¿Achkë rbʼanik nqrtoʼ ri wuj Job rchë yeqayaʼ ütz taq naʼoj?

1, 2. ¿Achkë rma ma chaq bʼaʼ ta xuʼän chwäch Elihú chqä chkiwäch ri oxiʼ rchiʼil Job rchë xkikʼuqbʼaʼ rkʼuʼx Job?

KʼO JUN ri kan chanin xel rtzjol chpan kʼïy tinamït: Job, jun achï ri kan tamatäl rwäch, xkʼis jontir rbʼeyomal. Taq Elifaz, Bildad y Zofar xkitamaj ya riʼ, xebʼä pa tinamït Uz rchë nkikʼuqbʼaʼ rkʼuʼx Job. Ye kʼa, taq xeʼapon kan ma xkinmaj ta ri xkitzʼët.

² Tqaquʼ rij ri xbʼanatäj ri qʼij riʼ. Job xkʼis rbʼeyomal, jontir rcamellos, rkarneʼl, rwakx, chqä rbʼür xekäm o xleqʼäx äl che rä. Chqä, jbʼaʼ ma jontir rmos xekamsäx y jontir ralkʼwal ri ye kʼo wä pa jun jay xekäm taq xtzaq ri jay riʼ chkij. Ye kʼa ma xa xuʼ ta riʼ, Job kowan yawaʼ y jontir rchʼakul nujnäq chë chʼaʼk. Taq ri oxiʼ rchiʼil yejelun apü rkʼë, ryeʼ nkitzʼët chë ryä tzʼyül pa chaj chqä bʼis ntzuʼun. ¿Achkë nkiʼän? Ryeʼ 7 qʼij yekanaj qa chriʼ rkʼë y majun ta jun tzij nkiʼij che rä (Job 2:12, 13). Chrij riʼ, napon jun kʼajol ri Elihú rbʼiʼ y ntzʼyeʼ qa chriʼ naqaj. Jbʼaʼ chrij riʼ, Job nuchäp ntzjon y nuʼij chë más ütz ma ta xaläx chqä xkʼutuj rkamik (Job 3:1-3, 11). Job nkʼatzin rtoʼik ramigos che rä. ¿Achkë xtkiʼän ri achiʼaʼ riʼ rchë xtkitoʼ? Ri xtkiʼij chqä ri xtkiʼän, xtkʼüt si kantzij ye ramigos ryä chqä si kantzij nkajoʼ. Tqatzʼetaʼ achkë xkiʼän.

3. ¿Achkë xtqatzʼët chpan re tjonïk reʼ?

³ Jehová xuʼän chë Moisés xtzʼibʼaj qa ri xkiʼij chqä ri xkiʼän ri oxiʼ rchiʼil Job chqä ri xuʼän Elihú. Ri xuʼij Elihú che rä Job kan rkʼë Jehová petenäq wä, ye kʼa jojun chkë ri xeruʼij Elifaz, achiʼel ta yë jun demonio xbʼin che rä (Job 4:12-16; 33:24, 25). Rkʼë ya reʼ nqatzʼët achkë rma chpan ri wuj Job yeqïl ütz taq naʼoj, ye kʼa yeqïl chqä jojun naʼoj ri ma ye ütz ta. Chpan re tjonïk reʼ xtqatzʼët achkë rbʼanik nqrtoʼ re relato reʼ taq nkʼatzin nqayaʼ rnaʼoj jun chik. Naʼäy xtqatzʼët achkë ma ütz ta xkiʼän ri oxiʼ rchiʼil Job, y chrij riʼ xtqatzʼët achkë xuʼän Elihú, ri kan jun ütz ejemplo chqawäch röj. Chqä xtqatzʼët achkë rbʼanik ri xkiʼän re achiʼaʼ reʼ rkʼë jbʼaʼ xertoʼ ri israelitas ojer y achkë rbʼanik nqrtoʼ röj pa qaqʼij komä.

