Taquʼ na ri naʼän y xtaʼän chë Jehová kiʼ rkʼuʼx xtuʼän

1, 2. ¿Achkë rbʼanik nqrtoʼ ri nqaquʼ na ri yeqaʼän?

JONTIR kʼo yeqaqʼaxaj pa qakʼaslemal ri akuchï kan kwest nuʼän chqawäch nqaʼän ri ütz o ütz qanaʼoj nqaʼän kikʼë nkʼaj chik. Kʼo mul, nkʼaj chik xa nkiqasaj qaqʼij chqä kan itzel kinaʼoj nkiʼän qkʼë. O rkʼë jbʼaʼ kʼo ma ütz ta nkiquʼ chqij o kʼo ma pa rbʼeyal ta nkiʼän qkʼë. Y kʼo mul, kʼo yeqaqʼaxaj pa qakʼaslemal ri nkiʼän chqë chë nqaxiʼij qiʼ. ¿Achkë xtqtoʼö si ke riʼ najin nqaqʼaxaj? Le Biblia nuʼij chë ri xtqtoʼö ya riʼ nqaquʼ na ri yeqaʼän.

² Si röj nqaquʼ na ri yeqaʼän, ma chanin ta xtqaʼän jun ri ma qataman ta más chrij, xa kan xtqatzʼët na achkë más rkʼwan riʼ rkʼë ya riʼ. Ya riʼ nqtoʼö rchë yë ri ütz nqachaʼ nqaʼän. Tqaquʼ rij ya reʼ. Si röj nqaquʼ na ri yeqaʼän, xtqaqʼät qiʼ rkʼë ri yeqaʼij, xtqatamaj ajän ütz nqtzjon y ajän manä, xtqaqʼät qayowal, xkeqaküy nkʼaj chik chqä xtqakʼän ri naʼoj nyaʼöx chqë taq nqqʼil (Sal. 4:4; Prov. 10:19; 19:20). Chqä xtqaʼän chë nyaʼöx rqʼij Jehová rkʼë ri yeqaʼij chqä rkʼë ri yeqaʼän. Ye kʼa, kʼo chqä utzil nukʼäm pä pa qawiʼ röj y pa kiwiʼ ri nkikʼwaj kiʼ qkʼë. Kan kowan nkʼatzin njeʼ re naʼoj reʼ qkʼë, y más taq kʼo jun ri kan chanin nqajoʼ nqaʼän o nqanaʼ chë ma nqkowin ta nqaqʼät qayowal. Tqatzʼetaʼ oxiʼ ejemplos chpan le Biblia ri nkikʼüt chqawäch chë, taq nqaquʼ na ri yeqaʼän, ya riʼ nqrtoʼ rchë ma nqanaʼ ta qiʼ, rchë nqaqʼät qayowal chqä rchë nqakʼuqbʼaʼ qakʼuʼx chrij Jehová.

PA RKʼEXEL NQANAʼ QIʼ, XA TQAQASAJ QIʼ

3. ¿Achkë riʼ Naamán?

³ Rchë kan yë ri ütz nqaʼän, nkʼatzin ma nqanaʼ ta qiʼ (1 Ped. 5:5). ¿Achkë rbʼanik nqrtoʼ ri nqaquʼ na ri yeqaʼän rchë ma njeʼ ta ri naʼoj riʼ qkʼë? Tqaquʼ rij ri xbʼanatäj rkʼë Naamán. Ryä xjeʼ kʼïy uchqʼaʼ pa rqʼaʼ chqä yë ryä xkʼwan bʼey chkiwäch ri soldados aj Siria, jun tinamït ri kʼo wä pa norte che rä Israel. Ye kʼa Naamán kʼo wä lepra chrij, jun itzel yabʼil ri kʼo wä chrij rchʼakul (2 Rey. 5:1).

4. ¿Achkë rbʼanik xkʼüt Naamán chë xquʼ na ri xeruʼän?

