Ami Mma N̄kụt Nte Enye Ọkọride ke N̄kan̄ Edem Usụk Africa

Nte Robert Albert McLuckie obụkde

UTOM ukwọrọikọ Obio Ubọn̄ ke akaiso ke South Africa ediye ediye. Tọn̄ọde ke owo ikie m̀mê akande oro, ẹmi ẹkekwọrọde ikọ ke utịt utịt iduọk isua 1920, idahaemi n̄kpọ nte owo 45,000 ẹdu oro ẹtan̄ade eti mbụk ke South Africa. Ndien owo 150,000 en̄wen m̀mê akande oro ke ẹkwọrọ ikọ ke mme idụt en̄wen ẹmi n̄kọk itieutom South Africa nnyịn ke mbemiso ekesede enyịn.

Ami mmokop idatesịt ndikụt utịbe utịbe n̄kọri emi ke n̄kan̄ edem usụk Africa ke isua 60 ẹmi ẹkebede! Yak ntịn̄ enye ibio ibio nnọ fi nnyụn̄ ntịn̄ mban̄a ifet oro ami ye ubon mi ikenyenede ke enye.

Enye Ọkọtọn̄ọ ye N̄kpọ Mmọn̄eyet

Ke June 22, 1927, edima an̄wan mi, Edna, ama akpa ọkpọn̄ adiaha nnyịn, Lyall, emi ekedide isua ita ye akpan nnyịn, Donovan, emi ekedide isua iba. Ami n̄kedi owo isua 26 kpọt. N̄kpa esie ama ada mfụhọ ye ọkpọsọn̄ editịmede esịt ọsọk mi. Enye okodu m̀mọ̀n̄? Sia mmen̄konịmke ke akpanikọ nte ke enye odu ke hell, ami mma nsinyene ekese ndọn̄esịt ke okoneyo ke ndabade ke enye odu ke heaven.

Ke July ekpri Donovan ama ọnọ mi ekpri n̄wed oro ẹkenọde ẹsọk owo en̄wen edi oro akabuahade ye leta nnyịn. Enye ama esịne utịn̄ikọ oro Joseph Rutherford, udiana etie ibuot Watch Tower Society ọkọnọde. Se ẹkewetde ke esịt ama edemede mi udọn̄ ata etieti tutu eyedi se ntobode kpukpru n̄wed oro ẹkesiakde do usọp usọp. Ami n̄kọfiọkke ndomokiet esisịt nte ke emi eyekpụhọde uwem mi.

Ke otu n̄kpri n̄wed oro ẹkebehede, enye oro ẹkekotde Hell​—What Is It? Who Are There? Can They Get Out? ama odụri udọn̄ mi. Ami n̄kenen̄ede n̄kop inemesịt didie ntem ndikụt ekpri n̄wed oro! Ke mma n̄kokot page iba m̀mê ita n̄kụre, ami ye inemesịt mma nnen̄ede ntuak inua imam.

Ye udọn̄ edibuana se n̄kekpepde, ami mma nsiwet mîdịghe nnyene nneme ye ete ye eka mi ye mbon ubon eken. Nte utịp, ibịghike nditọeka mi iren inan̄, Jack, Percy, William, ye Sydney, ẹma ẹnyene udọn̄ ẹnyụn̄ ẹtọn̄ọ ndikwọrọ ikọ nnọ mbon en̄wen. Ke ndusụk isua ke ukperedem, ete, eka, ye nditọeka iban mi iba, Connie ye Grace, n̄ko ẹma ẹnyịme akpanikọ.

N̄kekemeke ndikụt Eyen Ukpepn̄kpọ Bible en̄wen ndomokiet, nte ẹkediọn̄ọde Mme Ntiense Jehovah inioro, ke n̄kan̄ South Africa nnyịn. Ami mma n̄wọrọ idụn̄ n̄ka Edem Usụk Rhodesia, idahaemi edide Zimbabwe, mma nnyụn̄ nnam utom ke n̄kpọ nte isua kiet ke in̄wan̄ enan̄ ye eyeneka mi eren, Jack. Nte utịp otode edikot mme n̄wed Watch Tower Society, ikebịghike mbemiso n̄kenyenede ọkpọsọn̄ udọn̄ ndidụk utom uyọhọ-ini.

