Pagduaw sa Usa ka Talagsaong Hardin

GUSTO kaayog rosas ang akong inahan. Nagtanom siya niana. Samtang bata pa, migugol akog daghang oras uban niya diha sa hardin, nga nangibot ug sagbot, nagpul-ong, nagputol, ug nag-alima sa mga tanom. Gipakita niya kanako nga ang paghardin makalingaw. Siya nagpugas sa mga binhi sa kaikag diha kanako nga nagpabilin kanako sa tibuok kong kinabuhi.

Ang mga adlaw sa akong paghardin nabalda sa mibiya ako sa balay aron motungha sa kolehiyo sa University of California sa Berkeley. Bisan pag nag-eskuyla sa pagka-inhenyero, giapresyar ko ang nindot nga mga hardin sa kampus sa kolehiyo. Nagsilaob ang gubat sa Vietnam, ug ang dakong kausaban diha sa akong unahan.

Mihukom ako sa pagpatala sa peace corps ug gipaadto sa University of Washington aron mabansay. Ang kampus didto samag paraiso. Bisan diin ako motan-aw, may mga lanaw, mga hardin, huping nga mga kasagbotan, ug naputos-sa-niyebe nga kabukiran. Dayon, sa 1964, ako milarga paingon sa La Paz, Bolivia, aron motrabaho ingong magtutudlo sa University of San Andres. Pagkalahi! Ako nahiadto gikan sa katupong sa dagat ngadto sa 3,500 metros ibabaw sa dagat. Diyutay kaayo ang mitubo didto, ug ang paghardin nahimong diha lamang sa panumdoman.

Human sa duha ka tuig sa Bolivia, nakabaton akog trabaho sa Hawaii, sa Tunghaang Intermedia sa Wahiawa. Ako nagpuyo sa usa ka gamayng balay didto mismo sa baybayon sa Sunset Point, ug ako nakagusto pag-ayo sa mga palma ug sa ubang tropikong mga tanom. Gibati ko nga ako diha sa paraiso. Unya misantop kanako ang usa ka ideya nga may adlaw ra sa umaabot, mugnaon ko gayod ang usa ka hardin nga mga kahoyng palma ang sentro sa pagtagad.

Mibalik ako sa San Diego, ug unya gigugol ko ang sunod 18 ka bulan sa pag-angkas ug mga sakyanan gikan sa California hangtod sa Tierra del Fuego, Argentina. Sulod niining yugtoa ako misugod pagbasa sa Bibliya. Samtang ako nagbiyahe, gigugol ko ang daghang oras diha sa mga lasang, mga hardin, ug mga parke ug gihinuktokan ko ang akong gibasa diha sa Bibliya. Sa kataposan, ako mibalik sa San Diego sa 1972 ug gisugdan ang hataas ug makapatagbawng karera nga nagtudlog matematika sa Coronado, California. Ang akong hunahuna bahin sa usa ka hardin sa tropikanhong mga tanom diha sa akong likod nga nataran mismo misugod pagkatuman.

Akong Unang Hardin

Sa Mayo 1973, mipalit akog usa ka gamayng balay duol sa Dagat sa Pasipiko, sa Ocean Beach, California. Didto ako—sa tumoy sa usa ka bungtod, nga may gamayng balay, dakong tugkaran, ug gugma sa paghardin. Ang palibot mithianon kaayo alang sa kon unsay umaabot, ang akong talagsaong hardin.

Sa sinugdan, walay plano ang akong paghardin. Kadto samag bahala-na nga eksperimento. Kon gusto nako ang usa ka tanom, ako kanang paliton ug itanom. Sulod sa 12 ka tuig ako nagpadayon pagtanom sa bisan unsang makadani kanako. Gibantayan ko ang ilang pagtubo—mga kahoyng nagabunga, mga kahoyng pino, mga kahoyng mataktak ang kadahonan, mga evergreen, mga mugbong kahoy, kahoykahoy, mga bulak. Bisan unsay nganlan nimo, ako nagtanom niana.

Daghang tanom mao kadtong nahinumdoman nako gikan sa bata pa ako. Ang paggalam sa mga tanom maoy malinawon, makalingaw, makapahimsog sa lawas, ug makapatagbaw. Gihinuktokan ko ang katahom, disenyo, kakuti, ug katuyoan sa maong kalalangan.