⁴ Jun ti qʼopoj israelita ri nsamäj wä rkʼë rxjayil Naamán, xuʼij che rä ri ixöq riʼ chë pa tinamït Israel kʼo jun profeta ri xtkowin xtknaj (xtqʼomaj) rchjil (2 Rey. 5:2, 3). Naamán rkʼë jbʼaʼ xquʼ ta: «¡Xa jun akʼal xbʼin rchë! Y rwinaq ryä xa ye qakʼulel. ¿Kʼo komä xtkʼatzin wä ri xuʼij chwä?». Ye kʼa Naamán xquʼ na ri xeruʼän, rma riʼ pa rkʼexel xnaʼ ta riʼ chqä ma ta xnmaj rtzij ri qʼopoj riʼ, ryä xqasaj riʼ chqä xnmaj ri xbʼix che rä. Rma riʼ xuʼij che rä ri qʼatöy tzij rchë Siria chë tyaʼ qʼij che rä rchë nbʼä Israel rchë nbʼerkanuj rqʼomal ryabʼil, y ri qʼatöy tzij riʼ kan xyaʼ qʼij che rä (2 Rey. 5:4, 5).

5. ¿Achkë xbʼanatäj rkʼë Naamán taq xapon pa tinamït Israel?

⁵ Naamán xapon Israel chqä xbʼä rkʼë ri qʼatöy tzij Jehoram. Rkʼë jbʼaʼ kowan wä lenäq rkʼuʼx rma nrajoʼ nkʼachöj. Ye kʼa Jehoram xquʼ chë ri qʼatöy tzij rchë Siria najin wä nukanuj rbʼanik rchë nuʼän chʼaʼoj rkʼë. Taq ri profeta Eliseo xtamaj ya riʼ, xuʼij che rä Jehoram chë ttaqaʼ äl Naamán rkʼë (2 Rey. 5:6-9). Naamán rkʼë jbʼaʼ rquʼun wä chik achkë xtuʼän Eliseo rkʼë, ye kʼa ma ke riʼ ta xbʼanatäj. Eliseo nixta xel chrachoch rchë nbʼerkʼuluʼ chqä ntzjon rkʼë. Pa rkʼexel riʼ, ryä xa xuʼ xtäq äl jun rmos rchë xbʼeruʼij che rä Naamán achkë nkʼatzin nuʼän rchë nkʼachöj (2 Rey. 5:10).

6. a) ¿Achkë rkʼë jbʼaʼ xbʼanö chë Naamán ma xrajoʼ ta xnmaj rtzij rmos Eliseo? b) ¿Achkë rbʼanik xkikʼüt rmos Naamán chë kan kʼo kinaʼoj, y achkë xbʼanatäj pa rkʼisbʼäl? (2 Reyes 5:13, 14).

⁶ Pa naʼäy, Naamán ma xqä ta chwäch ri xuʼij rmos Eliseo che rä. Le Biblia nuʼij chë ryä «xpë ryowal» y «kan rkʼë ryowal xtzolin äl» (2 Rey. 5:11, 12). ¿Achkë rma? Rkʼë jbʼaʼ xquʼ chë, rma yë ryä kʼwayon bʼey chkiwäch ri soldados aj Siria, taqäl chrij chë kan ütz rkʼulik nbʼan. Chqä, rkʼë jbʼaʼ xquʼ chë Eliseo najin wä nuqasaj rqʼij rtinamit rkʼë ri xuʼij che rä. Xa bʼa achkë na xquʼ Naamán, ryä ryaʼon wä chwäch ran ntzolin äl pa rtinamit. Ye kʼa rmos kan kʼo wä kinaʼoj, rma riʼ xkitäj kiqʼij chrij rchë nuquʼ na ri nrajoʼ nuʼän. Naamán xqasaj riʼ chqä xuʼän ri xuʼij Eliseo che rä. Rma xuʼän riʼ, xkʼachöj che rä ryabʼil (taskʼij 2 Reyes 5:13, 14).

