¿Achkë ütz niʼän rchë xtiyaʼ rqʼij Jehová pan ikʼlanen?

1, 2. ¿Achkë nrajoʼ Jehová chkë qachʼalal ri xkekʼleʼ?

¿KʼO ANOVIO o anovia? ¿Iyaʼon chik chiwäch yixkʼleʼ? Si ke riʼ, ¡yixqaʼän felicitar! Rkʼë jbʼaʼ komä ya najin chik niʼän jojun ri xtkʼatzin chiwä. Ma timestaj ta chë Jehová nrajoʼ chë kiʼ ikʼuʼx niʼän ri qʼij taq xkixkʼleʼa chqä chë kiʼ ikʼuʼx niʼän pan ikʼlajil (Prov. 5:18; Cant. 3:11).

² Kan kowan nkʼatzin chë ri ikʼlanen nuyaʼ rqʼij Jehová. ¿Achkë rma? ¿Y achkë ütz niʼän rchë xkixkowin xtiʼän riʼ? Chpan re tjonïk reʼ xtqtzjon chrij riʼ. Tapeʼ re tjonïk reʼ bʼanon pä chkë qachʼalal ri najin chik nkiʼän apü rbʼanik jontir rchë yekʼleʼ, ri naʼoj xkeqatzʼët xkojkitoʼ jontir rchë xtqayaʼ rqʼij Jehová taq xtqbʼä chpan jun kʼlanen o taq xtkʼutüx jun naʼoj chqë.

¿ACHKË RMA NKʼATZIN NIYAʼ RQʼIJ JEHOVÁ?

3. ¿Achkë nkʼatzin nkitzʼët na qachʼalal ri kiyaʼon chik chkiwäch yekʼleʼ, y achkë rma?

³ Ri qachʼalal ri kiyaʼon chik chkiwäch yekʼleʼ, nkʼatzin nkitzʼët na ri naʼoj yeryaʼon qa Jehová pa Rchʼaʼäl rchë nkiʼän apü rbʼanik jontir ri xtkʼatzin chkë. ¿Achkë rma? Rma yë Jehová xbʼanö ri kʼlanen. Yë ryä xkʼulbʼan kichë ri kaʼiʼ naʼäy taq winäq, Adán y Eva (Gén. 1:28; 2:24). Rma riʼ, ri nkʼatzin njeʼ más rqʼij chiwäch rïx, ya riʼ ri naʼoj yeryaʼ Dios.

4. ¿Achkë chik jun rma ri qachʼalal ri xkekʼleʼ nkʼatzin nkitzʼët na achkë naʼoj yeryaʼon Jehová?

⁴ Jun chik rma rchë rïx nitzʼët na ri naʼoj yeryaʼon qa Jehová taq niʼän apü rbʼanik jontir ri xtkʼatzin chiwä, ya riʼ chë yë ryä Qatat kʼo chkaj chqä yë ryä ri más ütz iwamigo (Heb. 12:9). Röj qataman chë rïx ma niwajoʼ ta nchaʼ chiʼ iwachbʼilanïk rkʼë chqä ma niwajoʼ ta chë kʼo jun niʼän ri qʼij riʼ —o xa bʼa achkë chik jun qʼij— ri xa xtyaʼ bʼis pa ran ryä o xa xtqasaj rqʼij (Sal. 25:14). Taq niquʼ rij jontir ri rbʼanon pä Jehová pan iwiʼ chqä ri xtuʼän iwmä rïx, ¿tapeʼ chë kan taqäl chrij niyaʼ rqʼij chpan ikʼlanen? (Sal. 116:12).

¿ACHKË ÜTZ NIʼÄN RCHË XTIYAʼ RQʼIJ JEHOVÁ?

5. ¿Achkë rbʼanik yertoʼ le Biblia ri qachʼalal ri nkajoʼ yekʼleʼ rchë yë ri ütz xtkichaʼ xtkiʼän pa kikʼlanen?

⁵ Le Biblia ma nuʼij ta achkë ütz y achkë ma ütz ta nbʼan chpan jun kʼlanen o chpan ri nmaqʼij ri rkʼë jbʼaʼ xtbʼan chrij riʼ. Rma riʼ, ri nkajoʼ yekʼleʼ kʼo kʼïy yekowin nkiʼän ri rkʼwan riʼ rkʼë kicircunstancias, rkʼë kicostumbres chqä rkʼë ri nqä chkiwäch ryeʼ. Ye kʼa röj ri kantzij taq cristianos, yeqasmajij chqä ri leyes yeyaʼon pa qatinamit (Mat. 22:21). Si ri qachʼalal ri kiyaʼon chkiwäch yekʼleʼ nkismajij ri naʼoj yeryaʼon Jehová, xa bʼa achkë ri xtkichaʼ xtkiʼän pa kikʼlanen, xtyaʼ rqʼij Jehová chqä xtuʼän chë kiʼ rkʼuʼx xtuʼän. Tqatzʼetaʼ jojun chkë ri naʼoj riʼ.

6. ¿Achkë rma ri nkajoʼ yekʼleʼ nkʼatzin nkismajij ri leyes rchë yekʼleʼ? (Romanos 13:1, 2).

⁶ Tibʼanaʼ ri nkiʼij ri leyes (Rom. 13:1, 2). Chpan kʼïy tinamït, kʼo leyes ri nkiʼij achkë nkʼatzin nkiʼän ri najin nkichʼaʼej kiʼ rchë xkekowin xkekʼleʼ. Rma riʼ titzʼetaʼ achkë leyes yeyaʼon chpan ri tinamït akuchï yïx kʼo wä rïx. Si nkʼatzin itoʼik, ütz yixtzjon kikʼë ri ukʼwäy taq bʼey.b

7. ¿Achkë jojun ütz nbʼan chpan jun kʼlanen rchë nyaʼöx rqʼij Dios?