Tutu osịm emi ami n̄kosoboke ekemmọ andinịm ke akpanikọ ndomokiet ibọhọke mbon oro ami n̄kọnọde ikọ ntiense. Ntre ami mma nnam isan̄ ke tren itiat-1,400 n̄ka n̄kọk itieutom N̄ka ke Cape Town, South Africa. George Phillips, emi ekesede enyịn ke utom ẹnamde ke n̄kan̄ edem usụk Africa akadara mi ufiop ufiop didie ntem! Ke January 10, 1930, ami mma nna baptism.

Mme Ntọn̄ọ Ntọn̄ọ Isua Usiakusụn̄

Okposụkedi n̄kenyenede nneme ye ediwak owo ke itie ikie mban̄a Bible ke isua ita oro ẹkebede, ami n̄kabuanake ke utom eke ufọk-ke-ufọk. Nte ededi, mma nsịn enyịn̄ ke utom uyọhọ-ini nte asiakusụn̄. Ndutịm unọ ukpep ikodụhe ke eyo oro. Ke editịm ntịn̄, mme asuanetop ikesiwakke ndisan̄a ọtọkiet n̄ka ukem ufọk. Sia nnyịn ikenyenede ata esisịt ibat mme asuanetop, enye akakam etie nte idịghe se ẹyomde ẹnam ntre.

Nte ido edide, ami mma n̄kere mban̄a mfọnọ-n̄kpọ nditọ mi, Lyall ye Donovan, ẹmi eteete ye ekaete mmọ ẹkesede enyịn. Sia ẹkesede mmọ enyịn mfọn mfọn, ke ini oro ami mma n̄kere ke odot ndisịn̄ede idem mi ke ndisuan etop Obio Ubọn̄ nnọ mbon en̄wen. Ntre se n̄kanamde edi oro.

Ke isua usiakusụn̄ ita efen, mma nnyene nsan̄a ition, esịnede eyeneka mi eren Syd. Nte ini akade enye ama ọdọn̄ọ udọn̄ọ typhoid ke adan̄aemi odude ke utom usiakusụn̄ onyụn̄ akpa. Ndisiak usụn̄ ikedịghe mmemmem utom ke ini eset oro. Nnyịn ikesikama moto unyamurua oro enyenede bed ke esịt, emi ẹkemede ndinụk ndian ke n̄kan̄ moto oro. Emi ama an̄wam nnyịn ndide idap, nditie, nditem udia, nnyụn̄ ndia udia ke esịt oro.

Ata n̄wọrọnda n̄kpọntịbe ke mme ntọn̄ọ ntọn̄ọ eyo usiakusụn̄ mi akada itie ke ini nnyịn ikọbọde obufa enyịn̄ nnyịn, kpa Mme Ntiense Jehovah, ke 1931, ọkọrọ ye ekpri n̄wed oro The Kingdom—The Hope of the World. Ami mmenen̄ede nti nte nyekidem akanamde mi akamba akamba ke n̄kerede mban̄a edikama akwa enyịn̄ ntre, nyịkde m̀mê ami nyekeme ndikama enye ke usụn̄ oro odotde.

N̄wọrọnda n̄kpọntịbe efen ke mme ntọn̄ọ ntọn̄ọ isua oro ekedi edinịm oro n̄kenịmde eyeneka mi eren Jack ye n̄wan esie, Dorrell, baptism ke Akpa Nuanetsi emi ofiom ẹyọhọde ke esịt ke Edem Usụk Rhodesia. Mbemiso edibụhọ ke mmọn̄ oro, nnyịn ima itop ediwak itiat idọn̄ ke akpa oro man ibịn ofiom ekededi oro okodịbede ifep. Nte ini akade, ke iduọk isua 1950, mma nnịm eka mi baptism ke basin uyeremmọn̄.

Ke Mme Idụt En̄wen

Ke 1933 ẹma ẹnọ mi ye ọyọhọ nsan̄a mi ition, Robert Nisbet, ika obufa efakutom oro owo mînamke utom ke esịt​—kpa isuo Mauritius ye Madagascar ẹmi ẹdude ke esụk edem usụk usiahautịn Africa. Nnyịn ima ibiat n̄kpọ nte ọfiọn̄ inan̄ ke isuo iba ẹmi, itọde mme n̄kpasịp akpanikọ Bible. Nso idatesịt ke edi ntem idahaemi ndikụt nte ke Mauritius enyene n̄kpọ nte mme asuanetop Obio Ubọn̄ 800 ye Madagascar owo 3,000! Ke ini nnyịn ikafiakde inyọn̄ South Africa, ami ye Robert ima idian̄ade nsan̄a. Nte ini akade enye akasiak usụn̄ ye Syd, eyeneka mi eren ndien nte ini akade akanam utom nte esenyịn n̄kọk itieutom ke Mauritius.