RI NAʼOJ XKIYAʼ ELIFAZ, BILDAD Y ZOFAR

4. ¿Achkë rma Elifaz, Bildad y Zofar ma xekowin ta xkikʼuqbʼaʼ rkʼuʼx Job? (Tatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

⁴ Le Biblia nuʼij chë, taq ri oxiʼ rchiʼil Job xkitamaj ri kʼayewal xrïl, «xkiyaʼ chkiwäch jnan yebʼä rchë nkibʼetzʼetaʼ Job chqä nkikʼuqbʼaʼ rkʼuʼx» (Job 2:11). Ye kʼa, kʼo oxiʼ rma ri ma xekowin ta xkikʼuqbʼaʼ rkʼuʼx. Naʼäy, ryeʼ ma xkikʼoxaj ta na Job rchë nqʼax chkiwäch achkë nunaʼ, rma riʼ chanin xkiʼij che rä chë yë Dios najin nyaʼö kʼayewal chrij rma kʼo jun mak xuʼän (Job 4:7; 11:14).a Rkaʼn, kʼïy chkë ri naʼoj xkiyaʼ ma xtoʼ ta Job, y kʼo mul xa xkisök. Jun ejemplo. Ryeʼ kʼo xkiʼij ri kan jaʼäl xkʼaxatäj, ye kʼa ma xkikʼuqbʼaʼ ta rkʼuʼx Job (Job 13:12). Bildad kan itzel rnaʼoj xuʼän rkʼë Job, rma xuʼij che rä chë xa xuʼ ntzjon y ma rtaman ta achkë yeruʼij (Job 8:2). Y Zofar jkan xtzjon rchë xuʼij chë Job xa «jun nakanïk» (Job 11:12). Rox, tapeʼ ryeʼ rkʼë jbʼaʼ ma xkiräq ta kichiʼ chrij Job, kʼïy mul, ri rbʼanik xetzjon rkʼë xkʼüt chë xkinaʼ chë kʼo más kiqʼij chwäch Job chqä xkiʼän che rä chë xnaʼ chë yë ryä ajmak rma jontir ri najin nuqʼaxaj (Job 15:7-11). Ri xkajoʼ ri achiʼaʼ riʼ, ma ya riʼ ta nkikʼuqbʼaʼ rkʼuʼx Job nixta nkitoʼ rchë nukʼuqbʼaʼ rkʼuʼx chrij Dios, ri xkajoʼ ryeʼ ya riʼ nkikʼüt chë yë Job ajmak.

5. ¿Achkë xnaʼ Job y achkë xuʼän rma ri naʼoj xkiyaʼ Elifaz, Bildad y Zofar che rä?

⁵ Komä nqʼax chqawäch achkë rma ri naʼoj ri xkiyaʼ re oxiʼ achiʼaʼ reʼ ma xkikʼuqbʼaʼ ta rkʼuʼx Job, pa rkʼexel riʼ, xa xkiʼän che rä chë kan poqän xnaʼ ran (Job 19:2). Chqä nqʼax chqawäch achkë rma Job xnaʼ chë nkʼatzin nutoʼ riʼ pa kiqʼaʼ chqä chë taq xuʼän riʼ kʼo xeruʼij ri ma pa rbʼeyal ta (Job 6:3, 26). Ri xkiʼij Elifaz, Bildad y Zofar xkʼüt chë ma yechʼobʼon ta achiʼel nchʼobʼon Dios, rma riʼ kan itzel kinaʼoj xkiʼän rkʼë Job chqä ma xkipoqonaj ta rwäch. Taq xkiʼän riʼ, ryeʼ ma xkinaʼej ta chë xa najin yeksäx rma Satanás rchë xkiyaʼ más bʼis pa ran Job (Job 2:4, 6). ¿Achkë rbʼanik re relato reʼ rkʼë jbʼaʼ xertoʼ ri israelitas ojer y achkë rbʼanik nqrtoʼ röj pa qaqʼij komä?

6. ¿Achkë rkʼë jbʼaʼ xkitamaj qa ri ukʼwäy taq bʼey rchë Israel chrij ri ma ütz ta xkiʼän Elifaz, Bildad y Zofar?

