Mga Mabalak-on sa Kaluwasan—Andam ba Sila Alang sa Kataposan?

“AKONG ginasultihan ang mga tawo sa paggawas sa mga siyudad ug sa pagbalhin ngadto sa gagmayng mga lungsod, tungod kay ang sibilisasyon sa tibuok nga kalibotan mangalaglag.” Maoy pasidaan sa usa ka tigpaluyo sa nagatubong kalihokan nga makapukawg interes ug makapalisang: ang mga mabalak-on sa kaluwasan! Sila, sumala sa gisugyot sa ilang ngalan, maoy mga tawong mabalak-on sa kaluwasan bahin sa ilang gibating usa ka dili-malikayan globonhong kalaglagan—kon pinaagi sa nukleyar, sa kinaiyahan, sa sosyal ug sa ekonomikanhon. Dili hinungdanon kanila kon diin magagikan ang kalaglagan, kay andam sila sa tanang hitabo.

Ang mahulgaong titulo sa mga libro sama sa Life After Doomsday naghatag kanila ug “makabuka sa mata nga mga impormasyon bahin sa mga silonganan, sa pagtipig sa kalan-on, mga teknik sa pagpanambal sa balay, sikolohiya sa pagkaluwas, ug sa pagdepensa sa silonganan.” Ang mga basahon sama sa Survive nagtagana kanilag mga impormasyon sa pinakabag-ong mga gamit sa kaluwasan: mga riple, preserbadong mga kalan-on, mga kasangkapan sa pakig-away ug humandaang mga silonganan batok sa mga partikulong mangahulog sa pagbuto sa bombang nukleyar. Hinuon kini sila, maoy mga sampol lamang sa nagkalainlaing mga produktong napatungha nianang gitawag sa U.S. News & World Report nga “Usa ka Bag-ong Nagatubong Industriya.” Ang ubang makikalibotanong mga mabalak-on sa kaluwasan nagnegosyo pa nganig ilalom sa yutang mga condominium aron maluwas gikan sa ‘nukleyar nga Armageddon’ sa kaharuhay.

Ayaw pagpakasayop. Wala magtiaw ang mga mabalak-on sa kaluwasan. Tinuod, alang sa kadaghanan ang ilang militaryong palakat ug ang pagbansaybansay sa pagpunting daw usa ka makalilisang nga handurawan. Karong bag-o mitaho ang magasing Life bahin sa nagatubong popularidad sa “Nasodnong Dula sa Kaluwasan.” Dinhi taakon sa nakaunipormeg patig nga mga entrante ang kakahoyan nga magpinosilay sa usag usa sa kartutsong walay bala—usa ka pagbansaybansay sa una-gubat nga ginubatan sa gerilya. Sa pagkakaron, “ang Dula mikaylap sa 38 ka estado sa [U.S.],” mitaho ang Life.

Binata nga dula? Tingali alang sa uban. Apan gilantaw sa pipila ang maong mga palakat ingong seryosong kalihokan. Mibatbat ang usa ka mabalak-on sa kaluwasan: “Kon mograbe na ang situwasyon, magapangawat ang mga tawo gikan kanamo. . . . Magpinatyanay ang tawo sa usa lamang ka tinapay.”

Mga Buangon o mga Realista?

Apan kataw-an sa kadaghanan ang mga mabalak-on sa kaluwasan ingong mga membro sa pundok sa mga buangon nga may hingaping pagtuo, apan gibati sa uban nga may katarongan usab sila. Ang mga hulga sa nukleyar nga gubat ug ang pagsobra sa populasyon nga mipahinabog kagutom, krimen, ekonomikanhong kapayhagan, o ang pagkapukan pa gani sa sosyal nga kahikayan, dili binuang nga mga handurawan sa mga kulangkulang. Nakahatag kalibog ug dulot nga kabalaka kining mga problemaha sa mga eksperto. Pananglitan, sumala sa The Auckland Star, usa ka grupong tigpanukiduki nga gitawag Worldwatch dili pa dugay mipatik sa pagtuon nga nagpatuong “ang kalibotan nahimutang na sa ngilit sa krisis sa ekonomiya nga gipahinabo tungod sa pagkahubas sa kinaiyanhong kahinguhaan.”

Dili sama niadtong nagabansay sa “pagtak-op sa hunahuna,” ang mga mabalakon sa kaluwasan nagapanlimbasog sa pag-atubang niining mga kalisanga. Bisag gikan sila sa nagkalainlaing sosyal ug ekonomikanhong kahimtangan, ug bisag ang ilang kalihokan nabahinbahin sa nagkalahing mga pilosopiya ug mga paagi nagkahiusa sila niining gamhanong tema—KAHADLOK. Ilang gibati nga ang “sistema” napakyas—nga ang mga kagamhanan, mga puwersa sa kapolisan, mga hukmanan ug mga sistema sa panalapi sa yano dili makatumbas sa pagsulbad sa nagtumping mga problema ning maong dekada. Busa mipili sila sa pagsalig sa kaugalingon ug malaomon nga ang ilang kaugalingong paninguha ug mga katakos—nga napahanas gumikan sa abanseng pagbansay—makaluwas kanila kon moabot ang katalagman.

