Ri jardín de Edén ¿kantzij komä xjeʼ?

Ye kʼïy winäq kikʼoxan chrij ri jardín de Edén chqä chrij Adán y Eva, ye kʼa majun bʼey kiskʼin ta chpan le Biblia. ¿Nawajoʼ natamaj achkë xbʼanatäj? Ya riʼ xtawïl chpan Génesis 1:26–3:24. Ya re xbʼanatäj:

Jehováa xuʼän ri naʼäy achï rkʼë poqlaj. Adán rbʼiʼ xyaʼ y xyaʼ chpan jun nüm jardín ri Edén xbʼix che rä. Ri jardín riʼ yë Dios xbʼanö, kʼo kʼïy yaʼ chpan chqä kʼo kʼïy cheʼ ri jaʼäl kiʼ rwäch nyaʼ. Pa rnikʼajal ri jardín Dios xyaʼ ri cheʼ rchë natamaj ri ütz chqä ri ma ütz ta y xuʼij chkë chë si xtkitäj ri cheʼ riʼ xkekäm. Kʼo jun qʼij, xresaj jun chkë ri rpox Adán y rkʼë ya riʼ xuʼän ri naʼäy ixöq, Eva. Chrij riʼ xuʼij chkë chë tkinaʼ kwent ri jardín, kejeʼ kalkʼwal chqä tkinujsaj le Rwachʼlew.

Kʼo jun qʼij taq Eva kʼo wä ryonïl, jun kumätz xtzjon rkʼë y xuʼij che rä chë ttjaʼ rwäch jun cheʼ ri bʼin chkë chë ma tkitäj ta, ri kumätz xuʼij chë Dios xa xtzʼuk tzij y chë kʼo jun ütz rewan chkiwäch, chë xtkowin xttok achiʼel Dios. Eva xqä pa rqʼaʼ y xtäj rwäch ri cheʼ, ke riʼ chqä xuʼän Adán. Chrij riʼ Jehová xuʼij achkë xtbʼanatäj rkʼë Adán y Eva chqä ri kumätz. Ri jkʼlaj taq winäq riʼ xelesäx pä chpan ri Paraíso y jojun Ángeles xejeʼ chuchiʼ rchë ma xeʼok ta chik apü chpan.

Ojer qa, kan kʼïy bʼa chkë ri historiadores chqä winäq ri nkinukʼuj rwäch le Biblia nkitzjoj chë ri xqaʼij qa kantzij xbʼanatäj. Ye kʼa komä ye kʼïy winäq ma nkinmaj ta chik chë kan xjeʼ wä jun jardín de Edén. ¿Achkë nbʼanö chkë ryeʼ chë ma nkinmaj ta? Xtqaqʼalajsaj kajiʼ kʼutunïk ri kan yekʼïy winäq nkikʼutuj.

1. Si kan xjeʼ ri jardín de Edén, ¿akuchï komä xjeʼ wä?

Kan pa ciento jnaʼ ri teólogos xkiquʼ chë ri Paraíso rkʼë jbʼaʼ kʼa kʼo na chwäch jun peraj che rä le Rwachʼlew. Ye kʼa xapon jun qʼij ri iglesia xkinmaj ri nkinmaj ri filósofos achiʼel Platón chqä Aristóteles. Ri nkiʼij wä chë majun ta jun peraj che rä le Rwachʼlew ri jaʼäl xbʼan qa che rä. Rma riʼ ryeʼ xkiquʼ chë ri Paraíso rkʼë jbʼaʼ xjeʼ chunaqaj che rä ri kaj.b Nkʼaj chik xkiquʼ chë ri Paraíso kʼo pa rwiʼ jun mamaʼ jyuʼ ri kʼa näj kʼo wä che rä le Rwachʼlew. Jojun chik nkiʼij chë xjeʼ chpan ri polo norte o ri polo sur y ye kʼo chqä xkiʼij chë chpan ri ikʼ. Rma jontir ri xbʼix chrij ri Paraíso, komä ye kʼïy nkiquʼ chë ma tzij ta xjeʼ. Pa qaqʼij komä, ye kʼo jojun especialistas ma nkinmaj ta taq nbʼix akuchï xjeʼ wä ri jardín de Edén y nkiʼij chë kan ma jun bʼëy xjeʼ ta.

