Pagpaniid sa Kalibotan
Usa ka Bag-ong Papel Alang sa Nikotina?
Ang mga kompaniya sa tambal nagbaligya ug sinagolag-nikotina nga chewing gum ug mga patsing nga magpagula ug nikotina latas sa panit ingong dili-tagdugay nga mga tabang sa pag-undang sa pagtabako. Bisan tuod kining mga produktoha gamiton unta nga dili molabaw sa 6 hangtod sa 12 ka semana, daghang tigtabako nagpadayon sa paggamit niini sulod sa mga tuig, nagtaho ang The Wall Street Journal. Karon ang mga kompaniya sa droga nangitag mga kausaban diha sa mga lagda sa gobyerno sa pagtugot sa pagbaligya sa mga produkto nga magpagula ug nikotina ngadto sa imong sistema alang sa tagdugay nga gamit. Ang ubang kompaniya wala mabalaka nga daghang tiggamit ang padayong nagiyan sa nikotina, bisan tuod ang mga kompaniya sa droga dili buot nga makaangkon sa samang reputasyon sa pagganansiya gumikan sa pagkagiyan nga nahuptan sa industriya sa tabako. Bisan pa niana, matod ni David Sachs, direktor sa Palo Alto Center for Pulmonary Disease Prevention sa California: “Halos ang tanang kompaniya sa tambal nakakitag dakong negosyo dinhi.”
Nagakaunlod nga Siyudad
“Ang Mexico City nagakaunlod,” nag-ingon ang The New York Times. “Daghan kaayong tubig ang gibomba pagawas gikan sa tubigong bahin sa ilalom niini aron sa pagtagbaw sa 18 ka milyong molupyo sa siyudad nga ang yuta nagakaunlod sa talagsaong katulin.” Nagpasamot sa suliran mao ang kamatuoran nga “ang Mexico City nakabaton sa usa sa kinadaghanag-buslot nga sistema sa pag-apod-apod ug tubig. Mga un-tersiya sa matag litro sa tab-ang nga tubig nga gibomba ngadto sa sistema ang moagos.” Nagpasabot kini nga labaw pa ang kinahanglang ibomba pagawas ug nga ang siyudad nagkaunlod pa. Ang mga grupo sa tig-ayo nag-ayo ug 40,000 ka buslot matag tuig, bisan pa niana daghang buslot ang wala ikataho. Ang Mexico City, siyempre, dili lamang ang bugtong siyudad nga nagakaunlod. Ang Venice, Italya, pananglitan, miunlod ug 23 sentimetros panahon sa ika-20ng siglo. Apan ang Mexico City miunlod ug 9 metros!
Bagis nga mga Bata
Usa ka surbi sa 16,262 ka Amerikanong mga tin-edyer nakakaplag nga duolag 1 sa 5 ang nagdaladala ug armas ug 1 sa 10 ang misulay paghikog, nagtaho ang The New York Times. Ang mga estudyante gikan sa 151 ka tunghaan sa tibuok nasod nalangkit sa surbi. Ang sekretong mga listahan sa pangutana gigamit sa pagkuhag impormasyon mahitungod sa pisikal ug seksuwal nga mga kalihokan sa mga estudyante maingon man ang ilang paggamit sa droga, alkohol, ug tabako. Si Laura Kann, sa National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, nag-ingon: “Ang leksiyon dinhi mao nga daghan kaayong batan-on ang nagpadayon sa pagbatasan sa mga panggawi nga nagpameligro kanila—sa pagkaangol o kamatayon karon ug laygay nga sakit sa ulahi.”