Usa ba ka Praktikal nga Paagi?

Apan ang silongan batok sa mangahulog nga mga partikulo sa pagbuto sa nukleyar nga bomba, ang preserbadong mga kalan-on ug mga tinipigang salapi praktikal ba nga paagi sa kaluwasan sa umaabot? Unsa sila ka epektibo kon mahitabo man ugaling ang nukleyar nga gubat? Ang usa ka artikulong nag-ulohang “Hataas-Panahong Biolohikal nga Sangpotanan sa Nukleyar nga Gubat,” nga migula sa Science, misugod pinaagi sa pag-ingon: “Ang bag-ong mga pagtuon sa layog-abot nga nukleyar nga gubat (5000- ngadto sa 10,000-MT kakusgon) nagbanabana nga mokabat ug 750 milyones ang mangamatay dihadiha sa usa ka pagbuto lamang; ang total nga mga 1.1 bilyones nga mga kamatayon gumikan sa mga epekto sa pagbuto, sa sunog, ug sa radyasyon; ug gibanabanang 1.1 bilyones ang dugang mangaangol nga magkinahanglag medikal nga pagtagad. Busa, 10 ngadto sa 50 porsiento sa total nga populasyon sa tawo mangapagan dihadiha sa nukleyar nga gubat.”

Apan, ingnon ta, nga lig-on kaayong pagkapahiluna ang silonganan aron malikayan kining dihadihang kalaglagan. Ang Newsweek nanagna: “Bisan diha sa labing maayong mga silonganan ang mga sakit sama sa tipos ug kolera mokaylap. Kinaraan ang paagi sa paghipos sa hugaw; kulang ang medikal nga pagtagad, ug daghang lawas ang mangatun-as sa dili pa sila ikalubong. Ang kadaghanan sa mga silonganan mangitngit, bugnaw ug maputol ang komunikasyon sa gawas; makadaot sa mga transmiter sa radyo ang dili regular nga balod sa electromagnet tungod sa pagbuto. Ang paghuot, pagkatarantar ug ang pagkawalay katinoan mopasamot sa tensiyon. Ang ulahing magpangabot makapanakod, ug makatakod ang dakong epekto sa emosyon ug hunahuna sa mga tawo nga anaa sa duol.” Apan kining makalilisang nga talan-awon maoy resulta lamang sa usa ka limitadong nukleyar nga gubat!

Sa iyang librong Nuclear Madness, si Dr. Helen Caldicott dugang miingon: “Kadtong mangaluwas, sa mga silonganan o sa hilit nga mga lugar, mosulod sa bug-os kalumpagang kalibotan, nga kulang sa nagahatag-kinabuhi nga mga sistema nga niini nagadepende ang tawo.” Ang mga anak sa mga mangaluwas makapanunod sa makahahadlok nga panulondon: “Ang pagkaladlad sa mga organo sa pagsanay sa hilabihan ka daghang radyasyon nga mapagawas sa mga pagbuto mopahinabog kadaot sa katakos sa pagpanganak diha sa kadaghanan. Moresulta usab ang pagsulbong sa wala tuyoang mga paghulog sa bata ug sa pagpanganak ug baldadong mga anak, ug dakong pagsulbong sa maisog ug maluyang mutasyon.” Hangtod kanus-a? Hangtod sa “tanang panahon,” miingon si Dr. Caldicott.

Ang bag-ong pagtuon nga nag-ulohang “Nukleyar nga Tingtugnaw: Globonhong Sangpotanan sa Daghang Nukleyar nga mga Pagbuto” naglarawan ug mas madulom nga hulagway. Gitapos ning maong taho nga ang hilabihan ka bagang abog ug aso bisan sa limitadong nukleyar nga gubat “mopahinabog dakong kausaban sa klima—nga makita sa dakong bahin sa ibabaw nga mangitom sa daghang semana, ang makayelong temperatura sa yuta magpadayon sa daghang bulan, dakong kabaldahan sa mga sumbanan sa pagbiyo sa yuta, ug kalit nga kausaban sa lokal nga klima ug sa pag-ulag yelo—maoy usa ka mabangis nga ‘nukleyar nga tingtugnaw’ sa tanang tempo.” Sa kaubang pagtuon, usa ka pundok sa mga siyentista nakakab-ot ning makapamugnawng konklusyon: ‘Ang pagkapuo sa dakong bahin sa mga hayop, mga tanom ug sa microorganismo sa yuta may posibilidad nga mahitabo, ug lakip na niana ang tawo mismo.’

Dili ikatingala nga ang magsusulat nga si Nevil Shute naghanduraw nga, pagkahuman sa usa ka nukleyar nga gubat, “pangabubhoan sa mga buhi ang mga patay.”