7. ¿Achkë nqatamaj qa chrij Naamán? (Proverbios 22:4; keʼatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

⁷ ¿Achkë nqatamaj qa chrij re relato reʼ? Chë, taq nqaquʼ na ri yeqaʼän, nqatzʼët na achkë chik nkʼaj kikʼwan kiʼ rkʼë ri nqajoʼ nqaʼän, y ya riʼ nqrtoʼ rchë nqkowin nqaqʼät qiʼ rkʼë ri achkë nqanaʼ. Chqä nqrtoʼ rchë ma nqanaʼ ta qiʼ, rma nqʼax chqawäch chë ma jontir ta qataman chqä chë nkʼatzin kitoʼik nkʼaj chik chqë, y más na chik rtoʼik Jehová. ¿Achkë rbʼanik xkʼüt Naamán chë xquʼ na ri xeruʼän? Tapeʼ ryä majanä wä nuyaʼ rqʼij Jehová, xqasaj riʼ chqä xnmaj rtzij ri qʼopoj israelita, xnmaj kitzij rmos y, ri kʼo más rqʼij, xnmaj rtzij Eliseo, ri ntzjon wä pa rbʼiʼ Jehová. Naamán xkowin xqasaj riʼ. Rma xuʼän riʼ, ri xchaʼ xuʼän kʼo utzil xkʼäm pä pa rwiʼ, rma xkʼachöj che rä ryabʼil. Ke riʼ chqä röj, taq kʼo jun nqajoʼ nqaʼij che rä jun chik o kʼo jun nqajoʼ nqaʼän, tqaquʼ na achkë xtqaʼij chqä achkë xtqaʼän. Qchʼobʼon chrij ya reʼ. Si jun qachʼalal nuyaʼ jun qanaʼoj rkʼë le Biblia ri ma nqä ta chqawäch o ma nqʼax ta chqawäch achkë rma rtinamit Jehová kʼo jun nuʼij pä chqë chë tqabʼanaʼ, tqaquʼ rij ya reʼ: «Rkʼë ri xtinbʼij chqä ri xtinbʼän, ¿xtinkʼüt chë najin nqasaj wiʼ, o chë xa najin nnaʼ wiʼ?» (taskʼij Proverbios 22:4).

PA RKʼEXEL NQAʼÄN JUN RI MA ÜTZ TA, TQAQʼATAʼ QAYOWAL

8. ¿Ajän riʼ taq kwest nuʼän chqawäch nqaqʼät qayowal?

⁸ Jontir kʼo yeqaqʼaxaj ri nkiʼän chqë chë npë qayowal, ye kʼa si nqaquʼ na ri yeqaʼän, xtqkowin xtqaqʼät qiʼ. Kantzij wä, ya reʼ kan kwest nuʼän chqawäch. Kʼo mul, kʼo rma npë qayowal, achiʼel taq nkʼaj chik itzel kinaʼoj nkiʼän qkʼë o kʼo jun ma ütz ta nkiʼän chqë (Efes. 4:26 chqä ri nota de estudio «Cuando se enojen»). Tqatzʼetaʼ achkë rbʼanik David chqä Abigaíl xkikʼüt chë kʼo kinaʼoj taq kʼo jun xkiqʼaxaj ri kan kowan kwest.

9. ¿Achkë rnaʼoj xuʼän Nabal rkʼë David?

⁹ Tqaquʼ rij ri xbʼanatäj ri qʼij riʼ. David chqä rsoldados ye kʼo wä Parán rma yeʼanmajnäq pä chwäch Saúl (1 Sam. 25:1). Taq ye kʼo wä chriʼ, ryeʼ yekichajij wä rmos chqä rkarneʼl jun bʼeyon achï ri Nabal rbʼiʼ (1 Sam. 25:15, 16). Taq xbʼeqä ri qʼij rchë nesäx kismal ri karneʼl, David xertäq äl jojun rmos rkʼë Nabal rchë xkibʼeyaʼ rtzil rwäch chqä rchë xkibʼekʼutuj jbʼaʼ kiway che rä. Rmos David kan ütz kinaʼoj xkiʼän rkʼë Nabal taq xkikʼutuj ya riʼ che rä (1 Sam. 25:6-8). Ye kʼa Nabal, pa rkʼexel xtyoxij che rä David chqä chkë rmos rma jontir ri utzil kibʼanon che rä, ryä kan itzel rnaʼoj xuʼän kikʼë chqä xeryöqʼ (1 Sam. 25:10, 11).