Mbemiso ifiakde inyọn̄ South Africa, ami mma ndiomi ndisobo Lyall ye Donovan ke ufọk ete mi. Ke n̄kade n̄kese mmọ, ye mmọn̄eyet, edifiak ndian̄ade nsan̄a oro owo mîkemeke ndinyan̄a ama etiene. Mma n̄kaiso ke isan̄ ndisobo ye esenyịn n̄kọk itieutom, Brọda Phillips, man n̄kọbọ efakutom mi efen. Enye ekedi Nyasaland, idahaemi edide Malawi. Ẹma ẹdep moto ẹkotde Chevrolet oro ẹkebọpde ke 1929 ẹnọ mi ndikama do.

Ntem, ke 1934, ami mma ndaha isan̄ oro oyomde usụn̄ ke itiat-1,200, emi akamba ubak ekedide ke mbụrọde mbụrọde usụn̄, ntode Johannesburg, South Africa, n̄ka Zomba ibuot obio Nyasaland. Ke akpatre mma nsịm ebiet n̄kakade, kpa ufọk eyenete Africa kiet Richard Kalinde. Enye ama akabade edi n̄kpet n̄kpet nsan̄a mi ye akabade ikọ ke ini n̄kodude ke Nyasaland. Nte ini akade, ami mma mbọ ubetufọk iba ke akani ufọkisen oro owo mîkadaha inam n̄kpọ aba. Mma nda kiet nnịm nte ọfis ubon-n̄wed, ndien enye eken nte ufọkidụn̄.

Akpan utom mi ke Nyasaland ekedi ndinen̄ede ndutịme oro okodude ke ntak mme n̄ka Enyọn̄ Ukpeme oro ẹkedahade ẹda. Ke ndusụk isua mbemiso, owo Africa kiet, oro ekemehede ye mme n̄kpọ oro akpa etieibuot Watch Tower Society, Charles Taze Russell, ekewetde, akada iso ke ndisiak n̄ka ẹmi, idem okposụkedi enye ke idemesie mîkedịghe kiet ke otu Mme Ntiense Jehovah.​—Se 1976 Yearbook of Jehovah’s Witnesses, page 71-74.

Mma n̄kese esop ẹmi ẹkekamade mme n̄wed Watch Tower nnyụn̄ n̄kot ubiere oro aban̄ade. obufa enyịn̄ nnyịn, Mme Ntiense Jehova Ẹma ẹben̄e kpukpru owo oro ẹkenyịmede ubiere emi ẹte ẹwụt emi ke ndimenede ubọk Okposụkedi n̄wak n̄kan ibat ẹkenamde ntre, ediwak owo ikọdiọn̄ọke ọyọhọ ọyọhọ se emi enen̄erede abuana. Ntem, ke isua ẹmi ẹketienede, ke adan̄aemi ndusụk mmọ mîkanamke n̄kọri ke n̄kan̄ eke spirit, mmọ eken ẹma ẹtre ndin̄wam enye oro mmọ ẹkekerede ke edi adausụn̄ mmọ ẹnyụn̄ ẹkabade ẹdi ata Mme Ntiense Jehovah.

Ke n̄kpọ nte ọfiọn̄ itiokiet ẹma ẹkebe ke Nyasaland, mma mbe n̄ka Mozambique, emi owo mîkatan̄ake etop Obio Ubọn̄ kan̄a. Do mma nsobo etubom utom edide akparawa owo Portugal kiet emi ami ye Robert Nisbet ikosobode ke ubom ke ini ikanamde isan̄ ika Mauritius. Enye ama okot mi udia, ndien mma n̄keme ndinyene nneme efen efen ye enye.

