Pagsid-ing Diha sa Mikroskopyo

ANG selula gitawag nga ang pasukaranang yunit sa kinabuhi. Sa pagkatinuod, ang buhing mga butang—apil ang mga tanom, insekto, hayop, ug mga tawo—gilangkoban ug mga selula. Latas sa katuigan, ang mga siyentipiko nagsid-ing sa mga obra sa selula ug nakabadbad sa daghang sekreto sa biolohiya sa molekula ug genetika. Atong tan-awog maayo ang mga selula ug tan-awa kon unsay nadiskobrehan sa siyensiya bahin niining katingalahang mikroskopikong mga yunit sa kinabuhi.

Pagsid-ing sa Mikroskopiko

Lainlain ug porma ang mga selula. Ang pipila rektanggulo; ang uban kuwadrado. Adunay linging mga selula, itlog-ug-pormang mga selula, ug ang pipila walay porma. Palandonga ang amoeba, usa ka usag-selula nga organismo nga wala gayoy tinong dagway. Hinunoa, kini mag-usab-usab sa iyang porma samtang kini maglihok. Makaiikag, ang obra sa selula sagad maila sumala sa dagway niini. Pananglitan, ang pipila sa mga selulang kaunoran maoy taas ug nipis ug mokulo samtang nagahimo sila sa ilang buluhaton. Ang mga selulang nerbiyos—nga nagahatod sa mga mensahe ngadto sa tibuok lawas—tag-as ug mga sanga.

Lainlain usab ang gidak-on sa mga selula. Apan, ang kadaghanan gigming kaayo nga dili makita sa mata. Sa pag-ilustrar sa gidak-on sa usa ka kasarangang selula, tan-awa ang tuldok sa kataposan niining pulonga. Duolan sa 500 ka kasarangag-gidak-ong mga selula ang masulod nianang gamayng tuldok! Kon giming kanang tan-awon, palandonga nga ang pipila ka mga selula nga bakterya maoy 50 ka pilo nga mas giming. Ang kinadak-ang selula? Kanang tituloha iya sa pughak sa itlog sa ostrich—usa ka usag-selula nga “higante,” nga samag gidak-on sa bola sa besbol o bola sa cricket!

Sanglit ang kadaghanang selula dili makita sa mata nga dili gamitag instrumento, ang mga siyentipiko nagagamit ug mga instrumento, sama sa mikroskopyo, aron sila matun-an.a Bisan pa niana, ang ubang gagmay kaayong mga detalye sa usa ka selula dili gayod bug-os masabtan. Palandonga kini: Ang electron nga mikroskopyo makapadako ug selula nga duolan sa 200,000 ka pilo—usa ka pagpadako nga ang usa ka hulmigas makita nga kapin sa tunga ka milyang gitas-on. Apan, bisan pag napadako na nga sama niini, ang ubang mga detalye sa selula dili gihapon makita!

Sa ingon ang mga siyentipiko nakakaplag nga ang selula komplikado kaayo. Diha sa iyang librong The Fifth Miracle, ang pisikong si Paul Davies nag-ingon: “Ang matag selula puno sa gigming nga mga gambalay nga morag nagagikan gayod sa basahon sa usa ka inhenyero. Ang gagmayng mga kimpit, gunting, bomba, motor, ligwat, balbula, tubo, kadena, ug bisan mga sakyanan daghan kaayo. Apan siyempre ang selula maoy labaw pa sa usa lamang ka koleksiyon sa mga gamit. Ang lainlaing mga bahin mohaom nga mopormang hapsay kaayong nagaobrang katibuk-an, nga samag usa ka komplikadong seksiyon sa pabrika.”

DNA—Ang Molekula sa Panulondon

Ang mga tawo maingon man ang daghag-selulang mga tanom ug mga hayop nagsugod ingong usa ka selula. Human makaabot kana nga selula sa usa ka gidak-on, kini mabahin ug mahimong duha ka selula. Dayon kining duha ka selula mabahin ug mahimong upat ka selula. Samtang ang mga selula magpadayon sa pagbahin, sila moespesyalisar—sa ato pa, sila molainlain, nga mahimong mga selulang kaunoran, mga selulang nerbiyos, mga selulang panit, ug uban pa. Samtang nagpadayon ang proseso, daghan sa mga selula magpundok aron sa pagpormang mga tisyu. Ang mga selulang kaunoran, pananglitan, magtapo ug mahimong tisyu sa kaunoran. Ang lainlaing matang sa mga tisyu mahimong mga organo, sama sa kasingkasing, mga baga, ug mga mata.

Ilalom sa nipis nga tabontabon sa matag selula nahimutang ang lapot nga pluwido nga gitawag ug cytoplasm. Saylo niana mao ang nucleus, nga nalain gikan sa cytoplasm pinaagi sa nipis nga habolhabol. Ang nucleus gitawag nga ang sentro sa selula sa pagdumala tungod kay kini ang nagamando sa halos tanang kalihokan sa selula. Sulod sa nucleus nahimutang ang genetikanhong programa sa selula, nga nasulat diha sa deoxyribonucleic acid—DNA, sa mubo.

