

[Ndise ke page 29]

Ubọk ufien: Mbon-n̄kpọkọbi 16 ke n̄kpọkọbi kiet kiet