10. ¿Achkë rbʼanik xkikʼüt David chqä Abigaíl chë kʼo kinaʼoj? (1 Samuel 25:32, 33; tatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹⁰ ¿Achkë ta komä xanaʼ rït xa ta yït kʼo pa rkʼexel David? Ma kwest ta nqʼax chqawäch achkë rma ryä xkatäj ryowal. David kowan xmeqʼeʼ rkʼë, rma riʼ kan xrajoʼ xkamsaj Nabal (1 Sam. 25:13, 21, 22). Ye kʼa taq bʼenäq wä chik pa bʼey rchë nbʼerkamsaj, xapon Abigaíl chukʼulik, ri rxjayil Nabal. Re ixöq reʼ kan kʼo wä rnaʼoj. ¿Achkë rma nqaʼij riʼ? Rma ma xa xuʼ ta xqʼax chwäch achkë rma David kowan xkatäj ryowal, xa xtzʼët chqä ri ütz taq naʼoj ye kʼo rkʼë. Rma riʼ xuʼän jontir ri kʼo pa rqʼaʼ rchë xqasaj jbʼaʼ rchqʼaʼ ryowal, chqä kʼo kʼïy xspaj che rä y pa rbʼeyal xyaʼ jun rnaʼoj (1 Sam. 25:18, 23-31). David chqä xkʼüt chë kʼo rnaʼoj, rma xyaʼ rxkïn che rä Abigaíl chqä xqʼax chwäch chë ri xuʼij ri ixöq riʼ xkʼüt chë nchʼobʼon achiʼel nchʼobʼon Jehová. Pa rkʼisbʼäl, David xqʼax ryowal y ma xuʼän ta chik jun ri ma ütz ta (taskʼij 1 Samuel 25:32, 33).

11. Taq röj nqaquʼ na ri yeqaʼän, ¿achkë rbʼanik nqrtoʼ ya riʼ taq kʼo jun nbʼanö chqë chë npë qayowal? (Proverbios 19:11).

¹¹ ¿Achkë nqatamaj qa chrij re relato reʼ? Si röj nqaquʼ na ri yeqaʼän, xtqkowin xtqaqʼät qayowal yajün taq kʼo rma nmeqʼeʼ qkʼë. Ya riʼ chqä nqrtoʼ rchë nqaquʼ rij achkë xtkʼäm pä pa qawiʼ ri yeqaʼij chqä ri yeqaʼän (taskʼij Proverbios 19:11). Taq Abigaíl xnataj che rä David achkë nuquʼ Jehová chrij ri rchʼobʼon nuʼän, David xkowin xqʼät ryowal. Si röj kʼo jun nbʼanö chqë chë npë qayowal o nmeqʼeʼ qkʼë, tqatjaʼ qaqʼij rchë majun ta jun nqaʼij o majun ta jun nqaʼän ri ma ütz ta (Sant. 1:19). Qchʼö rkʼë Jehová chrij riʼ chqä tqajamaʼ qawäch rchë nqatzʼët achkë nuquʼ ryä. Si xtqaʼän riʼ, xtqkowin xtqaqʼät ri nqanaʼ.

12. ¿Achkë rbʼanik yojkitoʼ nkʼaj chik rchë nqaquʼ na ri yeqaʼän chqä rchë nqʼax qayowal?

¹² Jehová xksaj Abigaíl rchë xtoʼ David rchë xquʼ na ri xeruʼän, y ryä chqä yerksaj nkʼaj chik rchë yojkitoʼ röj. Rma riʼ, si kʼo jun nbʼanö chqë chë npë qayowal, jun ri ütz nqaʼän ya riʼ nqtzjon rkʼë jun qachʼalal ri nchʼobʼon achiʼel nchʼobʼon Jehová. Ryä xtqrtoʼ rchë ke riʼ chqä nqchʼobʼon röj (Prov. 12:15; 20:18). Y si nqatzʼët jun qamigo ri xkatäj ryowal, achiʼel xbʼanatäj rkʼë David, ütz nqakʼän qanaʼoj chrij Abigaíl y nqakʼüt chwäch achkë nuquʼ Jehová. Si röj yeqatoʼ nkʼaj chik rchë nkiquʼ na ri yekiʼän chqä rchë nqʼax rchqʼaʼ kiyowal, Jehová kan kʼïy utzil xtyaʼ pa qawiʼ.