Makamatayng Urakang Mitch
Sa Oktubre 27, 1998, ang Urakang Mitch mihampak sa Sentral Amerika, nga mipatay ug kapin sa 11,000 ka tawo. Dugang linibo ang nangawala ug gihunahunang nangamatay, ug mga 2.3 ka milyon ang gikatahong nawad-an ug pinuy-anan. Ang grabeng naigo mao ang Honduras ug Nicaragua. Kapin sa usa ka metros nga ulan ang mibunok sa kaumahan sa banika, nga nagpatungha sa gihubit nga kinagrabehang kinaiyanhong katalagman sa maong dapit sa duha ka siglo. Daghang balangay ang literal nga gilamoy sa mga pagdahili sa lapok o gibanlas sa nagtubo nga tubig. Ang presidente sa Honduras, si Carlos Flores Facusse, miingon: “Sa 72 ka oras, nawad-an kami sa among gitukod, sa inanay nga paagi, sulod sa 50 ka tuig.” Nakadugang sa kamatay ug kalaglagan mao ang pagkahilit. Ang mga linya sa koryente ug telepono ngadto sa kadaghanan sa gagmayng mga lungsod nga giagian sa bagyo nangaputol. Gatosan ka dalan ug mga taytayan ang nangaguba, nga nagtanggong sa mga naluwas sa daghang adlaw nga walay pagkaon, limpiyong tubig, o tambal. Ang mga ahensiya sa hinabang may igong pagkaon apan dili makaapod-apod niana. Dugang pa sa kapildihan sa kabtangan, kadaghanang tawo nawad-an sa ilang mga trabaho. Ingon ka daghan sa 70 porsiyento sa pangunang mga tanom nga mga saging, mga melon, mga liso sa kape, ug humay ang gibanlas. “Ang Urakang Fifi sa 1974 layo ra kon itandi niini,” matod pa sa bise-presidente sa Honduras, si William Handal. “Gidangtag 12 ngadto sa 14 ka tuig nga paningkamot aron mabawi ang kadaot sa Fifi. Kining usa dangtag 30 ngadto sa 40 ka tuig.”
Pagbuntog sa Kamaulawon
Sumala sa Toronto Star sa Canada, “mga 13 porsiyento sa mga hamtong nag-antos sa hilabihang kamaulawon.” Ang mantalaan nagtaho nga kini “nagpugong kanila sa pagkinabuhig tugob nga kinabuhi.” Ang mga eksperto naghisgot ug mga paagi sa pagbuntog sa kamaulawon: “Paghunahuna ug mga igsusugod ug kabildohay gikan sa mga balita, mga artikulo sa magasin, mga libro, mga pasatiempo o mga salida sa sine.” “Bansaya ang binaba ug dili-binaba nga mga katakos sa pagpakigsulti, lakip na sa pagtan-aw sa mata [ug] aktibong pagpamati.” “Pugsa ang imong kaugalingon sa paghimo sa mga butang nga imong gikahadlokan.” “Kon ikaw usa ka ginikanan sa maulawong bata, hinungdanon nga itagana nimo ang daghang kahigayonan aron ang imong batan-on makahugoyhugoy.” Ang pagdasig mao ang dili-paglunga, kay ang kasinatian nagpakita nga kon labi pang maningkamot ang usa nga mabuntog ang kamaulawon, labi pang sayon ang pagbuhat sa ingon.
Mga Epekto sa Menos nga Gidaghanon sa Nangatawo
‘Ang menos nga gidaghanon sa nangatawo nahimo karong hinungdan sa kabalaka sa industriyal nga kalibotan,’ nagtaho ang International Herald Tribune sa Paris. Ngano? Tungod kay nagpasabot kini nga ngadtongadto wala nay igong mga batan-on nga mosuportar sa nagkatigulang nga populasyon. Pananglitan, ubay-ubayng nasod sa Uropa ang dunay mga populasyon nga nagkaduol sa punto diin dunay mas daghang tawo nga kapin sa 60 anyos ang edad kay sa ubos sa 20. Lakip sa mga rason nga gihisgotan sa nagkatigulang nga populasyon mao ang kiling sa mga magtiayon nga ioktaba ang pagpanganak aron makabiyahe, makapangagpas ug karera, o mapauswag ang ilang edukasyon. Ang ubang mga rason nga gihatag mao ang mga kapit-os sa ekonomiya, nga maghimo sa pagpanganak nga “kabug-at” o “kahasol,” ug ang kamatuoran nga ang mga tawo nangabuhi nga mas dugay kay kaniadto.
Bakos sa Lingkoranan Batok sa Kabubut-on sa Diyos?
