Ma tqayaʼ ta qʼij chë kʼo jun nbʼanö chqë chë ma nqayaʼ ta chik rqʼij Jehová

1, 2. ¿Achkë rma nqaʼij chë jun ri kan kʼo rqʼij xa xtuʼän chqë chë ma xtqayaʼ ta chik pa kwent ri kʼo más rqʼij?

TQABʼANAʼ che rä chë najin nakʼwaj chʼichʼ y kʼo jun nskʼin pä awchë pa teléfono. Rkʼë jbʼaʼ ri llamada riʼ kan kʼo rqʼij, ye kʼa rït ataman chë nkʼatzin natzuʼ abʼey. Rma riʼ nachaʼ naʼän ri kʼo más rqʼij. Re ejemplo reʼ nukʼüt chqawäch chë kʼo mul kʼo nbʼanö chqë chë xa chrij chik jun nqayaʼ wä qan chqä chë nkʼatzin nqatäj qaqʼij rchë nqatzʼët achkë riʼ ri kʼo más rqʼij.

² Ronojel qʼij kʼo nkʼatzin nqaʼän ri kan kowan kiqʼij. Ye kʼa qataman chë ri kʼo más rqʼij ya riʼ nqayaʼ naʼäy Jehová pa qakʼaslemal (Mat. 6:33).a Jontir röj, ri rsamajelaʼ Jehová, yoj achiʼel ri winäq ri kan ütz nkikʼwaj chʼichʼ, rma nqatäj qaqʼij rchë nqatzʼët achkë rkʼë jbʼaʼ xtbʼanö chqë chë ma xtqatzuʼ ta chik ri bʼey ri kʼo chqawäch (Prov. 4:25; Mat. 6:22).

3. ¿Achkë rbʼanik xtqrtoʼ re tjonïk reʼ?

³ Kantzij wä, majun ta jun chqë röj rchʼobʼon ta nuyaʼ qa ryaʼik rqʼij Jehová. Tapeʼ ke riʼ, jontir kʼo yeqaqʼaxaj o kʼo yeqaʼän ri xa nkiʼän chqë chë xa chrij riʼ nbʼä wä qan (Luc. 21:34-36). Rma riʼ re tjonïk reʼ xtqrtoʼ rchë ronojel mul xtqayaʼ naʼäy Jehová pa qakʼaslemal. Xtqatzʼët 1) achkë rkʼë jbʼaʼ xtbʼanö chqë chë ma kan ta xtqayaʼ chik rqʼij Jehová, 2) achkë xuʼän Jesús rchë majun ta jun xbʼanö che rä chë ma ta xuʼän chik ri nrajoʼ Dios y 3) achkë rbʼanik nqakʼän qanaʼoj chrij ryä.

¿ACHKË RKʼË JBʼAʼ XTBʼANÖ CHQË CHË MA KAN TA XTQAYAʼ CHIK RQʼIJ JEHOVÁ?

4-6. ¿Achkë rkʼë jbʼaʼ xtqayaʼ más rqʼij?

⁴ Jontir kʼo kʼïy nkʼatzin nqaʼän pa qakʼaslemal, achiʼel taq nkʼatzin nqbʼä rkʼë doctor, nqayaʼ ri nkʼatzin che rä qafamilia o nqatzʼët achkë nkʼatzin chqë röj. Jontir ya reʼ kan kowan kiqʼij chqä nkʼatzin yeqaʼän. Ye kʼa ¿xkekowin komä xtkiʼän chqë chë ma kan ta xtqayaʼ chik rqʼij Jehová? Jaʼ, rkʼë jbʼaʼ kan xtbʼanatäj ya riʼ, y más si kan kowan nkesaj qatiempo o nkiʼän chqë chë kan majun ta chik nuʼij riʼ qan nqaʼän.

⁵ Chqä, chpan re tiempo reʼ jontir najin nqatäj poqän rma ri política, rma päq, kimä ri itzel taq yabʼil o rma ri chʼaʼoj chqä ri kamïk yebʼanatäj (2 Tim. 3:1). Jontir ya reʼ nkiʼän chqë chë kowan nchʼpü qakʼuʼx y xa xuʼ chik nqaquʼ rij ri kʼayewal ri najin nqaqʼaxaj.