⁶ ¿Achkë rbʼanik rkʼë jbʼaʼ xertoʼ ri israelitas? Taq ri israelitas xeʼok rtinamit Jehová, ryä xerchaʼ jojun achiʼaʼ ri kʼo kinaʼoj rchë xkiqʼät tzij pa kiwiʼ nkʼaj chik kan achiʼel nrajoʼ ryä (Deut. 1:15-18; 27:1). Re jueces reʼ o ukʼwäy taq bʼey, nkʼatzin wä nkiyaʼ kixkïn chkë ri israelitas rchë yekowin nkiyaʼ jun naʼoj chkë o nkiʼij chkë achkë xqʼat pa kiwiʼ (2 Crón. 19:6). Chqä, nkʼatzin wä nkiʼän preguntas rchë nkitamaj jontir chrij jun ri xbʼanatäj, pa rkʼexel nkiʼän qa chkiwäch chë ya kitaman chik jontir (Deut. 19:18). Taq jun israelita npë wä kikʼë rchë nukʼutuj rtoʼik chkë, ryeʼ nkʼatzin wä kan ütz kinaʼoj nkiʼän rkʼë chqä ma yechapon ta che rä. ¿Achkë rma? Rma, si ryeʼ nkiʼän chë ri israelita riʼ nunaʼ chë xa samaj najin nuyaʼ chkiwäch, ryä ma xtuʼij ta chkë achkë kʼo pa ran (Éx. 22:22-24). Kantzij na wä chë ri relato rchë Job kan kʼo ütz taq naʼoj xkʼüt qa chkiwäch ri ukʼwäy taq bʼey rchë Israel.

7. ¿Achkë chik nkʼaj pa tinamït Israel yekowin wä nkiyaʼ kinaʼoj nkʼaj chik, y achkë yekowin wä nkitamaj chrij ri relato rchë Job? (Proverbios 27:9).

⁷ Ye kʼa ma xa xuʼ ta ri ukʼwäy taq bʼey yekowin wä nkiyaʼ kinaʼoj nkʼaj chik, xa bʼa achkë israelita —qʼopoj, kʼajol, ya kʼo chik rjnaʼ, achï o ixöq— nkowin wä nuyaʼ rnaʼoj jun chik taq nkʼatzin che rä, rchë ke riʼ nutoʼ rchë njelun más rkʼë Jehová o rchë nujäl rnaʼoj (Sal. 141:5). Ya riʼ nkʼatzin nuʼän jun amigo ri kantzij yatrajoʼ (taskʼij Proverbios 27:9). Si ri israelitas nkiquʼ wä rij ri ma ütz ta xkiʼän ri oxiʼ rchiʼil Job, ryeʼ yekowin wä nkitamaj achkë ma ütz ta nkiʼij y achkë ma ütz ta nkiʼän taq nkiyaʼ kinaʼoj nkʼaj chik.

8. ¿Achkë ma ütz ta nqaʼän taq nqayaʼ rnaʼoj jun chik? (Keʼatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

⁸ ¿Achkë rbʼanik nqrtoʼ röj pa qaqʼij komä? Taq qachʼalal nkiqʼaxaj nmaʼq taq kʼayewal, röj kan nqajoʼ yeqatoʼ. Ye kʼa ma ütz ta nqaʼän ri xkiʼän ri oxiʼ rchiʼil Job. Rma riʼ, ¿achkë ütz nqaʼän? Naʼäy, nkʼatzin nqatamaj jontir chrij ri najin nkiqʼaxaj qachʼalal y ma nqaʼän ta qa chqawäch chë ya qataman chik achkë nkinaʼ. Rkaʼn, ronojel mul nkʼatzin nqaksaj Rchʼaʼäl Dios y ma xa xuʼ ta nqaʼij ri nqaquʼ röj o ri qaqʼaxan pä pa qakʼaslemal, achiʼel xuʼän Elifaz (Job 4:8; 5:3, 27). Y rox, majun bʼëy keqaʼij ta poqän taq tzij. Tnatäj chqë chë Elifaz chqä rchiʼil kʼo xkiʼij ri ma tzʼukün tzij ta, rma riʼ ri apóstol Pablo, rkʼë rtoʼik rchqʼaʼ Dios, xernataj jojun chkë ri tzij riʼ (tajnamaj Job 5:13 rkʼë 1 Corintios 3:19). Ye kʼa, kʼïy chkë ri xkiʼij chrij Dios xa tzʼukün tzij chqä xa xkisök Job, rma riʼ Jehová xuʼij chë ryeʼ ma kantzij ta xetzjon (Job 42:7, 8). Taq nqayaʼ rnaʼoj jun chik, majun bʼëy nqajoʼ ta nqaʼän chë ryä nuquʼ chë Jehová ma nqʼax ta chwäch achkë nunaʼ o chë ma nrajoʼ ta. Tqatzʼetaʼ komä achkë nqatamaj qa chrij Elihú.

