Nte Mmọ Ẹmewụt ke Bible Osu Nsu?

NTE ntaifiọk ye mme andisụk Bible uyo ẹmenen̄ede ẹwụt ke Bible ọdọn̄ọ ndudue ye n̄ke? Mbemiso afo onyịmede ete ke mmọ ẹmewụt, afo ekpenyene nditi nte ke okposụkedi ediwak nditọ ukpepn̄kpọ ẹsinọde ekikere mmọ ke in̄wan̄în̄wan̄ usụn̄ oro ẹnyenede nsọn̄ọ, mmọ isinenke kpukpru ini. Ediwak ini ekikere mmọ ẹsikọn̄ọ ke itiat idakisọn̄ ẹmi mînyeneke nsọn̄ọ.

Mme Ukwan̄ Ekikere

Nte uwụtn̄kpọ ke ikọ oro etiede nte nsọn̄ọ odu oro mbon ẹmi ẹsụkde Bible uyo ẹtịn̄de, kere se S. R. Driver eketịn̄de aban̄a n̄wed Daniel. Nte mbụk owụtde, ẹdọhọ ke Daniel ke idemesie ekewet n̄wed emi ke Babylon ke ọyọhọ isua ikie itiokiet B.C.E. (Daniel 12:8, 9) Edi Driver ọkọdọhọ ke ẹkewet enye ke ata ukperedem. Ntak-a? “Uyarade” kiet oro ẹkenọde edi nte ke n̄wed oro ọdọn̄ọ ikọ Greek, ndien Driver ama ọsọn̄ọ etịn̄ ete: “Ye uko, ẹkeme ndisọn̄ọ ntịn̄ nte ke owo ikpadaha ikọ ẹmi ke N̄wed Daniel ibọhọke ẹkewet enye ke odudu mbon Greek ama akasuana ke Asia ebe ke edikan oro Akamba Alexander akakande.” Alexander akakan ke n̄kpọ nte 330 B.C.E.

Ikọ Driver ikpotịmke inyene odudu. Edi, man ọsọn̄ọ emi, enye asiak ikọ Greek ita kpọt, emi kpukpru mmọ ẹdide enyịn̄ ndido ikwọ. (Daniel 3:5) Sia mbon Greek ẹkenyenede n̄kpet n̄kpet ebuana ye n̄kan̄ edem usoputịn Asia toto ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ n̄wetnnịm mbụk, didie ke owo ekededi ekeme ndisọn̄ọ ntịn̄ nte ke owo ikakamake ndido ikwọ ẹmi ẹnyenede enyịn̄ Greek ke Babylon ke ọyọhọ isua ikie itiokiet B.C.E.? Nso mfụm mfụm ntak ke edi ntem owo ndifan̄a ini ye owo emi ekewetde n̄wed Daniel!

Uwụtn̄kpọ efen edi nte ẹsede akpa n̄wed ition eke Bible. Nte mbụk owụtde, ẹdọhọ ke Moses ekewet akamba ubak esie ke n̄kpọ nte 1500 B.C.E. Nte ededi, mbon nsụkuyo ẹdọhọ ke imokụt nsio nsio ido uwetn̄wed ke n̄wed ẹmi. N̄ko, mmọ ẹdọhọ ẹte ke ndusụk ini ke ẹtịn̄ ẹban̄a Abasi ke enyịn̄ esie, Jehovah, ndien ndusụk ini ke ikọ Hebrew oro adade ọnọ “Abasi.” Ye mme utọ ekikere ntre, mmọ ẹdọhọ ke n̄wed Bible ẹmi ẹnen̄ede ẹdi edida oro ẹdade mme uwetn̄kpọ oro ẹkewetde ke nsio nsio ini ẹdian ọtọkiet ẹnyụn̄ ẹtịmde ke akpatre ke n̄kpọ nte 537 B.C.E. ama ekebe.

