Nso Ediwak Ntak Ke Ami Nnyene Ntem Ndiwụt Esịtekọm!
NTE LOTTIE HALL OBỤKDE
ENYE okotịbe ke usụn̄ oro nnyịn itode Calcutta, India, ika Rangoon, Burma, ke 1963. Esisịt ini ke ima ikọkpọn̄ Calcutta ke ubomofụm, eyenete eren kiet ama okụt nte aran odụtde ke mba. Ke ẹsiande mmọ ẹban̄a oro, mme anamutom ubomofụm ẹma ẹdọhọ ke imọn̄ iduọ inikiet inikiet. Ubomofụm oro ekenyene ndibem iso nduọk uwak aranuwat man ekeme ndiduọ. Ọnọ-udia ama ofiori ete, “Edieke ẹyomde ndibọn̄ akam, ẹbọn̄ idahaemi!” Nnyịn ke akpanikọ ima ibọn̄ akam ite edieke edide uduak Jehovah, yak nnyịn ikeme ndiduọ ke ifụre, ndien nnyịn ima isịm. Ke akpanikọ nnyịn ima inyene n̄kpọ ndiwụt esịtekọm mban̄a!
IH, AMI ke nsụk nnyenyene ekese n̄kpọ efen efen ndiwụt esịtekọm mban̄a. Ke ndide isua 79 ke emana, ami ke nsụk nnyenyene udomo nsọn̄idem ye odudu, emi ndade nnam utom uyọhọ-ini. Akande oro, ke adianade ye mme edidiọn̄ oro kpukpru ikọt Jehovah ẹnyenede, ami mma nnyene ediwak n̄wọrọnda ifiọkutom. Ke akande kpukpru, edi ọsọn̄urua ifet ọnọ mi ndinam n̄kpọ Jehovah ke se iwakde isịm isua 60, ndien se iwakde ibe mbahade iba ke isua oro, ami n̄kedi asan̄autom ofụri-ini, m̀mê asiakusụn̄.
Kpukpru ẹmi ọkọtọn̄ọ ye ete mi ke ini nnyịn ikodụn̄de ke Carbondale, Illinois. Enye akabuana ye n̄ka Disciples of Christ, ama onyụn̄ enyene udọn̄ ndikabade ndi ọkwọrọikọ. Nte ededi, ifiọkutom oro enye ekenyenede ke ufọkn̄wed ukpep Bible iba ama ada edikpu ọsọk enye, koro enye ama enyene ekikere esiemọ kaban̄a Abasi-Ita-ke-Kiet, ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi, ye nsinsi ndutụhọ.
Ke akpatre, ẹma ẹnam enye okop uyụhọ ke akpanikọ Bible oro asiakusụn̄ Eyen Ukpepn̄kpọ Bible kiet akadade ọsọk enye ke 1924, ke ini n̄kedide n̄kpasịp isua 12 ke emana. Ete mi ama enem esịt ndifiọk nte ke mbon en̄wen ẹma ẹdu oro ẹkekerede n̄kpọ nte enye ekerede, nte ke ukpepn̄kpọ Abasi-Ita-ke-Kiet, hell ikan̄, ye ukpọn̄ owo ikpaha ke nsinsi ẹdi nsunsu ukpepn̄kpọ. Ikebịghike ubon nnyịn ama esisop idem kpukpru ini ye Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible, nte ẹkesikotde Mme Ntiense Jehovah ini oro. Ndikpep akpanikọ aban̄ade Jehovah ye Ikọ esie ekedi n̄kpọ oro ami ke akpanikọ n̄kowụtde esịtekọm mban̄a.
Ikebịghike, nte ededi, afanikọn̄ ama otịbe. Eren oro akadade akpanikọ ẹmi ọsọk ete mi ama akabade odu uwem unana edinam akpanikọ ye oburobụt uwem. Enye ama anam ete mi atuak ukot ọduọ edi idịghe ami ye eka mi. Kemi ndide isua 15, ami n̄kedi n̄kpon n̄kan ke otu nditọ itiokiet, ndien mma nsọn̄ọ nyịre ke akpanikọ ye eka mi.
