Akwa Eneni Oro Nso ke Enye Edi?

NSO idi akwa eneni oro asakde iso ese nnyịn owo kiet kiet? Nte enye edi editọ oro inyan̄ ọtọde ọdọk obot ye eyo emi ufiop ofụri ererimbot edide ntak? Nte enye edi edisụhọde oro ẹsụhọrede udomo ofụm ẹkotde ozone, osụn̄ọde ke edisio owo nnyan nnọ idiọk un̄wana utịn? Nte enye edi ibatowo ndiwak n̄kaha, ẹmi esịnde mme mfịna ofụri ererimbot eken esọn̄ ubọk ẹkan, utọ nte ubuene ye ubiatibet? Mîdịghe nte enye edi idotenyịn edisobo anana-ibat billion owo ke ekọn̄ nuclear mfep, ye mme andibọhọ nsobo oro ẹkpan̄ade ke akpatre ke ntak ọkpọsọn̄ etuep, biọn̄, m̀mê idiọk ufiop utịn?

Ke ẹma ẹkeneme mmọemi ye mme mfịna eken, ke 1989, n̄wedmbụk oro, Scientific American ama eberi ete: “Ekọn̄ nuclear nditịbe nte eyịghe mîdụhe ada aban̄a ndiọk n̄kan okopodudu n̄kpọndịk ọnọ . . . ubọhọ.” Nte ekọn̄ nuclear, ndien, edi akwa eneni oro asakde iso ese nnyịn?

Akwa Eneni Oro

Ye ukpụhọde ke ndutịm ukaraidem toto ke 1989, etie nte ekọn̄ nuclear iditịbeke. Idem ke edide ntre, adan̄a nte mme n̄kpọekọn̄ nuclear ẹdude, mmọ ẹyeda akwa ndịk ẹsọk ubonowo. Nte ededi, ntọt odude ke 1990 Britannica Book of the Year anyan ubọk owụt idiọk mfịna efen. Nte n̄wed ndụn̄ọde emi ọdọhọde, se ibede mme andidụn̄ isọn̄ million 230 ẹdi mbon oro mînịmke edidu Abasi ke akpanikọ. Mme n̄wed efen ẹwụt ẹte ke ediwak million owo efen efen ẹdu ke idak odudu akwaifiọk Edem Usiahautịn emi ẹnyịmede ekikere oro nte ke Andibot idụhe. Akande oro, ke adan̄aemi ediwak million owo ẹnịmde ẹte ke Andibot odu, ekikere oro mmọ ẹnyenede ẹban̄a enye okpụhọde akamba akamba. Ndien ke ediwak idaha, edinam mmọ ẹsida akwa esuene ọsọk Owo emi mmọ ẹdọhọde nte ituakde ibuot inọ.—2 Peter 2:1, 2.

Edieke edide Abasi odu—ndien enye ke ata akpanikọ odu—do ke akpanikọ ana akpan eneni mfịn abuana enye. Ntak emi enye okobotde ubonowo-o? Nso idi mbiomo oro nnyịn inyenede inọ enye? Didie ke enye edinam n̄kpọ aban̄a usụn̄ nte owo osobode isọn̄? Ndien didie ke enye edinam n̄kpọ aban̄a eneni oro edisịn oro ata ediwak owo ẹsịnde ndinịm enye ke akpanikọ m̀mê ndisụk ibuot nnọ uduak esie adade edi? Ke akpanikọ, akwa eneni oro asakde iso ese nnyịn owo kiet kiet edi m̀mê nnyịn imenyịme m̀mê imesịn itie edikara Abasi, “emi enyịn̄ esie ikpọn̄îkpọn̄ edide JEHOVAH.”—Psalm 83:18, King James Version.

Ntọn̄ọ Ekondo

Ke akpanikọ, ye mbon oro mînịmke Abasi ke akpanikọ, mbiomo oro nnyịn inyenede inọ enye idịghe eneni. Edi owo ekededi emi ke akpanikọ esede ndudiọn̄ ye uyai ebietidụn̄ isọn̄ nnyịn enyene ndidi se ẹnụkde ndinyịme nte ke ana edi akwa Andinam odu. Edi akpanikọ nte ke ndidomo ndinam mme utịben̄kpọ obot ẹmi ẹkande nnyịn ẹkụk an̄wan̄a, ediwak ntaifiọk ẹsisio Abasi ẹfep ke edinam emi. Ediwak owo ẹdọhọ, ke uwụtn̄kpọ, ẹte ke ekondo ọkọkọri edidu ke udomo idaha oro enye odude idahaemi oto ekpri n̄kpọ oro otịmde ekpri akan ibuot abiabon, nte ke enye okotịbe “nte ido edide,” ke mbuari, ye unana ediyom Andibot. Nte ededi, ke ama akanam ọwọrọetop obufa ekikere ke nte ekondo ọkọtọn̄ọde an̄wan̄a, ekpep n̄kpọ mban̄a n̄kpọ obot oro, Hanbury Brown, ke n̄wed esie oro The Wisdom of Science, onyịme ete: “Ye ediwak owo, ami n̄kere, nte ke oro okpotịm etie nte ata n̄kari akan edinam an̄wan̄a. Prọfesọ Brown eberi ete “ntọn̄ọ ye uduak ererimbot” ẹdi “akwa ndịben̄kpọ” oro etiede nte ifiọk ntaifiọk ikemeke ndinam an̄wan̄a.