Ke idaha efen, ke adan̄aemi ndude ke obioin̄wan̄ kiet ke n̄kan̄ edem edere Mozambique, moto kiet ama atuak ada ke iso mi. Enye ekedi andikara n̄kann̄kụk oro. Enye ama obụp m̀mê enyene un̄wam oro imọ ikemede ndinọ mi ama onyụn̄ ọnọ mi ikot ete ndi ufọk imọ, ke ebiet enye ọkọbọde ediwak n̄wed Watch Tower. Idem okposụkedi ẹkpande utom ukwọrọikọ idahaemi ke Mozambique ye Nyasaland (Malawi), edi n̄kpọ idara ọnọ mi ndifiọk nte ke ediwak mme anam-akpanikọ nditọete iren ye iban ke ẹnam utom ifịk ifịk do.

Mme Ifetutom Bethel

Ke mma n̄kafiak n̄ka Nyasaland, nso n̄kpọ n̄kpaidem ke ami n̄kọbọ ntem! Ẹma ẹnọ mi ikot ndibuana ye mbonutom n̄kọk itieutom South Africa ke Cape Town, ndien ẹma ẹnọ William, eyeneka mi eren aka akada itie mi ke Nyasaland. Ntre mma ntọn̄ọ isan̄ oro oyomde usụn̄ ke itiat 2,200 ke Chevrolet. Ke usụn̄ isan̄ oro mma n̄waha n̄kese Donovan ye Lyall. Isua emana mmọ ekedi 11 ye 12 idahaemi, ndien eyesịm isua kiet mbemiso mfiak n̄kụt mmọ.

Ẹkedọhọ nse enyịn ke n̄kọk itieutom inikiet ekededi Brọda Phillips, kpa esenyịn n̄kọk itieutom, mîdụhe. Okposụkedi mmen̄kabuanake kpukpru ini ye esop Mme Ntiense Jehovah ndomokiet tọn̄ọ nte n̄kekpep akpanikọ isua usụkkiet ke mbemiso, ke 1936 ẹma ẹmek mi esenyịn etiede ibuot ke Esop Cape Town, emi ekesịnede n̄kpọ nte mme asuanetop 20.

Ukpụhọde Idaha Uwem

Ami n̄koyomke nditaba mme ifetutom mi, edi Lyall ye Donovan ẹkedu ke idaha edibe ndụk mme isua uyen mmọ, ndien ami mma n̄kere mban̄a mfọnọ-n̄kpọ mmọ, esịnede nsọn̄idem mmọ ke n̄kan̄ eke spirit. Ke idara, usọbọ ke mfịna emi ama ekpere.

Ke June 6, 1936, Brọda Phillips ama ada mi owụt mbufa owo ẹmi ẹketode Australia ẹdi, Sista Seidel ye ediye adiaha isua-18 esie, Carmen. Ke isua oro ami ye Carmen ima idọ ndọ. Ntre mma ndụk utom idịbi-udia nnyụn̄ nsiak ubon.

Ke isua kiet ami mma nnam utom ke South Africa, edi ekem ami ye Carmen ye nsekeyen nnyịn, Peter, ima iwọrọ idụn̄ ika Edem Usụk Rhodesia, emi Jack, eyeneka mi eren ọkọnọde mi ikot ete ndidiana ye imọ ke mbubehe udọk gold. Ke nnyịn ima ikenyene itieidụn̄, Lyall ye Donovan, ẹmi ẹkedude ye eka Carmen, ẹma ẹdidiana ye nnyịn.

Ndiyọ Ukọbọ Ini Ekọn̄

Ke September 1939, Ekọn̄ Ererimbot II ama asiaha, ndien ke isua oro eketienede ẹma ẹdori ukpan ke mme n̄wed ukpep Bible nnyịn. Nnyịn ima ibiere ndidomo nse m̀mê ẹnen̄ede ẹsọn̄ọ ibet oro ke ndisuan mme n̄wed ọkpọkọm nso iditịbe. Edimụm ye n̄kpọkọbi ẹma ẹtiene, ndien ẹma ẹbọ mme n̄wed ye Bible nnyịn ke odudu ẹnyụn̄ ẹfọp.