Ke ndaeyo eke 1927, ẹma ẹtọt ẹte ke ẹyenịm akamba mbono Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible ke Toronto, Canada. Ete mi ọkọdọhọ ke imọ idikemeke ndika, edi eka mi ekedi n̄wan oro enyenede ubiere. Enye ama ọtọn̄ọ ndinyam nsio nsio n̄kpọ ndụn̄ufọk, ndien etisịm ini mbono oro enye ama enyene dollar itiaita. Ye ibatokụk oro ami ye enye ima itọn̄ọ isan̄ mfọn ndika Toronto, oyomde usụn̄ ke tọsịn itiat kiet. Akada nnyịn usen ition ye uwat 37 mbemiso nnyịn ikosịmde ke akpatre, isịmde do usen kiet mbemiso mbono oro ọkọtọn̄ọde. Sia okuk nnyịn mîkawakke, nnyịn ima iben̄e inyụn̄ ibọ itienna ke mfọn. Ke ini Brọda A. H. Macmillan okokopde aban̄a isan̄ nnyịn, enye ama ewet oro ke n̄wedmbụk n̄kpọntịbe mbono oro ke idak ibuotikọ oro: “N̄kọri Ekededi ke Okụk Ukpeusụn̄ Tren Ifịnake Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible Ẹmi.”
Eka mi ama asian Ete mi se ikade iso ebe ke kad unọ owo etop. Ntre, ke akpatre minit, enye nte ededi ama ebiere ndidi ama onyụn̄ edibehe ke moto ke ata n̄kem n̄kem ini utịn̄ikọ an̄wa ke akpatre usen mbono oro. Idahaemi nnyịn ikoyomke moto mfọn aba ke isan̄ unyọn̄ nnyịn. Nso mbono ke emi ekedi ntem! N̄kowụt esịtekọm didie ntem nte ke nnyịn ima ikeme ndidụk, ndien didie ke n̄kowụt esịtekọm ntem nte ke enye ama an̄wam ete mi ndifiak nda ukem ukem ke n̄kan̄ eke spirit!
Ke ediwak isua ke ini ẹkebụpde mi m̀mê nso idi ido ukpono mi, mma mbọrọ, “IBSA,” emi mme abc oro ẹdade ẹnọ International Bible Student’s Association (Otu Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible eke Ofụri Ererimbot). Edi ami kpukpru ini n̄kesikopke inemesịt ye enyịn̄ oro. Mma nnem esịt, nte ededi, ke ini ke mbono eke 1931 ke Columbus, Ohio, nnyịn ikadade obufa enyịn̄ oro Mme Ntiense Jehovah inyene.
Ubọkọkọ Ufọkn̄wed Mi
Ke otu ediwak edidiọn̄ oro akanamde uwem mi enyene uforo ekedi mmọ oro ẹnyenede ebuana ye ikwọ. Mma mma ikwọ etieti mma nnyụn̄ mbak n̄kpep ndibre piano. Ke ediwak isua mma nnyene ifet ndibre ikwọ ke ini ẹkwọde ikwọ ke esop. Mbemiso Watch Tower Society ọkọtọn̄ọde ndimụm mme ikwọ Obio Ubọn̄ ndọn̄ ke ọkpọ umụmikọ, eyenete kiet edide isụn̄utom emi anamde utom ke Papua New Guinea ini kiet ama ọdọhọ mi mbre ediwak ikwọ ndọn̄ ke ọkpọ umụmikọ mman mbon Papua ẹkpekeme ndikpep ndikwọ mmọ. Oro ekedi n̄kpọ oro ami n̄kotịmde mma ndinam.
N̄kpọ mbre oro ami n̄kamade n̄kan, nte ededi ekedi clarinet. Mma nsimma ndibre enye ke otu mbon ikwọ n̄kukwak akamba ufọkn̄wed. Prọfesọ akamba ufọkn̄wed oro ama enem esịt etieti ke nte n̄kebrede tutu eyedi se enye ekeben̄ede ete nsibre n̄ko ke otu n̄kaikwọ irenowo. Ke eyo oro eyenan̄wan ndomokiet akananam ibreke ikwọ ke otu n̄kaikwọ irenowo, ntre ke ini mbon n̄kaikwọ oro ẹkekopde se prọfesọ akaduakde, mmọ ẹma ẹdiomi ndisịn ntịme, mmọ ẹma ẹtịm ẹkere emi ọfọn ke ini ẹkenọde mmọ ntọt nte ke edieke mmọ ẹsịnde ntịme, ẹyebịn mmọ. Ẹma ẹbiat ido edinam efen ke ini ẹkeyomde mi ntiene nsan̄a ye n̄kaikwọ oro ke udịm isan̄ ofụri usen. N̄wedmbụk n̄kpọntịbe ama anam enye edemede udọn̄ onyụn̄ ọtọt ke ibuotikọ oro ẹkewetde ke ndodobi ubọkn̄wed ete: “Akwa-Ikwọ An̄wan ke Otu Irenowo.”