Ntaifiọk ẹma ẹnam an̄wan̄a nte ke n̄kpọ ye odudu ẹnen̄ede ẹnyene ebuana ye nte ke ẹkeme ndiwọn̄ọde n̄kpọ nsịn ke odudu ẹnyụn̄ ẹwọn̄ọde odudu ẹsịn ke n̄kpọ. Nte ẹkụtde ke nuclear ndibomo, ekpri udomo n̄kpọ ada aban̄a akamba udomo odudu. M̀mọ̀n̄, ndien, idi ebiet emi kpukpru odudu ẹtode ẹmi million ntantaọfiọn̄ 100,000 ke uyọ uyọ ntantaọfiọn̄ nnyịn ẹdade ẹban̄a, ọkọrọ ye se iwakde ibe mme uyọ uyọ ntantaọfiọn̄ 1,000 oro ẹnamde ekondo oro ẹkụtde ke enyịn?

Bible ọdọhọ ete: “Ẹmenede enyịn mbufo ke enyọn̄, ẹnyụn̄ ẹse! Anie okobot mme mmọemi? Anie ada otu mmọ ọwọrọ ke ibat mmọ? Enye osio kpukpru mmọ enyịn̄: koro nsọn̄idem esie okponde, enye onyụn̄ ọsọn̄ odudu; baba owo mmọ kiet isopke.” Anie edi Owo oro? Bible ewet ibọrọ ete: “Ami ndi Jehovah: enyịn̄ mi edi oro: ndinyụn̄ nnọhọ owo efen ubọn̄ mi, nnọhọ ndisọi mbiet itoro mi.”—Isaiah 40:26; 42:5, 8.

Ekikere oro nte ke isọn̄ ọkọrọ ye ekondo eken ẹkedidu ke mbuari, emen ubọn̄ oro Andibot, kpa Jehovah Abasi odotde ndibọ efep. (Ediyarade 4:10b) Enye n̄ko ememen ọkpọsọn̄ uduakesịt ndinam n̄kpọ ke eti usụn̄ mban̄a isọn̄ efep. Edieke mme owo ẹkpefiọkde ẹte ke mmimọ iyenọ Abasi ibat ke se mmimọ inamde ye edibotn̄kpọ esie, eyedi mmọ ẹkpetịm ẹkpeme idem ke mme utọ n̄kpọ nte usabade n̄kpọ, edibiat ikpehe ofụm ozone, ye ufiop ofụri ererimbot.

Ntọn̄ọ Uwem

Kere n̄ko ban̄a mbụme emi: Didie ke uwem ọkọtọn̄ọ? Ẹma ẹkpep mme owo ẹte ke uwem ekedidu ye unana edinam ekededi otode Abasi. Edi emi atuaha ye edumbet ntaifiọk oro ẹsọn̄ọde ẹwụk. Ini kiet ko ẹkenịm ke akpanikọ ẹte ke udia ifuọ okoto ifuọ enan̄, ndọn̄ oto mbumbu n̄kpọ, ndien usịne oto mbat. Idem ke isua ikie emi ekebede, ntaifiọk ẹkekpep ẹte ke n̄kpri unam oro enyịn mîkemeke ndikụt ẹketo anana-uwem n̄kpọ. Edi, Redi, Pasteur, ye ntaifiọk eken ikenyịmeke ye utọ ekikere emi. The World Book Encyclopedia (nsiondi eke 1990) ọdọhọ ete: “Ke Pasteur ama akanam ndụn̄ọde esie ama, ediwak mme ekpep n̄kpọ mban̄a odu uwem n̄kpọ ẹma ẹnyịme ekikere oro nte ke kpukpru uwem ẹkewọrọ ẹto uwem oro osụk odude.”