Ẹnịm ukpepn̄kpọ emi ntatara ntatara ke akpanikọ, edi baba owo kiet inamke an̄wan̄a ntak emi Moses mîkpekemeke nditịn̄ mban̄a Andibot nte Abasi ye nte Jehovah. Idụhe owo ndomokiet oro owụtde ke enye ikpekemeke ndiwet n̄kpọ ke nsio nsio ido edieke enye eketịn̄de aban̄a nsio nsio n̄kpọ, ewetde n̄kpọ ke nsio nsio ini ke uwem esie, m̀mê akamade mme mbemiso ikọ. Akande oro, nte John Romer eketịn̄de ke n̄wed esie oro, Testament​—The Bible and History ete: “Akpan ubiọn̄ọ ke ofụri usụn̄ unam ndụn̄ọde emi edi nte ke tutu osịm mfịn emi, owo ifiọhọke ubak uwetn̄kpọ eset baba kiet ndiwụt ke mme ndudue oro nditọ ukpepn̄kpọ eyomfịn ẹkụtde ke nsio nsio uwetn̄kpọ ẹdu.”

Cyclopedia oro McClintock ye Strong ẹwetde anam akpan ekikere oro ediwak mme andisụk Bible uyo ẹnyenede an̄wan̄a ete: “Mme anam ndụn̄ọde . . . ẹtọn̄ọ ye ekikere oro nte ke akpanikọ eke mbụk ẹmi ẹdude ke mbụk oro ẹwetde mi ẹdi ata akpanikọ ke ofụri ofụri, ke uduot, ebietde akpanikọ eken oro nnyịn idiọn̄ọde.... Ndi ewetn̄wed ada n̄kpọntịbe emi ọwọrọde ọkpọn̄ udịm udịm ibet Obot oro ẹdiọn̄ọde nte edide akpanikọ? Do . . . n̄kpọntịbe oro ẹtịn̄de ẹban̄a mi i[ka]daha itie.”

Ntre, ediwak owo ẹdọhọ ke mme utịben̄kpọ ikpekemeke ndida itie, sia mmọ ẹwọrọde ẹkpọn̄ udịm udịm ibet obot oro ẹdiọn̄ọde. Ukem oro n̄ko, mme prọfesi anyanini ikemeke-keme nditịbe, sia mme owo mîkemeke ndikụt ini iso. Ana utịben̄kpọ ekededi edi n̄ke. Anaedi ẹkewet prọfesi ekededi oro okosude in̄wan̄în̄wan̄ ke enye ama okososu.a Ntem, ndusụk owo ẹneni ẹte ke mme prọfesi n̄wed Daniel ẹkesu ke ọyọhọ isua ikie iba B.C.E., ndien ke anaedi ẹkewet n̄wed emi inioro.

Edi orụk ekikere emi ọkọn̄ọ ke n̄kpọ aban̄ade mbuọtidem: nte ke Abasi idụhe, mîdịghe edieke enye odude, enye akananam isịnke ubọk ke mbụk owo. Ke akpanikọ, ofụri akpan n̄kpọ oro Bible osiode owụt edi nte ke Abasi odu onyụn̄ enyene ubọk ke mbụk owo. Edieke emi edide akpanikọ​—ndien uyarade owụtde ke edi ntre​—ekese isọn̄ ntak ke ndisụk Bible uyo ke eyomfịn edi ikpîkpu.

Ndi Ifiọk Ntaifiọk eke Eyomfịn Omowụt ke Bible Inenke?

Nte ededi, nso kaban̄a edidọhọ oro ẹdọhọde ke ifiọk ntaifiọk omowụt ke nnyịn ikemeke ndinịm Bible ke akpanikọ? Akpanikọ edi, ke ini Bible etịn̄de otụk se nnyịn ikotde ifiọk ntaifiọk, ke ata ediwak ini, se enye etịn̄de isiwọrọke ikpọn̄ se ntaifiọk eyomfịn ẹkpepde.

Ke uwụtn̄kpọ, Bible ọmọnọ ata nti ewụhọ oro ẹnyenede ebuana ye usanaidem ye udọn̄ọ ẹmi ẹkemede ndibe owo. N̄wed oro Manual of Tropical Medicine ọdọhọ ete: “Idụhe owo ndomokiet oro ibet usanaidem eke eyo Moses oro ẹkenịmde ye ntịn̄enyịn mîditụkke enye esịt. . . . Edi akpanikọ nte ke usụn̄ oro ẹkebaharede udọn̄ọ ẹdọn̄ ke ikpehe ke ikpehe ama enen̄ede emem ekem​—[oro edi] n̄kpọsọn̄ mfịna, ẹmi ẹkotde ‘udọn̄ọ’; ye udọn̄ọ ọfiọn̄, ye ndusụk orụk n̄kpụk, ẹkotde ‘akpamfia’​—anaedi ata n̄kpọsọn̄ ewụhọ ukpọnọde owo nnịm nsannsan ẹma ẹnyene ata akamba ufọn.”