Ke akpatre, ẹma ẹnam ndụn̄ọde ye ami ndidi ekpep ikwọ. Nte ededi, ke n̄kerede mban̄a kpukpru mfịna oro ẹkemede ndidemede edieke ami ndikpepde ikwọ, utọ nte edidọhọ mi n̄kpep mîdịghe mbre ikwọ ido ukpono ye eke ufre-idụt, mma mbiere ndibịne n̄kpọ en̄wen ndien ẹma ẹnọ mi utom edikpep mbụk ererimbot. Edi ukpụhọde oro ikakpanke mi, ke ediwak isua ke ukperedem, ndibre clarinet mi ke otu mbon mbre n̄kukwak mbono ke ediwak idụt nte ami n̄kesinamde isan̄ n̄ka mme mbono ofụri ererimbot eke Mme Ntiense Jehovah.
Nte ini akade mma n̄kabade ndi andikpep mbụk ererimbot ke akwa ufọkn̄wed kiet ke esịt esịt obio Detriot, ndien ke ntre, akwa etubom inikiet ama ọdọhọ yak mmek kiet ke otu ediwak mbufa n̄wed ukpepn̄kpọ. Ke ndụn̄ọrede mmọemi, ama akpa mi idem nte ke adan̄aemi n̄wed oro ẹkamade idahaemi akasiakde enyịn̄ Jehovah utịm ike-itiaita, mbufa oro ikasiakke enyịn̄ Abasi mme Hebrew, okposụkedi mmọ ẹkesiakde enyịn̄ ediwak abasi idụt mme okpono ndem, utọ nte Ra, Molech, Zeus, ye Jupiter. Ke ini anyam-n̄wed kiet ekedide, mma mbụp enye ntak owo mîkesịnke Jehovah ke n̄wed ukpepn̄kpọ esie, ndien enye ama ọdọhọ ete: “Baba, nnyịn idisịnke enyịn̄ oro ke n̄wed nnyịn ke ntak Mme Ntiense Jehovah.” Ntre mma ndọhọ enye nte: “Ọfọn etieti! Do ami nditoroke nte ẹkama n̄wed mbufo.” Enye ama otop n̄wed esịn ke ekpat esie onyụn̄ eberede usụn̄ ọwọrọ.
Ekem, mma nsian akwa etubom nte ke nnyịn inen̄ekede iyom obufa n̄wed ukpepn̄kpọ nnyụn̄ nnọ ediwak ntak. Enye ama onyịme ye ami. Kpukpru owo ẹma ẹnem esịt ke ubiere emi ke ini, ke n̄kpasịp ọfiọn̄ ifan̄ ke ukperedem, ẹkebierede ẹte ẹsio ukpepn̄kpọ mbụk ererimbot ẹfep ke ndutịm ukpepn̄kpọ akwa ufọkn̄wed oro. Obufa ukpepn̄kpọ, ẹkotde Ukpepn̄kpọ Ebuana Otuowo (Social Study), ama ada itie esie ke ofụri ndutịm ukpepn̄kpọ 14 ke ufọkn̄wed oro. Nso ntakurua ke emi ekpedi ntem, ke ekpedide ufọkn̄wed oro ama edep mbufa n̄wed ukpep mbụk eset oro!
Mma nnyene mme inem inem ifiọkutom ke ndikpep n̄kpọ ke ufọkn̄wed, n̄konyụn̄ ndi owo oro ọsọn̄ọde eyịre ke ndinọ ntụnọ. Emi ama enyene ufọn ke ekese itieufan eyouwem. Mma nnyene ediwak ifet n̄ko ndinọ ikọ ntiense ido nneme. Edi ke akpatre ini ye idaha ẹma ẹda mi ẹkesụn̄o ke utom uyọhọ-ini.
Mme Mbono Ofụri Ererimbot
Ke mma n̄kekpep n̄wed ke ufọkn̄wed ke isua 20, enyịn mi ama ọtọn̄ọ ndikịm. N̄ko-n̄ko, ete ye eka mi ẹma ẹkere ke imoyom mi, ntre ete mi ama ọdọhọ nnyọn̄ ndi ufọk, ọdọhọde ke akpan utom unọ ukpep efen efen ama odu ndinam, ye nte ke Jehovah eyekụt ete ke ami ntiehe biọn̄. Mma n̄kpọn̄ ukpepn̄wed ke 1955, ndien ke otu mme akpa edidiọn̄ oro n̄kenyenede ke oro ebede ekedi ndidụk udịm udịm mbono “Obio Ubọn̄ Oro Akande” ke Europe. N̄kowụt esịtekọm didie ntem ndidu ye nditọete nnyịn ke Europe, emi ediwak mmọ ẹma ẹkekụt ata ekese ukụt ke ini ekọn̄ ererimbot ọyọhọ iba! Ekenen̄ede edi edidiọn̄ ndidu ke otu owo 107,000 oro ẹkeyọhọde Zeppelinwiese, m̀mê Zeppelin Meadow, ke Nuremberg, emi Hitler akaduakde ndinam isan̄ edikan esie ke Ekọn̄ Ererimbot II okụrede.
