Edén ¿ya riʼ komä xok kachoch ri naʼäy taq winäq?

Tabʼanaʼ che rä chë yït kʼo chwäch jun jaʼäl jardín näj che rä ri tinamït. Majun ta achoq chrij nchʼpü wä akʼuʼx chqä majun ta ayabʼil. Rma jaʼäl rbʼanon jontir kan nuʼij riʼ awan yajeʼ chriʼ.

Rma ri rbʼanik rbʼanon ri jardín riʼ, ma nkanüy ta chik achkë tzij nqaksaj. Ri qʼij nkʼäq apü riʼ chwäch ri qʼayis, jaʼäl kicolor ri taq kotzʼiʼj, ri qʼayis yeslon chqä jaʼäl kixlaʼ rma ri rxlaʼ yaʼ kʼo musmül chpan, yeqʼajan ri insectos achiʼel ri kabʼ taq yeqä pa kiwiʼ ri kotzʼiʼj rchë nkijqʼaj ri kabʼ. Chqä ntzʼintzʼot ri yaʼ ri yeʼel pä chkikojöl ri abʼäj... ¿Achkë winäq ma ta xtrajoʼ xtjeʼ chriʼ?

Ye kʼïy winäq chwäch le Rwachʼlew, nkiʼij chë ri akuchï xejeʼ wä ri naʼäy taq winäq jnan jbʼaʼ rkʼë ri jardín ri xqatzjoj qa. Kan pa ciento jnaʼ, ri judíos, ri cristianos chqä ri musulmanes kinman pä chë ri naʼäy qatiʼt qamamaʼ xejeʼ chwäch ri jardín de Edén. Le Biblia nuʼij chë ri naʼäy taq winäq kiʼ wä kikʼuʼx, ütz xkikʼwaj kiʼ y ke riʼ chqä xkiʼän kikʼë ri taq chköp. Y ma xa xuʼ ta riʼ, ryeʼ chqä jnan rbʼanon kiwäch rkʼë ri xbʼanö kichë. Rma jaʼäl rnaʼoj xuʼän kikʼë, xyaʼ qʼij chkë rchë xjeʼ jun kikʼaslemal ri ma nkʼis ta chwäch ri paraíso (Génesis 2:​15-​24).

Ke riʼ chqä jbʼaʼ nkiquʼ ri hindúes ryeʼ chqä nkikʼüt chë ojer qa xjeʼ jun paraíso. Ye kʼïy budistas, nkinmaj chë ri kimaestros espirituales —ri budas— xejeʼ taq ri Rwachʼlew k’a achiʼel na jun paraíso rbʼanon. Chqä ye kʼïy religiones africanas nkitzjoj chë xejeʼ jaʼäl taq peraj chë Rwachʼlew ri achiʼel xejeʼ wä Adán y Eva.

Y kan kʼïy bʼaʼ chkë ri religiones chqä jontir kiwäch winäq nkinmaj chë ojer xjeʼ wä jun paraíso. Ri historiador Jean Delumeau nuʼij: «Ye kʼïy winäq ri jalajöj kitinamit nkinmaj chë xjeʼ jun paraíso chwäch le Rwachʼlew ri akuchï ri winäq kiʼ kikʼuʼx, majun ta mak chkij, kʼo uxlanen pa kan, akuchï yë ryeʼ yechaʼö achkë nkajoʼ nkiʼän chqä pa rkʼiyal achkë jun xjeʼ. Y ma xjeʼ ta chʼaʼoj ni oyowal chkiwäch. [...] Rma ri winäq nkinmaj ya riʼ, kan yebʼison rma ma ke riʼ ta chik rbʼanon le Rwachʼlew. Ye kʼa majun bʼëy kimestan ta y kan nkirayij yejeʼ na chwäch jun Rwachʼlew achiʼel riʼ».

¿Achkë rma ye kʼïy winäq nkinmaj chrij ri paraíso? ¿Rma komä chë ri winäq kikʼoxan chë ojer xjeʼ jun paraíso y rma riʼ kʼo pa kijolon ya riʼ? ¿Kantzij komä xejeʼ Adán y Eva chqä ri jardín de Edén?

Ye kʼïy winäq kan ma nkinmaj ta wä riʼ. Rma ri naʼoj kʼo kikʼë ri científicos, rbʼanon chë ye kʼïy winäq ma nkinmaj ta chrij ri Paraíso y nkiʼij chë xa jun historia. Y ma xa xuʼ ta ryeʼ rma ye kʼo jojun ukʼwäy bʼey pa taq religiones ma nkinmaj ta chë ri jardín de Edén kantzij wä xjeʼ. Nkiʼij chë xa achiʼel ta natzjoj jun kʼambʼäl tzij.

Le Biblia yertzjoj kʼïy kʼambʼäl taq tzij. Jojun chkë ri más yeqakʼoxan, ya riʼ ri xtzjoj Jesús taq xkʼüt jojun chkë ri naʼoj chkiwäch rtzeqelbʼëy. Ye k’a ri rbʼanik nutzjoj Rchʼaʼäl Dios chrij ri jardín de Edén nq’alajin chë kantzij xjeʼ y ma xa xuʼ ta jun historia. We ma ta tzij, ¿Achkë ta k’a rbʼanik nqakʼuqbʼaʼ más qakʼuʼx chrij ri nkʼaj chik naʼoj ri nutzjoj le Biblia? Rma riʼ, ¿nawajoʼ natamaj achkë rma ye kʼo jojun winäq ma nkinmaj ta chë xjeʼ jun paraíso? Chrij riʼ, xtqatzʼët achkë rma kan kowan rqʼij chqawäch nqatamaj ri nuʼij le Biblia chrij ri jardín de Edén.