⁶ Rkʼë jbʼaʼ qataman kiwäch jojun winäq ri najin nkitäj poqän kimä re kʼayewal reʼ. Y nqʼax chqawäch achkë rma nchʼpü kikʼuʼx, rma röj ma xqbʼan ta rchë chaq taqïl nqatäj poqän. Ye kʼo jojun winäq nkinaʼ chë ma xkekowin ta chik xtkikʼwaj jun kʼaslemal achiʼel kichʼobʼon. Rma riʼ ye kʼo jojun chaq taqïl yebʼä pa kʼastanen rchë nkimestaj qa jbʼaʼ ri najin nkiqʼaxaj. ¿Achkë ütz nqaʼän si röj ke riʼ nqanaʼ? Tqatzʼetaʼ achkë xuʼän Jesús rchë majun ta jun xbʼanö che rä chë ma ta xyaʼ chik rqʼij Jehová.

¿ACHKË XUʼÄN JESÚS RCHË MAJUN TA JUN XBʼANÖ CHE RÄ CHË MA TA XUʼÄN CHIK RI NRAJOʼ DIOS?

7. ¿Achkë rkʼë jbʼaʼ xbʼanö ta che rä Jesús chë ma ta xuʼän chik ri nrajoʼ Rtat?

⁷ Jesús kʼo kʼïy xqʼaxaj pa rkʼaslemal ri rkʼë jbʼaʼ xkiʼän ta che rä chë ma ta xuʼän chik ri nrajoʼ Rtat, achiʼel ri kʼayewal kilon ri winäq o ri política. Chpan ri tiempo riʼ, ri winäq majun ta wä más kirajil chqä ye kʼo wä ye kʼïy yawaʼiʼ (Mat. 14:14; Mar. 14:7). Ri winäq nkitäj wä poqän pa kiqʼaʼ ri romanos chqä pa kiqʼaʼ nkʼaj chik judíos. Taq ryeʼ xkitzʼët chë Jesús kʼo rchqʼaʼ rchë yeruʼän milagros, ye kʼo jojun xkajoʼ xkiʼän rey che rä (Juan 6:14, 15). Chqä, Satanás xuʼij che rä Jesús chë, si ryä nrajoʼ, xtyaʼ qʼij che rä rchë xtqʼät tzij pa rwiʼ Rwachʼlew chpan ri tiempo riʼ (Mat. 4:8, 9). Y ri apóstol Pedro, jun chkë ramigos Jesús ri más jnan rbʼanon rwäch rkʼë, kʼo jmul xuʼij che rä Jesús chë ma nkʼatzin ta nutäj poqän y xuʼij che rä: «¡Ajaw, tajyowaj qa awäch!» (Mat. 16:21, 22).

8. ¿Achkë xuʼän Jesús rchë majun ta jun xbʼanö che rä chë ma ta xuʼän chik ri nrajoʼ Rtat?

⁸ ¿Achkë xuʼän Jesús rchë majun ta jun xbʼanö che rä chë ma ta xuʼän chik ri nrajoʼ Rtat? Naʼäy, ryä xchʼobʼon achiʼel nchʼobʼon Jehová (Juan 8:28; 14:9). Rkaʼn, xyaʼ naʼäy Jehová pa rkʼaslemal (Mat. 9:35). Y, rox, rtaman wä achkë riʼ ri kʼo más rqʼij (Juan 4:34). Jesús ma xqä ta pa rqʼaʼ Satanás chqä ma xkʼän ta ri naʼoj xyaʼ Pedro che rä, tapeʼ Pedro xquʼ chë yë ri ütz nrajoʼ che rä (Mat. 4:10; 16:23). Jesús ma xyaʼ ta qʼij chë ri nkiquʼ, ri nkiʼij o ri nkiʼän ri winäq xuʼän ta che rä chë ma ta xuʼän chik ri nrajoʼ Dios. Pa qaqʼij komä, röj chqä kʼo kʼïy nbʼanö chqë chë ma nqaʼän ta chik ri nrajoʼ Dios. Ye kʼa ri xuʼän Jesús nqrtoʼ rchë ronojel mul nqayaʼ naʼäy Jehová pa qakʼaslemal.