Ang mga molekulang DNA hugot nga naglambod diha sa mga chromosome sa selula. Ang imong mga gene, nga maoy mga seksiyon sa mga molekulang DNA, nasudlan sa tanang impormasyon nga kinahanglan sa paghimo kanimong ikaw. “Ang genetikanhong programa nga anaa sa DNA naghimo sa matag buhing butang nga lahi gikan sa tanang ubang buhing mga butang,” nag-ingon ang The World Book Encyclopedia. “Kining programaha naghimo sa iro nga lahi gikan sa isda, sa sebra nga lahi gikan sa rosas, ug sa willow nga lahi gikan sa tamboboan. Kini nagpalahi kanimo gikan sa matag ubang tawo sa yuta.”

Ang gidaghanon sa impormasyon nga nasulod sa DNA diha sa usa lamang sa imong mga selula makapahingangha. Kini makaokupar ug duolan sa usa ka milyong panid niining gidak-ona! Sanglit ang DNA maoy responsable sa paghatod sa impormasyon sa panulondon gikan sa usa ka kaliwatan sa mga selula ngadto sa sunod, kini gitawag nga ang pangatibuk-ang plano sa tanang kinabuhi. Apan unsay dagway sa DNA?

Ang DNA gilangkoban ug duha ka tuhog nga naglambod sa usag usa ug ang porma maoy samag hagdanang nagkilikos o hagdanang naglubid. Ang duha ka tuhog nasumpay sa mga kombinasyon sa upat ka elemento nga gitawag ug mga base. Ang matag base sa usa ka tuhog iparis sa usa ka base sa laing tuhog. Kining paris nga base nagsilbing mga ang-ang sa naglubid nga hagdanang DNA. Ang eksaktong pagkahan-ay sa mga base sa molekulang DNA maoy magtino sa genetikanhong impormasyon nga dala niini. Sa yanong pagkasulti, kining pagkasunodsunod magtino sa halos tanang butang labot kanimo, gikan sa kolor sa imong buhok ngadto sa porma sa imong ilong.

DNA, RNA, ug Protina

Ang mga protina mao ang kinadaghanang dagkong molekula nga makita diha sa mga selula. Gibanabana nga sila ang nakapabug-at sa sobra sa tunga sa ugang timbang sa kadaghanang organismo! Ang mga protina gilangkoban sa gagmayng mga blokeng igtutukod nga gitawag ug mga amino acid. Ang pipila niini ginahimo sa imong lawas; ang uban kinahanglang kuhaon gikan sa imong pagkaon.

Ang mga protina adunay daghang obra. Pananglitan, anaa ang hemoglobin, usa ka protina nga makita diha sa pulang mga selula sa dugo, nga maghatod sa oksiheno sa imong tibuok lawas. Dayon anaa ang mga antibody, nga magtabang sa imong lawas sa pagpanalipod batok sa sakit. Ang ubang mga protina, sama sa insulin, magtabang kanimo sa paghilis sa pagkaon maingon man sa pagdumala sa lainlaing mga obra sa selula. Tanantanan, tingali adunay libolibong nagkalainlaing mga matang sa mga protina sa imong lawas. Tingali ginatos sulod lamang sa usa ka selula!

Ang matag protina maghimo sa espesipikong obra nga gitino sa DNA nga gene niini. Apan sa unsang paagi ang genetikanhong impormasyon sa DNA nga gene gibadbad aron kanang usa ka partikular nga protina magama? Ingon sa gipakita sa nag-uban nga dibuho “Kon sa Unsang Paagi ang mga Protina Ginahimo,” ang genetikanhong impormasyon nga napondo diha sa DNA kinahanglan unang ibalhin gikan sa nucleus sa selula ngadto sa cytoplasm, diin ang mga ribosome, o nagagamag-protina nga mga pabrika, nahimutang. Kining pagbalhin himoon pinaagi sa usa ka tigpataliwala nga gitawag ug ribonucleic acid (RNA). Ang mga ribosome diha sa cytoplasm “mobasa” sa mga instruksiyon sa RNA ug manigom ug hustong pagkasunodsunod sa mga amino acid aron mahimong usa ka partikular nga protina. Sa ingon, adunay nag-inagaray nga relasyon tali sa DNA, RNA, ug sa pagkaporma sa mga protina.

Diin Kini Nagsugod?