Usenubọk kiet ke ima ikokụre utom ukwọrọikọ nnyịn, anam ndụn̄ọde kiet ama okot nnyịn ete idi itieutom mme borisi idida nditọ nnyịn oro ẹkedade ẹka do. Nnyịn ima isịn, idọhọde ite sia ẹmụmde-mụm n̄kpri owo ẹmi, ke edi mbubehe mme borisi ndise mmọ enyịn. Ke uwemeyo oro, ke inyọn̄de utom an̄wautom idi, nnyịn ima idikụt nditọ oro ke ufọk ndien borisi ndomokiet ikodụhe!

Ke idaha efen, ke 1941, ẹma ẹbiere n̄kpọkọbi ọfiọn̄ ita ẹnọ Carmen idem okposụkedi enye akasan̄ade ye idịbi. Nte ededi, Estrella ama amana mbemiso ẹsịnde Carmen ke ufọk-n̄kpọkọbi. Carmen ama emek ndida enye n̄ka ufọk-n̄kpọkọbi, utu ke ndikpọn̄ nsekeyen an̄wan emi nnọ mi ke ufọk. Ntre, edepeyen Estrella ekedi n̄wan Africa kiet oro okowotde ebe esie. Ke ini ẹkesanade Carmen ẹyak, esịt ama ọduọ owot-owo oro tutu eyedi se enye atuade eyet idiọk idiọk. Ke mfọniso, Estrella ama ọtọn̄ọ usiakusụn̄ ke 1956 ke edide isua 15. Ke ukperedem, enye ama ọdọ Jack Jones ndien ke se ibede isua 20 kemi enye ama anam utom ye ebe esie ke South Africa ndien idahaemi ke ibuot itieutom Watch Tower Society ke Brooklyn, New York.

Ibịghike ke oro ebede ami n̄ko mma mbiat ediwak ọfiọn̄ ke ufọk-n̄kpọkọbi ke ntak ukwọrọikọ. Ke adan̄aemi n̄kodude do, ke January 1942, Joseph Rutherford ama akpa. Ami mma ntua eyet okoneyo oro ke itie ikpọn̄ mi ke ufọk-n̄kpọkọbi. Mme ifet unọ ikọ ntiense ẹma ẹberede ẹnọ mi, ndien ke usenubọk Sunday kiet, ke adan̄aemi kpukpru owo eken ẹkedude ke an̄wa okụre oro ẹsịn̄ede idem, ami mma nnịm ekemmọ owo n̄kpọkọbi oro okonyịmede etop Obio Ubọn̄ baptism.

Obufa N̄kọk Itieutom

Ke ẹma ẹkesana mi ẹyak ke ufọk-n̄kpọkọbi, mma ndụk utom tren ke Bulawayo. Carmen ama ekpep nte ẹkịmde ọfọn̄ ke ufọk-n̄kpọkọbi ama onyụn̄ ada utom emi an̄wam ubon. Lyall ama oto South Africa edi, ke ebiet emi enye akanamde usiakusụn̄, onyụn̄ an̄wam n̄ko ke okụk uda ndep n̄kpọ. Nte utịp, ibịghike nnyịn ima inyene okụk efen efen oro odụkde edi akan nte nnyịn ikenen̄erede iyom, ntre nnyịn ima ineme iban̄a emi, ndien ẹma ẹnyịme ẹte ke ami mmekeme ndifiak ndụk utom uyọhọ-ini.

Ke mma n̄kọbọ n̄wed ukaisan̄ ke tren ke 1947, mma nnam isan̄ ke tren n̄ka Cape Town man n̄kokụt Brọda Phillips. Ke edide ata n̄kpọ n̄kpaidem ọnọ mi, ẹma ẹnọ mi n̄kasiak itie ubon-n̄wed oro ẹdibonde n̄wed N̄ka ke Bulawayo. Ekem, ke isua oro eketienede, Nathan H. Knorr, kpa ọyọhọ etieibuot Watch Tower Society ita, ama edi onyụn̄ odiomi ete ẹda itie ubon-n̄wed oro ẹnịm n̄kọk itieutom ke September 1, 1948, ye Eric Cooke nte esenyịn n̄kọk itieutom Edem Usụk Rhodesia. Ke isua 14 efen oro ẹketienede, mma nnyene ifet edinam utom ke n̄kọk itieutom ke adan̄aemi, nte ededi, n̄kodụn̄de ke ufọk mi ye ubon nnyịn oro okosụk ọkọride-kọri. Ami mmokop idatesịt ata etieti mban̄a un̄wam eke n̄kan̄ obụkidem oro Carmen ye ikpọ nditọ nnyịn ẹkenọde, emi akan̄wamde mi ndikaiso nnam utom ke n̄kọk itieutom oro.