Oro ekedi sụk akpa ke otu ediwak isan̄ ofụri ererimbot oro n̄kenyenede ifet ndika. Ke 1963 ami ye eka mi ima idu ke otu mme andidụk mbono 583 ndinam isan̄ n̄kanade ererimbot ye mme mbono “Nsinsi Eti Mbụk.” Isan̄ oro ama ada nnyịn ke New York ebe osịm Europe, onyụn̄ ebe osịm Asia ye mme isuo Pacific mbemiso itrede ke Pasadena, California. Ekedi ke isan̄ oro ke nnyịn ikosobo enyene-ndịk n̄kpọntịbe oro ẹtịn̄de ke ntọn̄ọ mbụk emi. Mme ukperedem isan̄ ẹma ẹda nnyịn ẹka mme mbono ke South America, South Pacific, ye Africa. Ke akpanikọ, isan̄ ẹmi ẹma ẹfori uwem mi, ndien ndikeme ndibre n̄kukwak ke otu mbonikwọ n̄kukwak mbono ke ediwak ebiet ẹmi ekedi udiana inemesịt ọnọ ama ikwọ.
Ndidụk Udịm Mme Asiakusụn̄
Ke 1955, ke mma n̄kọnyọn̄ Europe ndi, mma ndiana ye eka mi ke utom usiakusụn̄ ke isua kiet, ndien ekem N̄ka ama ọdọhọ yak nnam utom ye ekpri esop kiet ke Apalachicola ke n̄kan̄ edem usoputịn Florida. Ke isua itiaba ami ye eyenete an̄wan efen ima in̄wam ke utom do, ndien ikebịghike esop oro ama ekeme ndibọp Ufọkmbono Obio Ubọn̄ man ufan̄ odu ọnọ n̄kọri. N̄kọri ama akaiso, ndien ikebịghike ẹma ẹsiak esop efen ke Port Saint Joe. Mma mbiat isua 11 nnam utom ye esop ita ke n̄kan̄ edem usoputịn Florida.
Esenyịn circuit ama ọdọhọ mi inikiet ete nnyom itie ẹdinịmde mbono circuit. Mma n̄keme ndibọ akwa Centennial Building ke Port Saint Joe ke n̄kpasịp $10. Edi nnyịn ima iyom itie udia n̄ko, ndien nnyịn ima ikere ndida ufọkn̄wed nnam oro. Nte ededi, mma n̄kụt nte ke esenyịn ufọkn̄wed ama ọbiọn̄ọ oro, ndien enye ama ọdọhọ ke nnyene ndisobo ye mbonutom ufọkn̄wed. Etubom obio n̄ko ama edi mbono oro, sia enye okoyomde nnyịn inyene itieudia ndida nnam n̄kpọ. Ke ini enye okobụpde m̀mê nso ikedi ubiọn̄ọ ke nnyịn ndinyene enye, adaibuot ke otu mbonutom ufọkn̄wed oro ama ọdọhọ ete ke unyịme ndomokiet idụhe inọ otu ido ukpono ndida ufọkn̄wed nnam n̄kpọ. Etubom obio oro ama ọwọn̄ọde ese mi ndinọ ibọrọ. Ọfọn, ami mma nnyene ediwak n̄wed ikot ẹwụtde ke nnyịn ima ida mme ufọkn̄wed inịm mme mbono nnyịn ke obio efen, ndien adan̄aoro mma nnyan ubọk n̄wụt Utom Mme Apostle 19:9, emi ọdọhọde ke apostle Paul ama ọkwọrọ ikọ ke ubet ufọkn̄wed. Oro ama ebiere mfịna emi. Mbonutom oro ẹma ẹnyịme ye etubom obio oro ndiyak nnyịn inyene itieudia oro—ke $36.