PA RKʼEXEL NQAXIʼIJ QIʼ, TQAKʼUQBʼAʼ QAKʼUʼX CHRIJ JEHOVÁ

13. ¿Achkë xtqtoʼö taq qaxiʼin qiʼ?

¹³ Jontir kʼo yeqaqʼaxaj pa qakʼaslemal ri nkiʼän chqë chë nqaxiʼij qiʼ. Ye kʼa, si nqaquʼ rij chë Jehová kʼo más rchqʼaʼ chwäch xa bʼa achkë nbʼanö chqë chë nqaxiʼij qiʼ, ya riʼ xtqrtoʼ rchë xtqakʼuqbʼaʼ qakʼuʼx chrij ryä tapeʼ qaxiʼin qiʼ (Sal. 27:1). Ri qaDios xtkowin xtqrtoʼ pä tapeʼ xa bʼa achkë na najin nqaqʼaxaj, yajün taq nqanaʼ chë achiʼel ta yoj kʼo chpan jun jül y ma nqkowin ta nq·el äl. Ke riʼ chqä jbʼaʼ xbʼanatäj rkʼë Jonás. Tapeʼ ryä nrajoʼ wä Jehová, xa xxiʼij riʼ taq Jehová xyaʼ jun samaj che rä ri kan kwest jbʼaʼ.

14. ¿Achkë rma Jonás rkʼë jbʼaʼ xxiʼij riʼ xuʼän ri samaj xyaʼ Jehová che rä?

¹⁴ Jehová xyaʼ jun samaj pa rqʼaʼ Jonás ri kan kwest jbʼaʼ, rma nkʼatzin wä nbʼä Nínive rchë nbʼeruʼij chkë ri winäq chë xtchup kiwäch (Jon. 1:1, 2). Xa ta rït yït kʼo pa rkʼexel Jonás, ¿achkë ta komä xanaʼ? Ryä nkʼatzin wä nbʼiyïn jbʼaʼ ma jun ikʼ rchë napon pa tinamït Nínive. Ri winäq aj chriʼ tamatäl wä kiwäch chë itzel kinaʼoj chqä chë nqä chkiwäch nkiʼän chʼaʼoj. Le Biblia nuʼij chë ri tinamït riʼ kowan wä kamïk nuʼän (Nah. 3:1, 7). ¿Achkë xuʼän Jonás? Pa rkʼexel xuʼän ri xuʼij Jehová che rä, ryä xa xanmäj äl (Jon. 1:3).

15. ¿Achkë xtoʼö Jonás rchë xkʼuqbʼaʼ más rkʼuʼx chrij Jehová? (Jonás 2:6-9).

¹⁵ Jehová xnataj che rä Jonás chë ryä kowan rchqʼaʼ. Tapeʼ Jonás xanmäj äl, Jehová xuʼän jun milagro rchë xköl (Jon. 1:15, 17). Jonás kʼo jun naʼoj xtamaj qa chrij ri xqʼaxaj ri kowan xtoʼ. Ryä xqʼax chwäch chë majun wä rma nuxiʼij riʼ chkiwäch ri ninivitas, rma Jehová xtkowin xtchajij chwäch xa bʼa achkë xtbʼanö che rä chë xtxiʼin rij rkʼaslemal (taskʼij Jonás 2:6-9). Jehová xyaʼ chik jmul qʼij che rä rchë nukʼän ri samaj ri xchlaʼej che rä pa naʼäy. ¿Achkë xuʼän Jonás? Ryä xnmaj tzij y xbʼä Nínive. Rma xuʼän riʼ, ri winäq ma xchup ta kiwäch, rma xkinmaj ri xuʼij chkë (Jon. 3:5).