Dili ang tanang tanom nakapahimuot kanako o mihaom sa akong plano, busa daghan ang akong gilabay. Nangita akog usa ka espesyal nga dagway. Ang mga tanom nga dili hapsay ug kusog-mosanay wala makasulod. Kana nagkinahanglag dako kaayong trabaho ug nagkinahanglag dako kaayong pag-atiman! Gawas pa, gusto ko ang talagsaong mga tanom—dili ang imong ordinaryo o panghardin nga mga matang. Gikinahanglan ko ang usa ka linaing hiyas. Unya nahitabo kadto!

Akong Unang Palma

Sa 1974, miadto ako sa usa ka lokal nga semilyahan, ug didto akong nakita ang tubag sa akong gipangita. Kadto matahom, uban sa lubay nga tuktok sa nagbawog nga asulon-berdeng mga palwa. Kadto ang Butia capitata, giisip sa daghan ingong labing matahom nga palma sa kalibotan. Usahay, kini tawgong jelly palm tungod sa tam-is, daw-prutas nga mga liso niini. Kini gikan sa Amerika del Sur, sayong atimanon, ug motubo sa gihabogong lima ka metros. Sa kataposan, ang akong hardin may tumong sa pagtagad, usa ka linaing hiyas—ang talagsaong tropikanhong mga palma gikan sa tibuok kalibotan! Gipili ko ang pagtanom sa “mga Prinsipe sa gingharian sa mga tanom.”

Sa wala madugay ako nagpilig dili-ordinaryo o talagsaong mga palma diha sa nagkalainlaing mga semilyahan. Didto, sa usa ka suok sa usa ka semilyahan, mao ang laing talagsaong kahoy nga palma nga diha mismo sa akong atubangan—usa ka Mexicanong asul abanikong palma. Kini adunay gahi, asul-berde nga pormag-abanikong (daw-kamot nga) dahon nga mibukad diha sa uloulo gikan sa tuktok sa punoan. Ang mga liso sa bulak nga samag mga espayk nanglugwa ingong nindot hilaw-dalag nga mga arko. Ang usa ka hingkod nga kahoy motubo ngadto sa gihabogong mga 12 metros.

Karon ako nalingaw pag-ayo sa mga palma. Asa ba nako hikaplagi ang dugang pa niining talagsaong mga tanom? Misugod ako pagsukitsukit sa dapit sa San Diego apan walay dakong kalamposan. Unya nadiskobrehan ko ang usa ka bililhong tuboran ug impormasyon—ang Southern California Chapter of the International Palm Society. Ang maong kapunongan may libolibong membro sa 81 ka nasod. Kini adunay daghan kaayong impormasyon bahin sa tanang palma nga nailhan sa tawo—kapig 200 ka genera ug mga 3,000 ka espisye! Ang Southern California Chapter nagpatik sa The Palm Journal alang sa mga membro niini, ug kini bililhon kaayong tuboran sa kinabag-ohang impormasyon.

Tungod sa maong kontak ako nakabaton ug nakatanom ug kapig 150 ka nagkalainlaing espisye sa palma diha sa akong gamayng hardin. Moingon kong gamay ra tungod kay nag-okupar kini sa mga 650 metro kuwadrado lamang. Ang akong mga palma maoy hawas sa tipik lamang sa mga espisye nga nadiskobrehan sa pagkakaron. Hain ba niana nila ang akong mga paborito?

Pipila sa Matahom nga mga Kahoy sa Akong Hardin

Sa pagkamatuod, nahimuot ako sa tanan kong mga tanom, apan ang pipila inila. Ang pipila makadani ilabina kanako tungod sa ilang talagsaong dagway o sa ilang tunokong bakbak o sa talinis nga kadahonan; ang uban, tungod sa ilang kolor o sa ilang gidak-on o bisan sa hagit sa pagpatubo kanila diha sa Mediteranyong-matang sa klima sa habagatang California.

Usa sa akong espesyal nga mga kahoy maoy gikan sa Madagascar, haduol sa silangang baybayon sa Aprika. Kini mao ang Bismarckia nobilis nga palma. Nganong nagustohan ko kini? Tungod sa iyang linaing pulahon-asul nga kolor, pagkatalagsaon niini, ug disenyo sa iyang dahon. Matag usa sa iyang mga palwa motimbang ug mga siyam ka kilo, nga naghimo niini nga usa sa dudagkong mga palma sa kalibotan.

Ang laing paborito, ang ikog-sa-isda nga palma, maoy gikan sa kabukiran sa amihanang India, Myanmar, ug Sri Lanka. Ang akong kahoy maayog tubo dinhi sa San Diego bisan pa sa kabugnaw sa mga tingtugnaw. Sa pagkamatuod, moangay ako sa hagit sa pagpatubog mga palma dinhi. Kana ang hinungdang nahimuot kaayo ako nga nakabatog usa ka kahoy sa akong hardin nga gikan sa Borneo—ang Arenga undulatifolia. Kini adunay lapad ug talagsaong balorong kadahonan.