Edi, ntaifiọk ẹnọ ekikere ẹte ke n̄kpọ ekedi isoi ke anyanini ẹmi ẹkebede. Mmọ ẹdọhọ ẹte ke mme akpa odu uwem n̄kpọ ẹmi ẹnyenede nsen-kiet ẹkewọrọ ke mbuari ẹto anana-uwem mbuaha n̄kpọ oro mmọ ẹkotde primeval soup, emi esịnede mme mmọn̄ibọk oro uwem oyomde. Christian de Duve ke A Guided Tour of the Living Cell ọdọhọ ete, “Mbuari, ndien mbuari ikpọn̄îkpọn̄, akanam kpukpru emi, tọn̄ọde ke primeval soup tutu osịm owo.”

Ke etịn̄de aban̄a Abasi, Bible ọdọhọ ete: “Koro obube mmọn̄ uwem odude ye afo.” (Psalm 36:9) Utịn̄ikọ emi ke akpanikọ odu ke n̄kemuyo ye se ẹkekụtde—nte ke uwem ekeme n̄kukụre ndiwọrọ nto uwem oro ama ekebebem iso odu. Nte ededi, sia akpan ifiọk ntaifiọk emekde ndida kiet ke otu ọsọn̄urua n̄kan enọ oro Abasi ọnọde, kpa uwem, nte n̄kpọ oro okotịbede ke mbuari, ediwak owo ẹkere ke mmimọ inyeneke mbiomo ndomokiet ke iso Abasi ke nte idade uwem mmimọ inam n̄kpọ. Ntre, mmọ ẹsibiat mme ibet Abasi, ẹfịk kiet eken, ẹyịp n̄kpọ kiet eken, ẹwot kiet eken, ẹnyụn̄ ẹbiat uwak okụk, ini, ye ifiọk ubotn̄kpọ ke ndibot mme ibak ibak n̄kpọekọn̄ ẹmi ẹwotde owo ẹnyụn̄ ẹkamade nsobo ye ukeme oro enyenede ndịk.

Ndibiere Eneni Oro

Ke ẹsiode mbon oro mînịmke edidu Abasi ke akpanikọ ye mbon obufa ido uwem ẹfep, anana-ibat mbon en̄wen ẹkan̄ itie edikara Abasi. Akwa ibat owo mfịn ẹdọhọ ke imonịm Abasi ke akpanikọ, ndien se iwakde ibe owo million 1,700 ẹkot idemmọ mme Christian. Ke ediwak isua ikie mme ufọkederi Christendom ẹma ẹtoro Abasi an̄wan̄wa ke mme edinam mmọ. Edi m̀mọ̀n̄ ke n̄wakn̄kan ibat ke otu million owo 1,700 ẹmi ẹnen̄ede ẹda ke eneni aban̄ade itie edikara Abasi?

Mme owo ye mme idụt ẹmewụt unana mmọ ndikere mban̄a enye ke ndibiat mme akpan ibet Abasi. Mme idụt oro ẹdọhọde ke idi Christian ẹmesịn idem ke mme edinam afai oro mîwụtke uten̄e Abasi, esịnede ndiọkn̄kan ekọn̄ iba ke mbụk owo—ndien mme ọkwọrọ ederi ẹdide “Christian” ke edem mbiba ẹma ẹdiọn̄ ekọn̄ oro! Ye utọ mbubịk ido oro, mmọ ẹmenam n̄kpọ ata idiọk idiọk ke ibuot Abasi. Nte Bible ọdọhọde ete: “Mmọ ẹdọhọ ẹte, mmimọ ifiọk Abasi; edi mmọ ẹkan̄ Enye ke ido mmọ.”—Titus 1:16.

Edi, Abasi ‘ikemeke ndikpụhọde n̄kpọn̄ uduọt Esie.’ (2 Timothy 2:13) Ini eyedi oro enye edibierede kpukpru ikpehe eneni aban̄ade itie edikara emi ke n̄kemuyo ye uduak esie emi ẹkewetde ẹte: “Mmọ ẹyefiọk ẹte ke ami ndi Jehovah.” (Ezekiel 38:23) Edi ntak emi enye ebịghide ntre-e? Didie ke ẹdibiere eneni oro ke akpatre? Ndien didie ke afo ekeme ndinam nnennen ubiere ke ata n̄kpon n̄kan n̄kpọ emi?

[Ebiet Ẹdade Ndise Ẹto ke page 2]

Esit esịt ndise ikpaedem: Foto U.S Naval Observatory

[Ebiet Ẹdade Ndise Ẹto ke page 3]

Esit esịt ndise: Foto U.S Naval Observatory