Kere, n̄ko, ban̄a ikọ Bible oro: “Kpukpru akpa mmọn̄ ẹwet ẹdụk ke inyan̄; edi inyan̄ iyọhọke; ke ebiet emi mme akpa ẹtode, do ke mmọ ẹtọn̄ọ ntak ẹka.” (Ecclesiastes 1:7) Emi ebiet usụn̄ oro ẹtịn̄de ẹban̄a nte mmọn̄ adahade ọdọk enyọn̄ ndien ekem akabade mbara nte ẹkụtde ke mme n̄wed ukpepn̄kpọ mfịn. Akpa ewet odụk inyan̄ibom, ke ebiet emi enye ọwọrọde uye ọdọk enyọn̄ nte ntụghube, man edep nte edịm m̀mê snow onyụn̄ afiak ewet okodụk akpa.

Ukem oro n̄ko, ubiere oro ntaifiọk ẹsịmde nte ke ikpọ obot ẹsikọri ẹnyụn̄ ẹsụhọde, ye nte ke ini kiet ko ke ikpọ obot oro ẹdude mfịn, ke ini eset ẹkedu ke idak inyan̄ibom, ẹdu ke n̄kemuyo ye ikọ uto eke andiwet Psalm emi: “Mmọn̄ ada okon̄ akan ikpọ obot. Mmọ ẹdọk ke ikpọ obot; ẹsụhọde ke itịghede, ẹsịm ebiet emi afo onịmde ọnọ mmọ.”​—Psalm 104:6, 8.

Ewetn̄wed kiet ọkọsọn̄ọ etịn̄ ete: “Kpukpru mme andiwet Akani Testament ẹkekere ke Isọn̄ ebiet mbatmbat usan, ndien mmọ ndusụk ini ẹma ẹsitịn̄ ẹban̄a adaha ẹmi ẹkerede nte omụmde enye akama.” Nte ededi, emi idịghe akpanikọ. Isaiah ama etịn̄ aban̄a “enyeemi odorode ke ekara ererimbot.” (Isaiah 40:22) Ndien Job ama etịn̄ aban̄a Owo emi ete: “Enye anyanade edem edere ebri ke enyọn̄ ukpọk ebiet, onyụn̄ ọkọn̄ ererimbot ke ikpîkpu.” (Job 26:7) Nditịn̄ mban̄a isọn̄ nte ekara n̄kpọ ke ufụm enyọn̄ ye unana n̄kpọ ndomokiet oro ẹkụtde ke enyịn ndimụm enye n̄kama ebiet ata ifiọk eyomfịn.

Edito ke Unam Mforo Owo

Nso kaban̄a ntuaha oro odude ke ufọt Bible ye ukpepn̄kpọ edito ke unam mforo owo?b Encyclopædia Britannica obụk ete: “Ata n̄wakn̄kan ibat ntaifiọk ẹnyịme ukpepn̄kpọ edito ke unam mforo owo.” Edi Bible ekpep, ke usem oro ememde ekem oro akan̄wan̄ade emana emi okodude mbemiso eyo ntaifiọk, ete ke uwem ọwọrọ oto Abasi ndibot n̄kpọ nnennen nnennen ye nte ke nsio nsio orụk uwem ikoforoke-foro, edi ke ẹkebobot.​—Genesis 1:1; 2:7.