¿ACHKË ÜTZ NQAʼÄN RCHË RONOJEL MUL XTQAYAʼ RQʼIJ JEHOVÁ?

9. Rkʼë ri nuʼij Efesios 5:17, ¿achkë kʼo chë nqaʼän?

⁹ Qchʼobʼon achiʼel nchʼobʼon Dios. Si xtqaʼän riʼ, xtqʼax chqawäch «achkë nrajoʼ Jehová» rchë nqaʼän (taskʼij Efesios 5:17). Nqkowin nqatamaj achkë nqä chwäch ryä taq nqaskʼij rwäch Rchʼaʼäl chqä nqchʼobʼon chrij. Ye kʼa, kʼo mul le Biblia majun ta nuʼij chrij jun ri nqajoʼ nqaʼän. ¿Achkë kʼa rbʼanik nqatamaj achkë nrajoʼ Jehová rchë nqaʼän? Ri xtqtoʼö ya riʼ nqatamaj achkë rbʼanik nchʼobʼon ryä y nqayaʼ qʼij chë nukʼwaj qabʼey.

10. ¿Achkë ütz nqaʼän rchë nqʼax más chqawäch achkë rbʼanik nchʼobʼon Jehová?

¹⁰ Xtqʼax más chqawäch achkë rbʼanik nchʼobʼon Jehová si nqaquʼ kij jojun relatos ri nkikʼüt chqawäch achkë rnaʼoj nuʼän kikʼë ri winäq y achkë rbʼanik nukʼwaj kibʼey (Jer. 45:5). Taq nqaskʼij jun relato chpan le Biblia, tqaquʼ rij ya reʼ: «¿Achkë nukʼüt qa ya reʼ chi nwäch chrij Jehová? ¿Achkë nkʼatzin njäl rchë yichʼobʼon achiʼel nchʼobʼon ryä?». Kantzij wä, Dios kʼo más rnaʼoj chqawäch röj (Is. 55:9). Rma riʼ kan ütz nqaʼän si nqakʼutuj qatoʼik che rä rchë nukʼüt chqawäch achkë rbʼanik nqaʼän ri nrajoʼ ryä (Sal. 143:10). Chqä tqaʼij che rä chë tqrtoʼ pä rchë nqʼax chqawäch achkë rbʼanik nchʼobʼon (1 Juan 5:14).

11. ¿Achkë ma nrajoʼ ta Jehová?

¹¹ Taq más nqchʼobʼon achiʼel nchʼobʼon Jehová, más nqʼax chqawäch chë ryä ma nrajoʼ ta chë nqamestaj achkë riʼ ri kʼo más rqʼij, loman nqayoʼej ri qʼij taq xtchup rwäch ri itzelal (Mat. 24:44). Chqä ma nrajoʼ ta chë kowan nchʼpü qakʼuʼx kimä ri kʼayewal (Mat. 6:31, 32). Rma riʼ nuyaʼ ütz taq naʼoj chqë rchë nqatamaj achkë nkʼatzin nqaʼän si kowan najin nqaquʼ rij qasamaj, qayabʼil, qafamilia o nkʼaj chik ri nkʼatzin nqaʼän. Chqä nuʼij chqë chë tqakʼutuj qanaʼoj chqä qachqʼaʼ che rä rchë yeqaköchʼ ri kʼayewal (Sal. 55:22; Prov. 3:5-7).

12. ¿Achkë xtqtoʼö rchë kiʼ qakʼuʼx xtqaʼän tapeʼ kʼo ma ütz ta najin yebʼanatäj chwäch Rwachʼlew? (Mateo 5:3).