Ang usa ka bag-ong nadugang mao ang Burretiokentia hapala nga palma nga gikan sa New Caledonia, usa ka teritoryong sakop sa Pransiya sa Habatagang Pasipiko. Hangtod karon kini malamboon. Ikadugang ko pa niining talaana ang ubang mga kahoy nga espesyal para nako, sama sa Pritchardia hildebrandii, o ang loulu nga palma, gikan sa Hawaii, uban ang dalag-berde nga abanikog-porma nga kadahonan niini. Moangay kini sa init sa adlaw ug talagsaon gayod.

Ang usa ka kahadlokang palma mao ang Trithrinax acanthacoma, o ang tunokong lanotong palma. Kini adunay pormag-dagom nga mga tunoktunok sa lawas sa kahoy, nga morag nag-ingon, “Ayaw pagpaduol!”

Bag-o pa kong nagsugod sa pagtanom ug mga cycad. Bisan tuod dili kabanay sa palma, ang cycad susamag dagway, bisan pag mas gamay kaayo. Usa sa akong mga paborito mao ang Encephalartos gratus, nga adunay makapahinganghang palwa nga daw molukso sa kahanginan. Kini makapadani sa mata sa tanan. Ang mga bungang lisohan, o mga cone, dagko kaayo ug mobutho sa kilid sa tanom. Sama kinig hitsura sa pinya o bunga sa kahoyng pino.

Makapadani ba sa mga tawo ang akong mga kahoyng palma? Moingon gayod ako nga oo! Kasagarang makakita ako ug mga tawong mohunong kadiyot aron motan-aw nga madayegon sa akong mga tanom. Gikan sa aseras sa atubangan sa balay, sila makakita ug talagsaong tropikanhong hardin nga nagdulhog sa bakilid sa bungtod. Niadtong Marso 1997 ang akong hardin maoy usa sa tulo nga gibuksan sa Southern California Chapter sa International Palm Society alang sa mga bisita. Kini gibatbat ingong “usa ka halandomong dapit-tun-anan bahin sa nagkadaiya ug maanindot nga katigoman sa mga palma.” Sa unsang mga paagi nga ang maong hardin usa ka panalangin alang kanako ug sa uban?

Ang Akong Hardin Nagpamatuod

Ingong resulta sa pagtuon sa Bibliya uban sa mga Saksi ni Jehova, ako nabawtismohan niadtong 1991. Karon retirado na ako gikan sa pagkamaestro, apan ako nagpabiling puliki ingong usa ka Kristohanong ansiyano ug payunir nga ministro. Nindot ang paggamit sa akong hardin ingong tinubdan sa pagdasig aron makigsulti sa mga tawo bahin sa Maglalalang sa dihang ibatbat ko ang kahibulongang disenyo nga dayag diha sa akong nagkadaiyang mga kahoy ug mga tanom. Usahay, akong hisgotan usab ang ulohan pinaagi sa pagpahayag nga ang mga kahoyng palma gihisgotan diha sa Bibliya. (Maghuhukom 4:5; Salmo 92:12) Tinong ang hardin nakatabang nako sa pagpaduol sa Diyos ug pagsabot sa iyang kahibulongang katuyoan nga ang masinugtanong katawhan magpuyo sa usa ka paraiso. Kon buot sabton, ang orihinal nga Paraiso sa Eden maoy usa ka nindot kaayong hardin o parke.—Genesis 2:8.

Sumala sa tagna sa Bibliya, ang maong Paraisong kahimtang igapasig-uli sa dihang laglagon ni Jehova kadtong nagadaot karon sa yuta. (Pinadayag 11:18; 16:14, 16) Unya kitang tanan makasalmot sa paghimo sa yuta nga usa ka kahibulongang paraiso. Kasamtangan, ang akong gamayng luna nagpadayon sa pagdayeg sa Maglalalang.—Tinampo.

[Hulagway sa panid 16]

Mexicanong asul abanikong palma

[Hulagway sa panid 16]

Ikog-sa-isda nga palma

[Mga hulagway sa panid 16, 17]

Wala patuo: pulang pandanus, harianong palma, palma sa mga biyahedor (dili sumala sa establisadong sukod)

[Hulagway sa panid 17]

Encephalartos ferox

[Hulagway sa panid 17]

Bulak sa brutsa nga palma

[Hulagway sa panid 18]

Mga himan sa akong paghardin