RI NAʼOJ XERYAʼ ELIHÚ

9. ¿Achkë rma Job kʼa xkʼatzin na rtoʼik, y achkë rbʼanik xtoʼöx rma Jehová?

⁹ Ri xkiʼij Job chqä ri oxiʼ rchiʼil yeqïl chpan 28 capítulos chpan le Biblia; ya reʼ nukʼüt chë ryeʼ yalöj xetzjon. Chqä, rkʼë jbʼaʼ meqʼernäq chik kikʼë, rma jontir bʼaʼ ri tiempo ri xetzjon, kan rkʼë kiyowal xkiʼij ri nkiquʼ. Ya reʼ nukʼüt chqawäch achkë rma Job kʼa poqän na rnaʼon ran chqä nkʼatzin na nkʼuqbʼäx rkʼuʼx chqä nqʼil. ¿Achkë xuʼän Jehová rchë xtoʼ? Ryä xksaj Elihú rchë xyaʼ rnaʼoj. Ye kʼa ¿achkë rma Elihú xyoʼej na kʼïy tiempo rchë xtzjon? Kan yë ryä xbʼin achkë rma. Ryä xuʼij: «Rïn kʼa yïn kʼajol na y rïx kʼo más ijnaʼ chi nwäch rïn. Rma riʼ, rchë ma nqasaj ta iqʼij, ma xitzjon ta» (Job 32:6, 7). Ryä rtaman wä chë ri ya kʼo chik kijnaʼ kʼo kʼïy kinaʼoj chqä kʼo kʼïy kiqʼaxan pä pa kikʼaslemal. Ye kʼa taq Elihú xkʼoxaj jontir ri xkiʼij Job chqä ri oxiʼ rchiʼil, ryä xtzʼët chë nkʼatzin ntzjon, rma riʼ xuʼij: «Ma yë ta rjnaʼ jun winäq nbʼanö che rä chë njeʼ rnaʼoj y ma xuʼ ta ri winäq ri kʼo más kijnaʼ nqʼax chkiwäch achkë riʼ ri ütz» (Job 32:9). Tqatzʼetaʼ achkë xuʼij Elihú y achkë rbʼanik xuʼij riʼ.

10. Taq Elihú majanä tyaʼ rnaʼoj Job, ¿achkë xuʼän? (Job 33:6, 7).

¹⁰ Taq Elihú majanä tyaʼ rnaʼoj Job, ryä xkanuj rbʼanik rchë Job jaʼäl xtnaʼ xtkʼoxaj ri xtuʼij che rä. ¿Achkë rbʼanik xuʼän riʼ? Le Biblia nuʼij chë pa naʼäy, Elihú kowan wä ryowal, rma riʼ ri xuʼän naʼäy ya riʼ xkanuj rbʼanik rchë xqʼät ryowal (Job 32:2-5). Chrij riʼ, Elihú ma xchapon ta che rä Job nixta xeruʼij poqän taq tzij che rä, pa rkʼexel riʼ, ryä kan jaʼäl rnaʼoj xuʼän rkʼë. Elihú xuʼij ya reʼ che rä: «Chwäch ri kʼaslïk Dios, rït y rïn xa yoj jnan» (taskʼij Job 33:6, 7). Chrij riʼ xuʼij che rä Job achkë jojun naʼoj xkʼoxaj chpan ri 6 mul xtzjon, ke riʼ xkʼüt chwäch chë xyaʼ rxkïn che rä (Job 32:11; 33:8-11). Y ke riʼ chqä xuʼän taq xyaʼ nkʼaj chik naʼoj che rä (Job 34:5, 6, 9; 35:1-4).