¹² Tqayaʼ naʼäy Jehová pa qakʼaslemal. Jontir nchʼpü qakʼuʼx rma ri ma ütz ta najin yebʼanatäj chwäch Rwachʼlew, y majun ta nqkowin nqaʼän rchë ma ta yebʼanatäj. Rma riʼ, rchë ma kowan ta nchʼpü qakʼuʼx chrij ri ma nqkowin ta yeqasöl, más ütz tqayaʼ qan chrij ryaʼik rqʼij Jehová. Jehová xuʼän qa chqë chë nkʼatzin nqatamaj rwäch chqä jnan nuʼän qawäch rkʼë, y taq nqaʼän riʼ kan kiʼ qakʼuʼx nqanaʼ (taskʼij Mateo 5:3). Röj nqatamaj rwäch Jehová taq nqaskʼij rwäch Rchʼaʼäl y kan kiʼ qakʼuʼx nqanaʼ taq nqayaʼ ri más ütz kʼo qkʼë chubʼanik rsamaj. Si xtqaʼän riʼ, Jehová kan kiʼ rkʼuʼx xtuʼän chqä kan ütz rbʼanik xtqaksaj qatiempo (Prov. 23:15).

13. ¿Achkë ütz nqaʼän rchë kan ütz rbʼanik nqaksaj qatiempo?

¹³ Chpan Efesios 5:15, 16 nqïl jun naʼoj ri nkʼatzin nqasmajij jontir. Chriʼ nuʼij: «Kan ütz rksaxik itiempo tibʼanaʼ» (tatzʼetaʼ ri nota de estudio «aprovechando el tiempo de la mejor manera»). Re texto reʼ ma xa xuʼ ta nrajoʼ nuʼij chë nkʼatzin nqaʼän jun qahorario rchë jontir ri nkʼatzin nqaʼän, xa nrajoʼ chqä nuʼij chë nkʼatzin nqachajij qiʼ rkʼë rbʼanik nqaksaj qatiempo, loman majanä nchup rwäch ri itzelal. Rma riʼ, ¿achkë ütz nqaʼän rchë kan ütz rbʼanik nqaksaj qatiempo? Si ronojel qʼij kan kʼïy qatiempo nqaksaj rchë yeqatzʼët chqä yeqakʼoxaj noticias chrij ri ma ütz ta najin yebʼanatäj, rkʼë jbʼaʼ xa chrij riʼ xtqayaʼ wä qan, xtqbʼison chqä ma kan ta xtqayaʼ chik qan chrij ryaʼik rqʼij Jehová. Más ütz tqayaʼ chqawäch ma nqatzʼët ta chik más noticias. Si xtqaʼän riʼ, ma xtchʼpü ta más qakʼuʼx chqä xtqkowin xtqayaʼ qan chrij rsamaj Jehová. Tqaquʼ rij ya reʼ. ¿Ütz komä nuʼän chqawäch nqaʼän más chutzjoxik le Biblia, achiʼel taq nqaʼän más revisitas? Röj qataman chë nkʼatzin nqakanuj rbʼanik rchë yeqatoʼ ri winäq, rchë ke riʼ «yekolotäj y njeʼ jun tzʼaqät kitamabʼal chrij ri kantzij» (1 Tim. 2:4).

14. ¿Achkë rbʼanik nqrtoʼ ri nqayaʼ qan chrij rsamaj Jehová? (Tatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹⁴ Taq nqayaʼ qan chrij rsamaj Jehová, röj kan pa rbʼeyal nqatzʼët ri najin yebʼanatäj chwäch Rwachʼlew. Ma nchʼpü ta más qakʼuʼx taq nqatzʼët chë ri kʼamöl taq bʼey pa política ma pa rbʼeyal ta nkiqʼät tzij, o taq nqatzʼët chë majun ta más päq pa qatinamit o kowan yabʼil ye kʼo. Qataman chë jontir ya reʼ bʼin qa chik chpan le Biblia. Pa rkʼexel nqaxiʼij qiʼ y xa chrij chik jun nqayaʼ wä qan, röj qayaʼon chwäch qan chë Jehová kan xtuʼän ri rtzjun chqë. Chqä ma kan ta nchʼpü qakʼuʼx rma qataman chë Jehová kʼo qkʼë (Sal. 16:8; 112:1, 6-8).

15. ¿Achkë rbʼanik nqrtoʼ ri nqaquʼ na achkë yeqaʼän? (1 Pedro 4:7).