Ye kʼa taq le Biblia ntzjoj rij ri Paraíso jun wä chik nuʼij chrij. Achiʼel chpan Génesis 2:8-14 nuʼij akuchï qäs xjeʼ wä. Nuʼij chë kʼo wä pa oriente che rä jun peraj jyuʼ ri rbʼiʼ Edén y chë kʼo wä jun raqän yaʼ chpan ri nujäch riʼ pa kajiʼ. Chqä nuʼij achkë kibʼiʼ jojun chkë ri raqän taq yaʼ riʼ y akuchï yeqʼax wä äl. Chpan kʼïy jnaʼ ri ye qʼaxnäq pä, ye kʼïy winäq kichʼujirsan kijolon rchë nkïl chpan re texto reʼ jun ri nukʼüt akuchï xjeʼ wä ri Paraíso. Ye kʼa xa xuʼ kiwlon ri naʼoj ma kikʼwan ta kiʼ ¿ntel chë tzij reʼ chë ri nuʼij le Biblia chrij ri Jardín de Edén chqä chkij raqän ta yaʼ ma tzij ta?

Ma chanin ta tqaquʼ chë ma tzij ta. Tnataj chqä chë ri xqatzjoj qa xbʼanatäj pa jun seis mil jnaʼ qa. Re peraj reʼ yë Moisés xtzʼibʼan rchë y rkʼë jbʼaʼ xtzʼibʼaj ri xtzjöx che rä o xlesaj chkipan wuj ri ye kʼo chpan ri tiempo riʼ. Ye kʼa taq xtzʼibʼaj ya reʼ ya qʼaxnäq chik jun dos mil quinientos jnaʼ. Rma riʼ yajün chwäch Moisés ri historia riʼ ojer chik bʼanatajnäq. Rma qʼaxnäq kʼïy jnaʼ le Rwachʼlew kʼo jalatajnäq chwäch. Y rkʼë jbʼaʼ ri akuchï xjeʼ wä ri jardín de Edén kowan slonel nuʼän. Chriʼ yebʼanatäj wä 17 % chkë ri mamaʼ taq slonel. Chqä ma tqamestaj ta chë ri qʼeqäl jöbʼ ri xyaʼ pä Dios, xuʼän chë xyujtäj jontir ri kʼo chwäch le Rwachʼlew. Rma riʼ taq xqʼax kʼïy jnaʼ rkʼë jbʼaʼ xeyujtäj ri raqän taq yaʼ chqä nkʼaj chik ri ye kʼo chwäch ri jyuʼ riʼ.c

Chpan ri wuj Génesis kan chöj nuʼij chë ri jardín de Edén kantzij xjeʼ. Kaʼiʼ chkë ri kajiʼ raqän taq yaʼ ri nutzjoj ri peraj rchë Génesis — ri Éufrates ri Tigris, o Hidequel — kʼa ye kʼo na komä y jojun chkë ri rqʼaʼ ri raqän taq ya riʼ xa naqäj kikojöl. Chqä kan nuʼij kibʼiʼ ri jyuʼ akuchï xeqʼax wä äl y nuʼij achkë más ye kʼo chwäch ri jyuʼ riʼ. Rma pa naʼäy chkë ri israelitas xtzʼibʼax wä qa re peraj reʼ, xa ta nkikʼoxaj ri xqatzjoj qa ma ta kwest nqʼax chkiwäch.

Kʼïy mul ri winäq ma nkiʼij ta jontir chrij jojun ri xbʼanatäj ojer, nkiʼän ya riʼ rchë ma ntamatäj ta achkë qäs xbʼanatäj. Rma riʼ ye kʼïy ke reʼ rbʼanik nkichäp äl rtzjoxik jun ri xbʼanatäj. «Kʼo jun qʼij xbʼanatäj ya reʼ chpan jun tinamït ri kʼa näj näj kʼo wä...». Ye kʼa taq ntzjöx chrij ri jardín de Edén nbʼix jontir ri kʼo chpan ri jyuʼ riʼ. Y kan ke riʼ wä nkʼatzin nbʼan taq ntzjöx jun historia.

2. ¿Kantzij komä chë Dios xuʼän Adán rkʼë poqlaj y Eva xuʼän rkʼë jun chkë ri rpox Adán?