16. ¿Achkë nqtoʼö taq kʼo jun nqaqʼaxaj ri xa nuʼän chqë chë nqaxiʼij qiʼ? (Proverbios 29:25; keʼatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹⁶ ¿Achkë nqatamaj qa chrij re relato reʼ? Ma nqajoʼ ta chë xa rma nqaxiʼij qiʼ chkiwäch ri winäq o rma xa bʼa achkë chik jun, ma nqayaʼ ta chik rqʼij Jehová (taskʼij Proverbios 29:25). Rma Jonás xquʼ rij ri xqʼaxaj, xqʼax chwäch chë Dios kʼo rkʼë chqä chë majun rma nchʼpü rkʼuʼx rma ri rkʼë jbʼaʼ xtqʼaxaj pa rkʼaslemal. Si röj chqä nqaquʼ rij achkë rbʼanik xqrtoʼ Jehová ojer chqä xqrchajij, ya riʼ xtqrtoʼ rchë ma xtqaxiʼij ta qiʼ si kowan nqaquʼ rij achkë rkʼë jbʼaʼ xtbʼanatäj qkʼë chqawäch apü. Chqä tqatzʼetaʼ kexperiencias jojun qachʼalal ri xkikʼuqbʼaʼ kikʼuʼx chrij Jehová rchë xekowin xeqʼax chwäch jun kʼayewal, o xekowin xkiʼän jun samaj ri xuʼän chkë chë xkixiʼij kiʼ (Heb. 13:6).a Tqakʼuqbʼaʼ qakʼuʼx chrij Jehová y keqatoʼ nkʼaj chik rchë ke riʼ chqä nkiʼän. Si xtqaʼän riʼ, xtqakʼüt chë kʼo qanaʼoj chqä chë nqaquʼ na ri yeqaʼän.

TQATJAʼ QAQʼIJ RCHË RONOJEL MUL NQAQUʼ NA RI YEQAʼÄN

17. ¿Achkë ütz nqaʼän rchë ronojel mul xtqaquʼ na ri yeqaʼän?

¹⁷ Achiʼel xqatzʼët, ri nqaquʼ na ri yeqaʼän nqrtoʼ rchë nqqʼax chwäch ri yeqaqʼaxaj pa qakʼaslemal. ¿Achkë ütz nqaʼän rchë ronojel mul xtqaquʼ na ri yeqaʼän? Ma tqamestaj ta chë majun ta chik jun ri kʼo más rnaʼoj chwäch Jehová, y ryä kan yertoʼ rsamajelaʼ rchë njeʼ kinaʼoj (Sal. 32:8). ¿Achkë rbʼanik nuʼän riʼ? Ryä nuksaj le Biblia rchë nuyaʼ qanaʼoj, rchë ke riʼ kan yë ri ütz nqachaʼ nqaʼän chqä nqkowin nqaqʼät ri achkë nqanaʼ (Sal. 119:97-101). Rma riʼ nkʼatzin nqaquʼ rij jontir ri nqaskʼij chpan le Biblia. Jehová chqä nuyaʼ ri loqʼoläj rchqʼaʼ chqë rchë nqaquʼ na ri yeqaʼän. Rma riʼ ütz chë chaq taqïl nqaʼij che rä chë tyaʼ pä rchqʼaʼ pa qawiʼ (Neh. 9:20, nota). Si röj yeqakʼän re toʼïk reʼ, taq kʼo jun xtqaqʼaxaj pa qakʼaslemal ri kan kwest xtuʼän chqawäch, xtqkowin xtqchʼobʼon achiʼel nchʼobʼon Jehová chqä kan yë ri ütz xtqachaʼ xtqaʼän (Prov. 21:11, nota).

18. ¿Achkë ayaʼon chawäch rït naʼän?

¹⁸ Kan kowan rqʼij nqaquʼ na ri yeqaʼän. Rma riʼ tqaʼij che rä Jehová chë tqrtoʼ pä rchë nqkowin nqaʼän riʼ (Sal. 14:2). Si xtqaʼän riʼ, ronojel mul xtqakʼüt chë kʼo qanaʼoj (Prov. 21:16, nota). Rma riʼ tqatjaʼ qaqʼij rchë ronojel mul nqaquʼ na ri yeqaʼän, rchë ke riʼ xa bʼa achkë na xtqaqʼaxaj, xtqaʼän chë Jehová kan kiʼ rkʼuʼx xtuʼän.