11. ¿Achkë rbʼanik xyaʼöx rnaʼoj Job rma Elihú? (Job 33:1).

¹¹ Taq Elihú xyaʼ rnaʼoj Job, ryä ma xnaʼ ta riʼ chqä ma xqasaj ta rqʼij Job. Jun ejemplo. Taq xtzjon apü rkʼë, ryä kan xuʼij rbʼiʼ Job, y ya riʼ ma xkiʼän ta ri oxiʼ chik achiʼaʼ (taskʼij Job 33:1). Chqä, kan ütz rnaʼoj xuʼän rkʼë Job, rma xyaʼ qʼij che rä rchë nuʼij achkë nuquʼ. Rkʼë jbʼaʼ xuʼän riʼ rma xnatäj che rä chë ryä chqä xrajoʼ xtzjon apü taq Job chqä ri oxiʼ rchiʼil najin wä yetzjon (Job 32:4; 33:32). Chqä xuʼij che rä chë tchajij riʼ rkʼë ri yeruʼij y xnataj che rä chë Jehová kowan rnaʼoj, kowan rchqʼaʼ, kan pa rbʼeyal nuʼän che rä jontir, ma yeryaʼ ta qa ramigos chqä kowan najowan (Job 36:18, 21-26; 37:23, 24). Ri jaʼäl taq tzij ri xeruʼij Elihú, xkiʼän che rä Job chë xrajoʼ xyaʼöx más rnaʼoj, ye kʼa komä kan yë chik Jehová xyaʼö che rä (Job 38:1-3). ¿Achkë rbʼanik rkʼë jbʼaʼ xertoʼ ri israelitas ri xuʼän Elihú y achkë rbʼanik nqrtoʼ röj pa qaqʼij komä?

12. ¿Achkë rbʼanik xerksaj Jehová ri profetas rchë xtoʼ rtinamit, y achkë yekowin wä nkitamaj ri israelitas chrij ri xuʼän Elihú?

¹² ¿Achkë rbʼanik rkʼë jbʼaʼ xertoʼ ri israelitas? Chpan jontir ri tiempo taq ri israelitas xeʼok rtinamit Jehová, ryä kan kʼïy mul xertäq profetas kikʼë rchë xkʼüt chkiwäch achkë rchʼobʼon nuʼän chqä rchë xerqʼïl. Jun ejemplo. Pa kiqʼij qa ri jueces, ryä xksaj ri profetisa Débora chqä Samuel —tapeʼ kʼa koʼöl na— rchë xkiʼij chkë ri israelitas achkë nkʼatzin nkiʼän (Juec. 4:4-7; 5:7; 1 Sam. 3:19, 20). Y pa kiqʼij qa ri reyes, Jehová chaq taqïl xertäq profetas rchë yekitoʼ ri israelitas rchë jnan nuʼän kiwäch rkʼë ryä chqä rchë yekiqʼïl ri ma najin ta chik nkinmaj rtzij (2 Sam. 12:1-4; Hech. 3:24). Si ri israelitas —achiʼaʼ chqä ixoqiʼ— nkiquʼ wä rij ri xuʼän Elihú, ryeʼ yekowin wä nkitamaj achkë ütz nkiʼij y achkë ütz nkiʼän taq nkiyaʼ kinaʼoj nkʼaj chik chqä yekiqʼïl.

13. ¿Achkë ütz nqaʼän rchë nqakʼän qanaʼoj chrij Elihú taq nqayaʼ kinaʼoj nkʼaj chik?

¹³ ¿Achkë rbʼanik nqrtoʼ röj pa qaqʼij komä? Achiʼel xuʼän Elihú y achiʼel xkiʼän ri profetas ri xejeʼ Israel, röj ri cristianos nqakʼüt chkiwäch nkʼaj chik achkë rchʼobʼon nuʼän Dios y nqaksaj le Biblia rchë nqaʼän riʼ. Chqä, taq nqayaʼ kinaʼoj qachʼalal, yeqaksaj tzij ri nukʼuqbʼaʼ kikʼuʼx chqä yertoʼ rchë nkiyaʼ más rqʼij Jehová (1 Cor. 14:3). Ri ukʼwäy taq bʼey kʼo chë ma nkimestaj ta chë nkʼatzin kan jaʼäl rbʼanik yetzjon kikʼë qachʼalal chqä nkikʼuqbʼaʼ kikʼuʼx, yajün kikʼë ri katajnäq kiyowal o kikʼë ri ma nkiquʼ ta achkë nkiʼij taq najin yeqʼax chpan jun nüm kʼayewal (Job 6:3; 1 Tes. 5:14).