Ri científicos kibʼin chë pa rchʼakul jun winäq nkʼatzin hidrógeno, oxígeno chqä carbono. Y re oxiʼ reʼ kʼo chqä chpan ri Rwachʼlew. ¿Achkë xbʼanö chë ri hidrógeno, ri oxígeno y ri carbono xkitün kiʼ rchë xjeʼ rkʼaslemal jun winäq?

Ye kʼïy científicos nkiquʼ chë ri kʼaslemal chaq ke riʼ xtzʼuktäj pä. Ryeʼ nkiʼij chë jojun organismos taq xeqʼax pa millón jnaʼ xepotäj kʼa taq xebʼeʼok kʼaslemal. Ye kʼa ¿kʼo komä jun kʼaslemal ri ma kan ta achkë rbʼanik bʼanon qa che rä? Ma jun ta. Rma hasta ri kʼo kikʼaslemal ri bʼanon qa xa xuʼ rkʼë jun célula, kan nqä amayej chrij ri rbʼanik bʼanon qa che rä. Ma jun ta jun nkʼutü chë ri kʼaslemal kan chaq tzij xjeʼ qʼanäj, pa rkʼexel riʼ jontir ri kʼo kikʼaslemal nqʼalajin chkij chë kʼo jun ri kowan rnaʼoj chqawäch röj ri xbʼanö rchë (Romanos 1:20).d

Tqaquʼ rij reʼ. Tqabʼanaʼ che rä chë rït najin nakʼoxaj jun jaʼäl música, najin natzʼët jun jaʼäl cuadro o najin natzʼët achkë rbʼanik nsamaj jun aparato ri kʼa xel qa ¿naʼij komä rït chë ri xeqatzjoj qa chaq ke riʼ xetzʼuktäj qʼanäj o kʼo jun xbʼanö kichë? Jaʼ, kʼo jun xbʼanö kichë. Tapeʼ ke riʼ ma jun ta jun ri rtzʼukun jun winäq njunmatäj rkʼë ri rbʼanik bʼanon qa che rä rchʼakul jun winäq. Rma kan kowan jaʼäl bʼanon qa che rä. Rma riʼ ¿achkë ta rma nqaʼij chë ma jun ta jun xbʼanö qchë? Chpan Génesis chqä nuʼij chë chkë jontir ri kʼo kikʼaslemal xa xuʼ röj ri winäq jnan qabʼanik bʼanon qa rkʼë Dios (Génesis 1:26). Röj ri winäq kʼo kʼïy nqkowin nqaʼän o nqatzʼük qʼanäj rma bʼanon qa chqë achiʼel rbʼanik Dios. Rma riʼ ¿achkë ta rma ma nqanmaj ta chë Dios xkowin xqr·än rkʼë poqlaj?

Y taq Dios xuʼän Eva rkʼë jun chkë rpox Adán ¿kan kwest komä riʼ xuʼän chwäch?e Manä, rma Dios xkowin ta xksaj jun chik rbʼanik rchë xuʼän Eva. Ye kʼa ri xksaj rchë xuʼän Eva kʼo jun rma. Ryä xrajoʼ chë Adán y Eva xekʼleʼ, jnan nuʼän kiwäch y chë xkeʼok xa «jun chʼakulaj» (Génesis 2:24). Achiʼel nqatzʼët, ri achï chqä ri ixöq xebʼan rchë nkitzʼaqatsaj kiʼ chqä rchë nkikʼüt chë nkajoʼ kiʼ y nkichajij kiʼ. Kan ya riʼ nqayoʼej chrij ri Dios ri xbʼanö qchë ri kan kʼo rnaʼoj chqä kowan nqrajoʼ.

Chqä ri yenukʼun rij ri genética kitzʼeton chë rkʼë jbʼaʼ jontir ri winäq ye petenäq rkʼë ri naʼäy achï chqä ri naʼäy ixöq. Rkʼë jontir ri qatzʼeton pä, achiʼel ta ri nuʼij Génesis kantzij ¿tapeʼ?

3. ¿Achkë ta rbʼanik xjeʼ jun cheʼ ri nyaʼ etamabʼäl y jun chik ri nuyaʼ kʼaslemal?