“Kita o Sila”

Madulom ang tsansa nga mabaslan ang pagbansaybansay sa kaluwasan. Apan bisag tugotan ang posibilidad nga paghingapin ra ang mga panagna sa mga siyentista, ang kabalaka nga maluwas adunay makatalagmanong kahuyangon: Bisag makatapos ang nukleyar nga gubat sa mga kagamhanan ug mga kasundadalohan sumala sa atong pagkasayod kanila karon, kini dili makapala sa pangunang hinungdan sa gubat. Sa pagkatinuod, ang Bibliya nag-ingon: “Diin ba gikan ang mga gubat ug ang mga kabingkilan sa inyong taliwala? Dili ba gikan sila sa inyong mga pangibog nga kanunayng nakiggubat sa mga bahin sa inyong lawas?” (Santiago 4:1) Ang pag-una sa hakog nga mga intereses sa kaugalingon sa pagkatinuod mopahinabog panag-away.

Dili ba kaha maapektohan ang ideolohiya nga nagbugkos karon sa mga mabalak-on sa kaluwasan sa kadalo ug kahakog kon atubangon ang kanihit nga ipahinabo sa globonhong kalaglagan? Ang The Christian Century karong bag-o mikutlo kang Jerry Younkins, nga tigpamaba sa usa ka grupo sa “Kristiyano” nga mga mabalak-on sa kaluwasan, nga nag-ingon: “Una ang among pagka Kristohanon, ikaduha ang pagkamabalak-on sa kaluwasan.” Niini nagpasabot siya nga kon moabot man ugaling ang katalagman, sila (kon maarangan) maningkamot sa pagsubay sa Kristiyanong mga prinsipyo. “Among ipakigbahin ang mga butang nga among nabatonan kutob sa among maabot,” siya mipadayon. Apan unsay ikasulti kon magsugod na pagkahubas ang mga abiyo? “Buweno, pamatyon namo sila,” miingon si Mr. Younkins. “Sayon kaayo kini: Kami o sila niana nga situwasyon.”

Niana nga klima sa kalisang, ang tinipigang mga pundo sa pagkaon o salapi hayan magkahulogan ug sentensiya sa kamatayon sa mga mabalak-on sa kaluwasan.

Karaang mga Mabalak-on sa Kaluwasan

Dili butang bag-o ang kabalakang maluwas. Sa pagkamatuod, ang mga mabalak-on sa kaluwasan maoy pahinumdom sa usa ka grupo nga nabuhi sa unang siglo sa atong Komung Panahon: ang Hudiyohanong Zealots. Sa naghinapos ang ikapitong dekada, ang pag-awayay tali sa mga Hudiyo ug sa ilang mga mananaog nga mga magmamandong Romano miabot na sa kinatayoktokan. Ang pagkapanatiko sa relihiyon, mga katalagman sa kinaiyahan sama sa mga linog ug sa kakulangan sa pagkaon nakadugang sa kalisang nga miabot na ang kataposan sa naglungtad nga sistema sa mga butang. (Mateo 24:6-8) Sama sa mga mabalak-on sa kaluwasan karon, naningkamot ang uban sa pagsangkap sa ilang kaugalingon alang sa umaabot. Sa gisulong ang Jerusalem sa Romanong kasundalohan ilalom ni Heneral Cestius Gallus, milampos ang ubang Hudiyohanong mga Zealots sa pagbihag sa siyudad sa Masada. Diha sa ilang 1,300-piye nga gihabogon (400 m) nga kutang bato, adunay mga artileriya ang mga Zealots ug may igong pundo sa pagkaon ug tubig. Ang kaluwasan daw segurado.

Apan, gilumpag ni Heneral Tito nga Romano ang Jerusalem sa 70 K.P., nga nagbilin sa Masada ingong dugokan sa pag-atake sa Romano. Sulod sa pito ka bulan nakapugong ang Zealots. Apan milampos ang mga enhinyerong Romano sa pagtukod ug dakong katkatanan nga nahimong agianan sa kuta. Ang kasayorang ang pagkabihag magkahulogang miserableng kinabuhi ingong mga ulipon, ang 960 ka lalaki, mga babaye, ug kabataan sa Masada nanaghikog. Nakitang kawang ang ilang paningkamot nga maluwas pinaagi sa pagdangop sa armadong kuta sa tumoy sa bukid.

Apan, makaikag, dihay grupo sa mga tawo nga nangaluwas niining kalaglagan nga walay paggamit ug mga taktika sa mga mabalak-on sa kaluwasan.

[Blurb sa panid 5]

Ang pagtukod bag silonganan sa mga partikulong mangahulog sa pagbuto sa nukleyar nga bomba ug ang pagtipig pagkaon ug salapi mao ang paagi sa pangandam alang sa kaluwasan?

[Blurb sa panid 6]

‘Ang pagkapuo sa dakong bahin sa mga hayop, mga tanom ug sa microorganismo sa yuta may posibilidad nga mahitabo, ug lakip na niana ang tawo mismo.’

[Larawan sa panid 6]

Dili ba kaha maapektohan sa kadalo ug kahakog ang mga ideolohiya sa mga mabalak-on sa kaluwasan sa panahon sa kanihit?

[Letrato sa panid 7]

Ang paningkamot sa Zealots sa pagsangkap alang sa kaluwasan sa Masada wala makaluwas kanila