14, 15. ¿Achkë ütz nuʼän jun ukʼwäy bʼey rchë nukʼän rnaʼoj chrij Elihú?

¹⁴ Tqaquʼ rij ya reʼ. Tqabʼanaʼ che rä chë chpan jun congregación, jun ukʼwäy bʼey nutamaj chë jun qachʼalal ixöq xqä pa jun nüm bʼis, rma riʼ ryä chqä jun qachʼalal yebʼä chutzʼetik rchë nkikʼuqbʼaʼ rkʼuʼx. Ri qachʼalal ixöq nuʼij chkë chë, tapeʼ nbʼä pa qamoloj chqä ntel chutzjoxik le Biblia, ryä ma kiʼ ta chik rkʼuʼx. ¿Achkë nkʼatzin nuʼän jun ukʼwäy bʼey si nbʼix ya riʼ che rä?

¹⁵ Naʼäy, xttäj rqʼij rchë nqʼax chwäch achkë najin nuqʼaxaj ri qachʼalal riʼ chqä achkë nbʼanö che rä chë nbʼison. Rchë nutamaj ya riʼ, xtkʼatzin xtuʼän preguntas che rä y chrij riʼ xtkʼoxaj ri xtuʼij pä. ¿Nunaʼ komä ri qachʼalal riʼ chë ma taqäl ta chrij najowäx rma Dios? ¿Ma kiʼ ta chik rkʼuʼx rma kowan najin nuquʼ rij ri nkʼatzin che rä pa rkʼaslemal? (Luc. 21:34). Rkaʼn, ri ukʼwäy bʼey xtuʼij che rä achkë ütz rtzʼeton chrij rchë nukʼuqbʼaʼ rkʼuʼx. Jun ejemplo. Ryä ütz nuʼän felicitar rma najin nutäj rqʼij rchë nbʼä pa qamoloj chqä chutzjoxik le Biblia tapeʼ kowan najin nbʼison. Y, pa rkʼisbʼäl, taq rtaman chik achkë najin nuqʼaxaj ri qachʼalal riʼ chqä achkë nbʼanö che rä chë nbʼison, xtksaj le Biblia rchë xttoʼ rchë xtyaʼ chwäch ran chë kowan najowäx rma Jehová (Gál. 2:20).

TQATJAʼ QAQʼIJ RCHË NQATAMAJ MÁS NAʼOJ CHPAN RI WUJ JOB

16. ¿Achkë ütz nqaʼän rchë nqatamaj más naʼoj chpan ri wuj Job?

¹⁶ ¡Kan kʼïy naʼoj xqatamaj qa chpan ri wuj Job! Chpan ri jun qa tjonïk, ma xa xuʼ ta xqatamaj achkë rma Dios najin nuyaʼ qʼij chë nqatäj poqän, xa xqatamaj chqä achkë ütz nqaʼän rchë yeqaköchʼ ri kʼayewal. Y chpan re tjonïk reʼ xqatzʼët chë, rchë nqayaʼ ütz taq naʼoj chkë nkʼaj chik, nkʼatzin nqakʼän qanaʼoj chrij Elihú y ma chkij ta ri oxiʼ rchiʼil Job. Rma riʼ, si xtkʼatzin xtqayaʼ rnaʼoj jun chik, kan ütz xtqaʼän si xtqakamluj kitzʼetik ri naʼoj ri xeqatzʼët qa chpan re relato reʼ. Y si kʼo chik tiempo ma qaskʼin ta ri wuj Job, tqayaʼ chqawäch nqaʼän riʼ. Si xtqaʼän riʼ, xtqatzʼët chë ri wuj Job kʼo kʼïy naʼoj chpan ri kowan yekʼatzin chqë komä, kan achiʼel xkʼatzin chkë jojun ri xejeʼ ojer.