Ri peraj rchë ri wuj Génesis ma nukʼüt ta chë re kaʼiʼ cheʼ reʼ kan jun wä chkiwäch ri nkʼaj chik. Ye kʼa chwäch Jehová re cheʼ reʼ kʼo xkʼambʼej tzij.

Ke riʼ chqä jbʼaʼ nqaʼän röj ri winäq. Tqabʼanaʼ che rä chë jun juez nqʼät tzij pa rwiʼ jun winäq rma ma xnmaj ta rtzij ri tribunal ¿ntel chë tzij riʼ chë ri winäq riʼ xqasaj rqʼij ri mesas, ri chʼakät chqä ri xan rchë ri tribunal? Manä. Ri ntel chë tzij ya riʼ chë xqasaj kiqʼij ri yeqʼatö tzij chpan ri tribunal chqä xqʼäj ri leyes. Chqä taq ri winäq nyaʼöx jun kicorona o jun kivara nkʼambʼej tzij chë kʼo uchqʼaʼ pa kiqʼaʼ.

Rma riʼ ¿achkë xkʼambʼej tzij ri kaʼiʼ cheʼ ri xejeʼ chpan ri jardín de Edén?. Kʼo kʼïy nkiʼij chrij chqä kan kwest nqʼax chawäch. Ye kʼa ma kan ta kwest ri achkë nukʼambʼej tzij chqä kan kʼo rqʼij chqawäch röj. Ri cheʼ rchë ri ütz chqä ri itzel nukʼambʼej tzij chë xa xuʼ Dios nkowin nbʼin achkë riʼ ri ütz chqä ri ma ütz ta (Jeremías 10:23). Rma riʼ chwäch Jehová ri natäj rwäch ri cheʼ riʼ kan jun nüm mak y ri cheʼ rchë nuyaʼ kʼaslemal jun spanïk ri xa xuʼ Dios nkowin nuyaʼ chkë ri winäq (Romanos 6:23).

4. ¿Achkë ta rma jun kumätz xkowin xtzjon rkʼë Eva?

Xa ta ma nqaskʼij nkʼaj chik peraj rchë le Biblia, más ta kʼayewal nqʼax chqawäch ri ntzjoj ri wuj Génesis chrij ya reʼ. ye kaʼ le Biblia, eqal aqal nqʼalajsaj re kʼutunïk reʼ chqawäch.

Naʼäy tqatzʼetaʼ achkë xbʼanö chë nqʼalajin chë yë ri kumätz najin ntzjon. Ri israelitas kitaman nkʼaj chik ri xertoʼ rchë xkiquʼ achkë xbʼanö chë ri kumätz xtzjon. Ryeʼ kitaman chë jun chköp ma ntzjon ta, ya kʼa kitaman chqä chë jun ángel nkowin nuʼän chë jun chköp ntzjon. Jun tzʼetbʼäl chrij riʼ ya riʼ taq Moisés xtzʼibʼaj chë Dios xuʼij che rä jun ángel, chë tbʼanaʼ chë tzjon rburra Balaam (Números 22:26-31; 2 Pedro 2:15, 16).

Chqä kitaman wä chë ri demonios —ángeles ri ma xkinmaj ta rtzij Dios— más wä kichqʼaʼ chkiwäch ri winäq. Achiʼel taq Moisés xertzʼët jojun sacerdotes pan Egipto, ri xkajoʼ xkiʼän milagros achiʼel xuʼän Jehová, taq xkiʼän chë jun chʼameʼy xok jun kumätz. ¿Achkë xyaʼö kichqʼaʼ? Yë ri demonios (Éxodo 7:8-12).

Ri israelitas chqä kʼo wä rlibro Job kikʼë, jun libro ri rkʼë jbʼaʼ Moisés chqä xtzʼibʼan rchë. Ri libro ri,ʼ kan kʼïy xkʼüt chkiwäch chrij Satanás, ri más itzel rkʼulel Dios, ri rbʼin chë majun ta jun rsamajel Dios kantzij xtnmaj rtzij (Job 1:6-11; 2:4, 5). Rma ri israelitas kitaman ya reʼ, rkʼë jbʼaʼ ryeʼ xkiquʼ chë yë Satanás xbʼanö chë rä ri kumätz chë xqʼöl Eva y ya riʼ xuʼän chë Eva ma xnmaj ta rtzij Dios.