¹⁵ Ma tqamestaj ta achkë riʼ ri kʼo más rqʼij. Ri kʼo más rqʼij chkiwäch ye kʼïy winäq komä ya riʼ nkiʼän ri nkajoʼ ryeʼ, achiʼel taq yekʼastan, y ma nkitzʼët ta chë xa jbʼaʼ chik nrajoʼ rchë xtchup rwäch ri itzelal. Tapeʼ ütz nqkʼastan jbʼaʼ, nkʼatzin nqaquʼ na ri yeqaʼän, rchë ke riʼ ma xtqchʼobʼon ta achiʼel yechʼobʼon ri winäq (taskʼij 1 Pedro 4:7). Taq nqaquʼ na ri yeqaʼän, ya riʼ nqrtoʼ rchë pa rbʼeyal nqatzʼët ri kʼastanen chqä rchë yë ri ütz nqachaʼ nqaʼän. Si röj xtqaʼän riʼ, xtqakʼüt chë nqchʼobʼon achiʼel nchʼobʼon Jehová chqä chë qataman achkë riʼ ri kʼo más rqʼij (2 Tim. 1:7).

16. ¿Achoq chrij xyaʼ wä ran Jesús taq xa jbʼaʼ chik nrajoʼ rchë nkamsäx?

¹⁶ Jesús kan rtaman wä achkë riʼ ri kʼo más rqʼij. Ryä xyaʼ chwäch ran nunmaj rtzij Jehová chqä nuʼän ri nqä chwäch yajün taq xa jbʼaʼ wä chik nrajoʼ rchë nkamsäx. Rma riʼ chaq taqïl chqä kan rkʼë ronojel ran xchʼö rkʼë Rtat. Ye kʼa rtzeqelbʼëy ma ke riʼ ta xkiʼän. Pa rkʼexel xechʼö rkʼë Dios, ryeʼ xa xewär qa, «rma majun ta wä kichqʼaʼ rma ri bʼis» (Luc. 22:39-46; Juan 19:30).

17. ¿Achkë rma ye kʼïy winäq nkiksaj ri redes sociales, y achkë rkʼë jbʼaʼ xtbʼanatäj kikʼë? (Tatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹⁷ Achiʼel xbʼanatäj kikʼë rtzeqelbʼëy Jesús, röj chqä rkʼë jbʼaʼ nqbʼison taq nqatzʼët jontir ri ma ütz ta najin yebʼanatäj chwäch Rwachʼlew. Ye kʼïy winäq kan kʼïy horas yeʼok pa taq redes sociales xa xuʼ rchë nkimestaj qa jbʼaʼ ri najin nkiqʼaxaj. Kantzij na wä chë ri redes sociales yojkitoʼ rchë yeqachʼaʼej qamigos chqä qachʼalal ri kʼa näj ye kʼo wä, chqä rchë nqatäq äl fotos chkë o rchë nqaʼij chkë achkë najin nqaʼän. Ye kʼa si ma nqachajij ta qiʼ, rkʼë jbʼaʼ xtkesaj kʼïy qatiempo rma nqajoʼ nqatamaj achkë yeʼel ronojel qʼij. Rma riʼ, rchë pa rbʼeyal yeqatzʼët ri redes sociales, tqaquʼ rij reʼ: «¿Achkë nkiʼän chwä ri redes sociales? ¿Nkiʼän chwä chë más jaʼäl nnaʼ qa, o xa chrij riʼ nbʼä wä nkʼuʼx y ma nbʼän ta chik ri kʼo más rqʼij?».

18. ¿Achkë rma nkʼatzin nqatzʼët na achoq chrij nqkʼastan wä?