Ke ini n̄kedide isua 13 ke emana, kpa isua emana emi n̄kanade baptism, mma mbọn̄ akam nte: “O Abasi, kam yak nda owo kiet nsịn ke akpanikọ.” Ẹma ẹbọrọ akam oro kemi ediwak ini nte ẹkediọn̄de mi ndin̄wam ediwak owo ndida idaha mmọ nnọ Jehovah ye Obio Ubọn̄ esie. Ndien ndien, nte ededi, mbemiso eyen ukpepn̄kpọ Bible akam osịmde idaha ediyak idem nnọ ye edina baptism, ẹma ẹsinọ mi n̄ka esop efen. Kpa ye oro, mma nnyene ifet nditọ nnyụn̄ nduọk mmọn̄, ndien ediwak nditọ ukpepn̄kpọ ẹmi ẹmekabade ẹdi ufan eyouwem. Ndibuana ke mme utọ utom oro ẹn̄wụmde mfri mi ke akpanikọ ama ọnọ mi ediwak ntak ndiwụt esịtekọm.
Ufọkutom Usuanetop Ọnọ Un̄wam
Ke adan̄aemi ufọkutom usuanetop ke ediwak ebiet ẹkenọde idiọk mbụk ẹban̄a utom Mme Ntiense Jehovah ndien ndien, ami mmenem esịt ndidọhọ nte ke ufọkutom usuanetop ke obio De Land, Florida—emi nnamde utom idahaemi—aman̄wam mi ndinọ ikọ ntiense. Ke uwụtn̄kpọ, ke adan̄aemi n̄kakade kiet ke otu isan̄ uka mbono ofụri ererimbot oro, ami ye eka mi ima isinọ nnyan mbụk ẹsọk ufọkutom uwetmbụk n̄kpọntịbe obio oro, ndien ẹma ẹsiwet mmọemi ye unana ubiatini, ọkọrọ ye mme ndise. Mme ntọt oro ẹkesidi ke uduot utịn̄ikọ emi ọnọde mbụk isan̄ aban̄a obio efen, edi nnyịn kpukpru ini ima isidomo ndida mmọ nnọ ikọ ntiense mban̄a enyịn̄ Jehovah ye Obio Ubọn̄.
Oro edi akpanikọ n̄ko aban̄a edinọ ikọ ntiense efak oro nsinọde. Mmenyene inụk efak kiet oro nsinịmde akpakaha ọfọn̄ mfri-ukịm iba, ntiede ke kiet nnyụn̄ mbonde mme n̄wed nnyịn ke eken. Inikiet, ibuot nneme ubak-page ye ndise ama odu ke n̄wedmbụk obio ke idak ibuotikọ oro: “Lottie eke Deland Anam Utom Ete ye Eka Nte Mme Ntiense.” Ke ata ndondo emi, ke 1987, n̄wedmbụk efen ama enyene ibuotikọ ubak-page ye akwa ndise ke ediye uduot ke idak ibuotikọ oro: “Lottie Hall Osio Inụk Efak Esie Onịm Ọnọ Christ.” Ke isua oro eketienede n̄wedmbụk efen ama esịn ndise mi ke ikpaedem esie ọkọrọ ye mme utọ utịn̄ikọ nte, “Enye esidu do kpukpru ini” ye, “Etiede ke akpakaha ọfọn̄ mfri-ukịm, andikpep ufọkn̄wed oro ama ọkọkpọn̄ utom ada inụk efak esie anam utom isụn̄utom eke Mme Ntiense Jehovah.” N̄ko, ufọkutom TV obio oro ama owụt mme ndise utom unọ ikọ ntiense mi utịm ikanan̄. Ami ke n̄kaiso ndibuana ke usụn̄ enyenede-nyene adan̄a ke kpukpru ikpehe utom Obio Ubọn̄: ukwọrọikọ eke ufọk-ke-ufọk, mfiakn̄ka, ye mme ukpepn̄kpọ Bible. Nte ededi, ke ntak nsọn̄de ke isua emana ye mme udọn̄ọ ikpọkidem, ami idahaemi nsibiat ekese ini ke utom efak.
Ke n̄kerede mban̄a edinam ini edem, nnyene ndidọhọ ke ami ke akpanikọ mmenyene ediwak ntak ndiwụt esịtekọm. Ke adianade ye mme edidiọn̄ oro kpukpru ikọt Jehovah ẹnyenede, ami nte andikpep ufọkn̄wed mma nnyene ifet ndikpụhọ uwem ediwak uyen; mma nnyene idara ke ndidụk ediwak mbono ofụri ererimbot; mma nnyene utom usiakusụn̄ oro on̄wụmde mfri akan; ẹma ẹnyụn̄ ẹdiọn̄ mi n̄ko ke ebuana ye ikwọ. Akande oro, mma n̄keme ndinọ ikọ ntiense ebe ke ufọkutom usuanetop. Ke akpanikọ, mmekeme nditịn̄ ye David, andiwet psalm nte: “Nyetoro enyịn̄ Abasi ke ikwọ, nnyụn̄ n̄kpono enye ke ekọm.”—Psalm 69:30.