Ye kʼa kʼo más nkʼutü chë yë ri Diablo xbʼanö chë ri kumätz xtzʼük tzij chwäch Eva. Tnatäj chqë chë Jesús xuʼij chë Satanás «jun ajtzʼuküy tzij chqä kitataʼ ri yetzʼukü tzij» (Juan 8:44). ¿Achkë rma Jesús xuʼij «kitataʼ ri yetzʼukü tzij» che rä? Rma ryä rtaman chë yë Satanás xbʼanö chë ri kumätz xuʼij ri naʼäy tzʼukün tzij. Dios rbʼin wä chkë Adán y Eva chë xkekäm si xtkitäj rwäch ri cheʼ ri bʼin wä chkë chë ma tkitäj ta. Ye kʼa ri kumätz xa xtzʼük tzij taq xuʼij ya reʼ: «Ma xkixkäm ta» (Génesis 3:4). Y rchë nqanmaj chë kan yë wä Satanás ri aj tzʼuküy tzij, Jesús xkʼüt chwäch ri apóstol Juan chë Satanás ya riʼ «ri kumätz ri xjeʼ pa naʼäy» (Apocalipsis 1:1; 12:9).

¿Kan kwest komä nanmaj chë jun espíritu xkowin xuʼän chë jun kumätz xtzjon? Manä. Rma yajün ri winäq tapeʼ ma kan ta más kichqʼaʼ, yekowin nkiʼän chë nqʼalajin chë achiʼel ta jun muñeco ntzjon ye kʼa xa yë jun winäq nbʼanö riʼ.

Ri xuʼij Jesús chrij ri jardín de Edén

Rkʼë jontir ri qatzʼeton pä, ¿ütz komä nqanmaj jontir ri nkiʼij ri winäq chrij ri peraj rchë ri wuj Génesis? Tqatzʼetaʼ jun chik rma ri nuʼän chë nqakʼuqbʼaʼ más qakʼuʼx chë ri jardín riʼ kantzij xjeʼ.

Le Biblia nuʼij chë Jesús ya riʼ «ri testigo ri kan ütz nakʼuqbʼaʼ akʼuʼx chrij» (Apocalipsis 3:14). Ryä majun ta wä mak chrij, rma riʼ majun bʼëy xuʼij ta jun tzʼukün tzij chqä ma xerqʼöl ta ri nkʼaj chik. Chqä taq majanä tpë chwäch le Rwachʼlew —Yajün «taq majajün ta le Rwachʼlew» — chlaʼ wä chkaj kʼo wä rkʼë Jehová, ri Rtat (Juan 17:5). Jesús ya kʼo wä chik chlaʼ chkaj taq xebʼan ri naʼäy taq winäq. Rma riʼ ri xuʼij ryä kan kʼo wä rqʼij. ¿Y achkë xuʼij ryä chrij ri jardín de Edén?

Ri rbʼanik xtzjon Jesús chkij Adán y Eva xqʼalajin chë ryeʼ kantzij xejeʼ. Taq xtzjon chrij ri pixaʼ ri xyaʼ Jehová chrij ri kʼlanen, xertzjoj ryeʼ (Mateo 19:3-6). Xa ta ri nuʼij ri peraj rchë ri wuj Génesis ma tzij ta, Jesús jun ajtzʼuküy tzij ta o xa qʼolon ta. Ye kʼa ri kaʼiʼ ri xqaʼij qa ma nbʼanatäj ta rkʼë ryä. Achiʼel xqaʼij yän qa, ryä kʼo chkaj y xtzʼët pä jontir ri xbʼanatäj. ¿Kʼo ta komä jun chik ri nuʼän chqë chë más nqanmaj chë kantzij ri xbʼanatäj?

Xa ta röj ma ta nqanmaj ri nuʼij ri peraj rchë ri wuj Génesis, ma ta nqkowin nqakʼuqbʼaʼ qakʼuʼx chrij Jesús. Y ma ta jontir ri naʼoj ye kʼo chpan le Biblia nqä pa qajolon chqä ri rtzjun Dios. Tqatzʼetaʼ achkë rma.

[Notas]