Mbon oro ekpepde n̄kpọ ẹban̄a edito ke unam mforo owo ẹbiet mme andisụk Bible uyo. Mmọ ẹnyene n̄kpọsọn̄ n̄kpọ oro ẹnịmde ke akpanikọ ẹnyụn̄ ẹnam ẹdiọn̄ọ ekikere mmọ uko uko. Edi ibat ibat mmọ ẹnam akpanikọ ekem ndinyịme nte ke ukpepn̄kpọ edito ke unam mforo owo enyene mmemme. Owo kiet osio owụt ete: “Ukpepn̄kpọ edito ke unam mforo owo oro Darwin adade edi . . . , sia enye edide ukpepn̄kpọ edifiak ntan̄ mbụk mbok, . . . imemke owo ndida ndụn̄ọde m̀mê se ẹkụtde nnennen nnennen nte ido esidide ke ifiọk ntaifiọk nsọn̄ọ . . . Akande oro, ukpepn̄kpọ edito ke unam mforo owo enyene n̄kpọ ndinam ye udịm udịm n̄kpọntịbe, ntọn̄ọ uwem, ntọn̄ọ ọniọn̄ ye ntre ntre eken. Mme n̄wọrọnda n̄kpọntịbe isidịghe otịbe afiak otịbe ndien owo ikemeke ndida nsịn ke orụk unam ndụn̄ọde ekededi.” (Evolution: A Theory in Crisis, oro Michael Denton ewetde) Owo efen etịn̄ aban̄a “akpanikọ aban̄ade edito ke unam mforo owo.” Edi, enye anyan ubọk owụt akamba mfịna oro odude ke ndiyarade “akpanikọ” emi n̄wụt ete: “Ke ini afo oyomde ebuana odude ke otu ikpọ unam, mmọ ikam idụhe do.”​—The Neck of the Giraffe, oro Francis Hitching ewetde.

Adan̄a Didie ke Mmọ Ẹkeme Ndidiọn̄ọ?

Mme ekpepn̄kpọ mban̄a isọn̄ ye mme ekpepn̄kpọ mban̄a n̄kpatan̄a n̄kpọ eke ini edem​—kpa ntaifiọk oro ẹkpepde n̄kpọ ẹban̄a se ikodude ke isọn̄ ke ini eset, ẹnọ ekese uyarade ẹban̄a edito ke unam mforo owo. Mme mfịna oro ntaifiọk ẹmi ẹsobode ẹbiet mfịna oro mme ekpepn̄kpọ mban̄a ikpaenyọn̄ ẹsobode. Ye un̄wam nsio nsio orụk n̄kpọutom, mme ekpepn̄kpọ mban̄a ikpaenyọn̄ ẹsise uyama oro otode mme ntantaọfiọn̄, ekondo, uyọ-uyọ ntantaọfiọn̄, ye udịm ikpaenyọn̄ utọ nte quasar ke ata anyan usụn̄. Ke ẹnamde ata ediwak ntọt ẹdu, mmọ ẹsitọn̄ọ ukpepn̄kpọ ẹmi ẹban̄ade utọ ikpọ n̄kpọ nte uduot ntantaọfiọn̄ ye ntọn̄ọ ererimbot. Mmọ isinyeneke ifet ndidụn̄ọde mme ukpepn̄kpọ mmọ, edi ke ini mmọ ẹdụn̄ọrede, mmọ esiwak ndikụt nte mmọ mîkemke mîdịghe nte ẹkwan̄ade ata edikakwan̄a.

Gerrit Verschuur, kpa ọbọ-etop ke radio nto ikpaenyọn̄, ekewet ete: “Ndụn̄ọde ndondo emi oro U.S. akanamde aban̄a ekondo amayarade ke usụn̄ oro akpade owo idem nte ke ata ifiọk oro ẹnyenede ẹban̄a se idọn̄ọde ke ekondo edi ata esisịt. Ke ẹdade ke ufụm enyọn̄ ẹse, Mars enyene ata akamba ukpụhọde ye n̄kpọ ekededi oro nnyịn ikpadade ke isọn̄ ikụt. . . . Idụhe ekpepn̄kpọ mban̄a ikpaenyọn̄ ndomokiet oro ekpekerede ke Jupiter okpon ke udomo ntre . . . Saturn ama enen̄ede akpa owo idem ke ini mme n̄kpọ usio ndise Voyager ẹkewụtde idet idet ọfiọn̄ oro kiet odorode ke eken ye se ibede ekara 1,000. . . . Se isidade itie ke mme ndise uwụtn̄kpọ ubet ndụn̄ọde oro kiet okponde akan eken otịbe ye ndise ikpaenyọn̄. Ndụn̄ọde kiet kiet oro otịmde otụn̄ọ akan esiyarade ofụri ofụri ntọt oro owo mîkodorike enyịn iban̄a oro otịmerede nnyịn onyụn̄ okpụhọrede se nnyịn ikebemde iso inịm ke akpanikọ.”