Usa ka 65-anyos nga Olandes nga lalaki mihangyo nga hatagag eksemsiyon sa balaod sa Netherlands sa pagtaod ug bakos sa lingkoranan tungod sa iyang relihiyosong mga tinuohan. Sumala sa mantalaang Frankfurter Allgemeine Zeitung, ang tawo maoy membro sa Reformed Church. Ang mga pagtulon-an sa iyang iglesya nangangkon nga ang usa ka tawo kinahanglang dili manalipod sa iyang kaugalingon batok sa mga aksidente kondili dawaton kana ingong pagbuot sa Diyos. Ang ubang mga membro sa iglesya walay insyurans sa kotse ug dili magpabakuna sa rason nga kini makabalda sa “plano sa Diyos.” Human repasoha ang maong butang, ang hataas nga korte sa Netherlands mimando batok sa miapelar, nga nag-ingon nga ang pagtaod sa usa sa bakos sa lingkoranan dili pagkuto sa kagawasan sa relihiyon sa usa.
Mantikaong Pagkaon
Sa Marso 1978, ang barko nga kargahanag aseite nga Amoco Cadiz nasangad duol sa baybayon sa Brittany, Pransiya, nga nagpaawas ug 230,000 ka toneladang krudo ug naghugaw sa mga 350 kilometros nga baybayon. Unsang kadaot ang nagpabilin? Sukad sa 1992, ang mga epekto niini nga polusyon bug-os nga nawala, bisan diha sa kinailadman sa mga balas sa kabaybayonan, matod ni Propesor Gilbert Mille sa pakultad sa siyensiya sa Marseilles. Ang responsable niining talagsaong kapasig-ulian mao ang kinaiyanhong motungha nga bakterya nga naghilis sa mga hydrocarbon. Suod nga nakigkooperar niini nga mga mikrobyo ang mga kinhason ug mga wati nga kanunayng nagbugkal sa yuta, nga nagduso sa bisan unsang aseite ngadto sa ibabaw, diin kini gihilis sa gutom nga bakterya.
Kakulang sa Katulog Nagauswag
Ang mga Amerikano “nangatulog nga menos sa usa ka oras ug tunga matag gabii kay sa [ilang] gihimo sa sinugdanan niining sigloha,” matod sa Newsweek, “ug ang suliran lagmit nga mograbe pa.” Ngano man? “Ang mga tawo nag-isip sa pagkatulog ingong manggad nga ilang kaibanan,” matod ni Terry Young, usa ka propesor sa preventive medicine sa University of Wisconsin. “Giisip nga ilhanan nga kugihan kaayo sa trabaho ug mauswagon kaayo kon diyutay ra ang katulog.” Apan ang paghikaw sa pagkatulog makapahinabo ug daghang epekto, lakip sa mga balatian nga naggikan sa depresyon ngadto sa mga suliran sa kasingkasing. Ang mga ilaga nga gihikawan ug katulog nangamatay human sa duha ka semana ug tunga. “Lagmit dili ka mamatay dayon sa ingon nga paagi,” matod sa Newsweek, “apan ang paghikaw sa pagkatulog mahimong mokalas sa imong kinabuhi sa dili-laktod nga paagi, sa dihang ang lapoy nga doktor magreseta ug sayop nga dosis o ang katulgong drayber moilog sa imong gisubay nga dalan.” Matod sa tigdukiduki sa pagkatulog nga si James Walsh: “Ang mga tawo kinahanglang edukahon nga ang pagtugot ug igong panahon sa pagkatulog ug paghimog popanahong pagtagpilaw maoy labing kasaligang mga paagi sa pagpaalisto samtang nagmaneho ug diha sa trabaho.”
Mga Aksidente—Dili Kapalaran
Labing menos 22,000 ka bata ug mga hamtong ang nangamatay kada tuig sa Brazil ingong resulta sa mga aksidente, nagtaho ang Brazilian Health Ministry. Ang mga aksidente sa trapiko nagkalas sa kinadaghanang kinabuhi. Bisan pa niana, ang presidente sa Brazilian Society of Pediatrics, si Lincoln Freire, miingon: “Ang mga aksidente malikayan ug dili na mahimong lantawon nga kapalaran.” Dugang pa niana, si Tereza Costa, koordinetor sa nasodnong kampanya sa pagpanalipod sa aksidente, nagpunting nga sanglit ‘ang mga kalihokan sa gobyerno sa milabayng 15 ka tuig nagpakunhod sa gidaghanon sa nangamatay gumikan sa kalibang, mga impeksiyon sa respiratoryo, ug mananakod nga mga sakit,’ ang pagsanta sa aksidente makaluwas usab ug kinabuhi.