Ang pagtuon sa genetika ug biolohiya sa molekula nakapaikag sa mga siyentipiko sa daghang dekada. Ang pisikong si Paul Davies maduhaduhaon nga usa ka Maglalalang ang nagpahinabo niining tanan. Apan, siya miadmitir: “Ang matag molekula adunay espesipikong obra ug tinudlong dapit sa tibuok nga plano mao nga ang tukmang mga selula magama. Daghan kaayong nagakahitabong pagngadto-nganhi. Ang mga molekula kinahanglang mopanaw latas sa selula aron sa pagtagbo sa uban diha sa hustong dapit ug sa hustong panahon aron mahimo ang ilang mga trabaho sa hustong paagi. Kining tanan nagakahitabo nga walay amo nga mosugo sa mga molekula kon unsay buhaton ug motudlo kanila ngadto sa ilang hustong mga dapit. Walay magtatan-aw nga nagadumala sa ilang mga buluhaton. Ang mga molekula yanong mobuhat sa kinahanglang buhaton sa mga molekula: magkabangga-bangga, magkadumbol-dumbol, magkabandabanda, ug magginakosay. . . . Sa usa ka paagi, sa tingob, kining walay-hunahunang mga atomo magtipon ug mosayaw sa sayaw sa kinabuhi nga maayo kaayong pagkaangay.”

May maayong katarongan nga daghan niadtong nagtuon sa mga obra sa selula nakahinapos nga aduna gayoy intelihenteng puwersa nga maoy responsable sa paglalang niini. Atong tagdon kon ngano.

[Footnote]

[Kahon/Diagram sa panid 5]

Pagtan-aw sa Sulod sa Selula

Sulod sa matag selula mao ang nucleus—ang sentro sa selula sa pagdumala. Anaa sa sulod sa nucleus mao ang mga chromosome, nga adunay hugot nga naglambod nga molekulang DNA ug protina. Ang atong mga gene anaa niining mga molekulang DNA. Ang mga ribosome, ang nagagamag-protina nga mga pabrika, nahimutang sa cytoplasm sa selula, sa gawas sa nucleus.

[Diagram]

(Alang sa bug-os nga pagkahan-ay sa teksto, tan-awa ang publikasyon)

Selula

Ribosomes

Cytoplasm

Nucleus

Chromosomes

DNA—ang hagdanan sa kinabuhi

[Diagram sa panid 7]

(Alang sa bug-os nga pagkahan-ay sa teksto, tan-awa ang publikasyon)

Kon sa Unsang Paagi ang DNA Maghulad

Aron daling mahanduraw, ang naglubid nga DNA helix giplat

1 Sa dili pa mobahin ang mga selula aron sa paggamag sunod nga kaliwatan sa mga selula, sila kinahanglang maghulad (maghimog kopya) sa DNA. Una, ang mga protina motabang sa pagbukas sa mga seksiyon sa duhag-tuhog nga DNA

Protina

2 Dayon, nagsunod sa estriktong mga lagda sa pagparis sa base, ang libre (mabatonan) nga mga base sa selula isumpay sa ilang kaparis nga mga base diha sa duha ka orihinal nga mga tuhog

Libreng mga base

3 Sa kataposan, duha ka hulad nga mga libro-kodigo nahimo. Busa sa dihang mobahin ang mga selula, ang matag bag-ong selula makakuhag parehas nga libro-kodigong DNA

Protina

Protina

Ang lagda sa DNA sa pagparis sa base:

A kanunay nga moparis sa T

A T Thymine

T A Adenine

C kanunay moparis sa G

C G Guanine

G C Cytosine

[Diagram sa panid 8, 9]

(Alang sa bug-os nga pagkahan-ay sa teksto, tan-awa ang publikasyon)

Kon sa Unsang Paagi ang mga Protina Ginahimo

Aron daling masabtan, among giilustrar ang usa ka protina nga gilangkobag 10 ka amino acid. Ang kadaghanang protina gilangkobag kapin sa 100

1 Buksan sa usa ka linaing protina ang seksiyon sa mga tuhog sa DNA

Protina

2 Ang libreng RNA nga mga base mosumpay sa nabuksang mga base sa DNA sa usa lamang ka tuhog, sa ingon nagagamag usa ka tuhog sa mensaherong RNA

Libreng RNA nga mga base

3 Ang bag-ong nahimong mensaherong RNA moukang gikan sa DNA ug mopaingon sa mga ribosome

4 Ang lalin nga RNA mokuhag amino acid ug dad-on kini ngadto sa ribosome

Lalin nga RNA

Ribosome

5 Samtang ang ribosome moagi sa mensaherong RNA, ang kadena sa mga amino acid masumpay

Mga amino acid

6 Samtang kini ginahimo, ang kadena nga protina mosugod sa pagpilo ngadto sa pormang gikinahanglan aron makaobrag maayo. Dayon ang kadena buhian sa ribosome

Ang lalin nga RNA dunay duha ka hinungdanong mga tumoy:

Ang usa moila sa mensaherong RNA nga kodigo

Ang lain magdala sa hustong amino acid

Lalin nga RNA

Ang RNA nga mga base mogamit ug U imbes T, busa ang U moparis sa A

A U Uracil

U A Adenine