Mme ekpepn̄kpọ mban̄a isọn̄, mme ekpepn̄kpọ mban̄a n̄kpatan̄a n̄kpọ eke ini edem, ye mbon eken ẹmi ẹnọde ekese “uyarade” ẹban̄a edito ke unam mforo owo, ukem nte mme ekpepn̄kpọ mban̄a ikpaenyọn̄ ẹnyene udọn̄ ke mme n̄kpọntịbe ye n̄kpọ ẹmi ẹdude ata nsannsan​—idịghe ke uniọn̄ edi ke isua. Kpasụk nte mme ekpepn̄kpọ mban̄a ikpaenyọn̄ ẹsiberide edem ke mbembe uyama oro otode anyan ebiet ẹmi owo mîfiọkke, efịghe ntaifiọk ẹmi ke idem ndiberi edem ke mbai n̄kpọ oro ọbọhọde odu ke mbuari ke anyanini ko ke ekonde nnyịn. Edifehe mbọhọ idụhe, ukem nte mme ekpepn̄kpọ mban̄a ikpaenyọn̄, ediwak ubiere mmọ n̄ko ẹkwan̄a.

Nta Afo Emekeme Ndinịm Bible ke Akpanikọ?

Ntem, inaha ekikere ndito ukpepn̄kpọ anam mbon oro ẹkerede n̄kpọ ẹkop ọkpọsọn̄ ndịk tutu eyedi se mmọ mînịmke Bible ke akpanikọ. Nte ededi, emi ke idemesie inọhọ uyarade nte ke afo emekeme ndinịm enye ke akpanikọ. Ke ntak oro, afo enyene ndinam se ediwak mme andisụk Bible uyo mînamke​—kụbọde Bible ke idemfo, nyụn̄ kot enye ye in̄wan̄în̄wan̄ esịt. (Utom 17:11) Ke ndusụk isua ẹmi ẹkebede, ewetn̄wed kiet oro otode Australia, emi ekedide owo oro ekesisụkde Bible uyo, ama onyịme ete: “Nte akpa ini ke uwem mi ami nte ido edide mma nnam se isidide akpa utom ọkọmbụk: mma ndụn̄ọde ikọ mi.... Ndien idem ama akpa mi, koro se ami n̄kokotde [ke mbụk Gospel] ikedịghe n̄ke, ikonyụn̄ idịghe ikpîkpu mbụk. Enye ekedi ata mbụk n̄kpọntịbe. Akpasarade ye utịn̄-nnọ mbụk oro aban̄ade n̄kpọntịbe oro ẹdide n̄wọrọnda. . . . Enyene se inamde ata mbụk n̄kpọntịbe enyene inem, ndien inem oro odu ke Mme Gospel.”

Nnyịn imesịn udọn̄ inọ fi nditiene uwụtn̄kpọ esie. Kot Bible ke idemfo. Ke ini afo ekerede aban̄a ntotụn̄ọ ifiọk oro odude ke Bible, usụn̄ oro mme prọfesi esie ẹsude, ye enye ndidianakiet ke usụn̄ oro akpade owo idem, afo eyefiọk ete ke enye akan ikpîkpu editan̄ oro ẹtan̄de n̄ke ẹmi mîdịghe eke ifiọk ntaifiọk ẹbọk ọtọkiet. (Joshua 23:14) Ke ini afo ke idemfo okụtde usụn̄ oro ifiọk oro odude ke Bible ekemede ndikpụhọde uwem fo nnam ọfọn, afo udûnyeneke eyịghe ndomokiet nte ke Bible edi Ikọ Abasi. (2 Timothy 3:16, 17) Ih, afo emekeme ndinịm Bible ke akpanikọ!​—John 17:17.

[Mme Ikọ Idakisọn̄]

[Ndise ke page 7]

Nte ọsọn̄de mme ekpepn̄kpọ mban̄a ikpaenyọn̄ ndidiọn̄ọ uduot n̄kpọ ẹmi ẹdude ke ata esịt ikpaenyọn̄ ke ọsọn̄ mme ekpepn̄kpọ mban̄a n̄kpatan̄a n̄kpọ eke ini edem ndidiọn̄ọ se ikotịbede ke ata eset