Efakutom Ukwọrọikọ En̄wen

Ke 1962 ami ye Carmen ima ibiere ndi wọrọ n̄ka an̄wautom oro oyomde usụn̄, n̄kanam utom ke ebiet emi udọn̄ okokponde akan. Ntre nnyịn ima inyam ufọk nnyịn inyụn̄ ida Lindsay ye Jeremy, nditọ nnyịn iba oro ẹkekpride ẹkan​—ition eken ẹma ẹkpon ẹwọrọ owo ẹnyụn̄ ẹkpọn̄ ufọk​—inyụn̄ isio ika Mme Isuo Seychelle.

Akpa kan̄a, nnyịn ikasan̄a ke moto, akamba ubak ke mbụrọde mbụrọde usụn̄, ke n̄kpọ nte itiat 1,800, ibehede ke Mombasa, Kenya. Nnyịn ima inịm moto oro ke n̄kan̄ eyenete kiet inyụn̄ idiere ke ubom ika Mme Isuo Seychelle. Owo kiet oro ekenyenede udọn̄ ama ada nnyịn owụt mbon en̄wen, ndien ibịghike nnyịn ima isinịm mme mbonoesop ayak esisịt ndidi ke mfụt ufọk bishop. Nnyịn ima isinịm mme mbonoesop eken ke n̄kpet n̄kpet isuo ke ufọk ubom owo kiet emi nnyan isịp-mbakara ẹkande ẹkụk ye mbufụt mmọn̄ ewetde ọdọk mbenesụk.

Ibịghike ẹma ẹdiọn̄ọ ẹban̄a utom nnyịn, ndien ukara ke akpatre ama ọnọ uyo ete nnyịn itre ukwọrọikọ, kpa n̄kpọ oro nnyịn mîkakam inyịmeke ndinam. (Utom 4:19, 20) Nte utịp, ẹma ẹbịn nnyịn ẹsion̄o, edi mi kan̄a, nnyịn ima inịm owo ition baptism. Ke ọfiọn̄ ition oro nnyịn ikodude ke Mme Isuo Seychelle, Carmen akasan̄a ye idịbi Andrew, akpatre eyen nnyịn. Ke ini nnyịn ifiakde inyọn̄ Edem Usụk Rhodesia, Pauline, eyen nnyịn an̄wan ama ọnọ nnyịn ikot ete ididu ye imọ ye ebe imọ tutu Andrew amana.

Mme Edidiọn̄ ye Uyụhọ

Ami mmokop inemesịt ndidọhọ nte ke kpukpru nditọ nnyịn itiaita, ẹsịnede Lyall ye Donovan, ẹma ẹbuana ke usiakusụn̄ ke ini kiet m̀mê eken. Ke editịm ntịn̄, owo inan̄ ke otu ukot ye nditọ nnyịn iren ẹdi mbiowo idahaemi, ndien owo iba ẹdi mme asan̄autom unamutom. Ke adianade do, nnyịn ikop idatesịt didie ntem nte ke ediwak nditọ nditọ ye nditọ eyeyen ọkọrọ ye mme ete ye eka mmọ ke ẹtan̄a etop idatesịt ke se mîsụhọkede ikan idụt inan̄ ye nte ke ediwak mbon ubon McLuckie eken ke ẹnam n̄kpọ Jehovah n̄ko. Ami mmonịm ke akpanikọ nte ke mme utọ utịp ntre ẹto ubon ndidụk mme mbonoesop kpukpru ini nnyụn̄ mbuana kpukpru ini ke utom ukwọrọikọ.

Idahaemi ke ndide isua 89 ke emana, ami nsụk nnyenyene ifet nte ebiowo ke esop nnyịn ke Pietermaritzburg, South Africa. Enye esida ata uyụhọ ọsọk mi ke mfiakde ndụn̄ọde utom oro Jehovah ọdiọn̄de ke se ibede isua 60. Enye enen̄ede edi edidiọn̄ ndikụt emana ubon nnyịn ition, esịnede ete ye eka mi,’ẹnọde Jehovah itoro, kpa akwa Abasi ofụri ekondo.