¹⁸ Chqä, nkʼatzin nqachajij qiʼ si yeqatzʼët películas pa internet, series, koköj taq videos, o si nqetzʼan videojuegos. Jontir ya reʼ yojkitoʼ rchë nqtzeʼen jbʼaʼ o rchë nqʼax jbʼaʼ kosïk chqë. Ye kʼa nkʼatzin na nqatzʼët achoq chrij nqkʼastan wä chqä jaruʼ tiempo nqayaʼ che rä. Taquʼ rij ya reʼ. Taq nqatzʼët jun video, rkʼë jbʼaʼ ri aplicación nuʼij chqë chë tqatzʼetaʼ jun chik, ye kʼa rkʼë jbʼaʼ xa xtkʼüt pä chʼaʼoj chqawäch o tzʼil taq achbʼäl. Tqatzʼetaʼ ri xbʼanatäj rkʼë jun qachʼalal aj Asia. Pa naʼäy, ri qachʼalal riʼ xa xuʼ wä yertzʼët koköj taq videos kichë jojun películas. Chrij riʼ xchäp kitzʼetik jojun chik videos ri yeqʼalajin pä chwäch. Y taq xqʼax ri tiempo, xchäp kitzʼetik tzʼil taq bʼanobʼäl, y pa rkʼisbʼäl xtzʼët pornografía. Ye kʼa rkʼë kitoʼik ri ukʼwäy taq bʼey chqä ramigos xyaʼ qa rbʼanik riʼ. ¿Achkë xuʼän ri qachʼalal riʼ? Ryä xchüp äl jojun aplicaciones ri yerksaj wä rchë yertzʼët videos, chqä xqʼät riʼ rchë ma kʼïy ta chik tiempo nuksaj rteléfono. Ri xqʼaxaj re qachʼalal reʼ nukʼüt chqawäch chë nkʼatzin nqachajij qiʼ chqä chë nkʼatzin nqatzʼët na achoq chrij nqkʼastan wä.

19. ¿Achkë xtbʼanatäj qkʼë si más nqaksaj qatiempo rchë nqkʼastan?

¹⁹ Nkʼatzin chqä nqatzʼët achkë rbʼanik nqaksaj qatiempo taq nqbʼä pa vacaciones o taq nqkʼastan. Jontir nkʼatzin nquxlan jbʼaʼ chqä nqayaʼ qa jbʼaʼ rbʼanik ri yeqaʼän ronojel qʼij, rma ya riʼ nqrtoʼ rchë kiʼ qakʼuʼx nqjeʼ chqä rchë ma kan ta npë qayabʼil. Ye kʼa, si xa ya riʼ xtqayaʼ más rqʼij, rkʼë jbʼaʼ xa xtkesaj kowan qatiempo y ma xtqkowin ta chik xtqaʼän ri kʼo más kiqʼij (Filip. 1:10). Chqajujnal röj nqtzʼetö achkë rbʼanik nqaksaj qatiempo, ye kʼa rchë kan yë ri ütz nqachaʼ nqaʼän, tqaquʼ rij ya reʼ: «¿Nukʼüt komä ri tiempo nksaj rchë nvacaciones o rchë yikʼastan chë nquʼ na achkë yenbʼän? ¿Nyaʼ komä pa naʼäy ri kʼo más rqʼij? ¿Nkʼüt rkʼë ri yenbʼän chë najin chik nyoʼej ri qʼij taq xtchup rwäch ri itzelal?».

20. ¿Achkë utzil nqïl taq ma nqayaʼ ta qʼij chë kʼo jun nbʼanö chqë chë nqayaʼ qa ryaʼik rqʼij Jehová?

²⁰ Achiʼel xqatzʼët qa, kan kʼïy utzil xtqïl si ma nqayaʼ ta qʼij chë kʼo jun nbʼanö chqë chë ma nqaʼän ta chik ri kʼo más rqʼij, ntel chë tzij, nqayaʼ rqʼij Jehová (Is. 48:17). Rkʼë rtoʼik Jehová, xtqkowin xtqqʼax chkiwäch ri kʼayewal xkeqïl, ma kowan ta xtchʼpü qakʼuʼx rma ri najin nbʼanatäj chwäch Rwachʼlew y ma xtbʼä ta más qakʼuʼx chrij ri kʼastanen. Rma riʼ, tqabʼanaʼ jontir ri kʼo pa qaqʼaʼ rchë nqchʼobʼon achiʼel nchʼobʼon Jehová, tqayaʼ ryä naʼäy pa qakʼaslemal y ma tqamestaj ta achkë riʼ ri kʼo más rqʼij. Si xtqaʼän jontir riʼ, ma xtqayaʼ ta qʼij chë kʼo jun nbʼanö chqë chë ma xtqayaʼ ta chik rqʼij Jehová chqä xtqakʼüt chë nqajoʼ nqïl «ri kʼaslemal ri kantzij chë kʼaslemal»(1 Tim. 6:19).