⁷ Tikanuj rbʼanik rchë majun ta jun xtbʼan ri xa xtqasaj rqʼij Dios (1 Cor. 10:31, 32). Titjaʼ iqʼij rchë nikʼüt pan ikʼlanen ri naʼoj ri ye petenäq rkʼë ri loqʼoläj rchqʼaʼ Dios, y ma tikʼän ta inaʼoj chrij ri nkiʼän ri winäq ri ma nkiyaʼ ta rqʼij Jehová (Gál. 5:19-26). Rma ri qachʼalal achï ya riʼ xtkʼwan bʼey chpan rfamilia, yë ryä xttzʼetö chë ri kikʼlanen xtyaʼ rqʼij Dios chqä chë jontir kiʼ kikʼuʼx xtkiʼän. ¿Achkë ütz nkiʼän ri nkajoʼ yekʼleʼ rchë xkekowin xtkiʼän riʼ? Ye kʼïy qachʼalal nkajoʼ chë nyaʼöx jun discurso chkë ri lesan pä chpan le Biblia. Taq ri qachʼalal ri nyaʼö ri discurso riʼ nuksaj le Biblia chqä kan jaʼäl rbʼanik ntzjon apü kikʼë ri najin yekʼleʼ, jontir ri yekʼoxan ri discurso xtqʼax chkiwäch chë ri kʼlanen ya riʼ jun spanïk ryaʼon Dios chkë ri winäq chqä chë kan kowan rqʼij y ma jun atzʼanen ta. Ye kʼïy qachʼalal nkajoʼ chë nyaʼöx ri discurso riʼ chkë pa jun Salón del Reino. Ye kʼa naʼäy nkʼatzin nkitäq äl jun carta chkë ri ukʼwäy taq bʼey rchë nkikʼutuj äl si ütz nkiksaj o manä, y nkʼatzin nkijäch ri carta riʼ taq nrajoʼ na kʼïy tiempo rchë yekʼleʼ.

8. ¿Achkë ütz nkiʼän ri qachʼalal ri xkekʼleʼ rchë ma xtkiqasaj ta rqʼij Dios pa kikʼlanen? (Romanos 13:13).

⁸ (Taskʼij Romanos 13:13). Si ichʼobʼon niʼän jun inmaqʼij y niqäj jun jay akuchï niʼän wä riʼ, ¿achkë ütz niʼän rchë ma xtikʼän ta inaʼoj chkij ri winäq ri ma nkiyaʼ ta rqʼij Dios? Ri tzij griego ri xbʼan traducir «nmaqʼij ri kan nqʼax rwiʼ ri yebʼan chpan», najin ntzjon chkij nmaqʼij akuchï ri winäq kan nqʼax rwiʼ yaʼ nkitäj chqä nkikʼoxaj música kʼa rnaj aqʼaʼ (tatzʼetaʼ ri nota de estudio «fiestas descontroladas», rchë Romanos 13:13). Si ichʼobʼon niyaʼ yaʼ chkë iwinvitados, titzʼetaʼ apü achkë ütz niʼän rchë majun ta jun kan xtqʼax rwiʼ yaʼ xttäj.c Si xtiyaʼ música, titzʼetaʼ jaruʼ rchqʼaʼ ütz niyaʼ, rchë ke riʼ ri xkeʼapon ütz xketzjon chkiwäch. Chqä titzʼetaʼ na achkë música xtiyaʼ y achkë nuʼij rletra, rchë ke riʼ majun ta jun itzel xtnaʼ xtkʼoxaj.

9. Ri qachʼalal ri kiyaʼon chik chkiwäch yekʼleʼ, ¿achkë nkʼatzin ma nkimestaj ta chrij jontir ri xtbʼan pa kikʼlanen?

⁹ ¿Ichʼobʼon komä chë jojun ifamiliares o iwamigos nkiʼij jojun tzij chiwä, nkikʼüt jojun fotos o jun video, o kʼo chik jun niwajoʼ nbʼan? Jontir ya reʼ rkʼë jbʼaʼ xtuʼän chë más jaʼäl xtuʼän ikʼlanen. Ye kʼa, titzʼetaʼ na si jontir ri xtbʼan ma xtqasaj ta rqʼij ri kʼlanen (Filip. 4:8). Tiquʼ rij ya reʼ: «¿Ma itzel ta xtkinaʼ iwinvitados taq xtkitzʼët o xtkikʼoxaj jontir ri xtbʼan? ¿Ma xtqasaj ta rqʼij ri kʼlanen?». Y ri kʼo más rqʼij: «¿Xtyaʼ komä rqʼij Jehová?». Tapeʼ ütz chë xtjeʼ jun tiempo rchë xketzjon nkʼaj chik o kʼo xtkiʼij rchë yixtzeʼen jbʼaʼ, ma ütz ta chë ryeʼ kʼo yekiʼij ri ma pa rbʼeyal ta, achiʼel ri tzʼil taq tzij ri xa nuʼän chë nkʼaj chik nkiquʼ rij ri sexo (Efes. 5:3). Rma riʼ tiʼij chkë ifamiliares chqä iwamigos achkë ma niwajoʼ ta rïx chë ryeʼ nkiʼij, rchë ke riʼ ma xtkiqasaj ta iqʼij.

10. Taq ri qachʼalal ri nkajoʼ yekʼleʼ nkiʼän apü rbʼanik jontir ri xtkʼatzin chkë, ¿achkë rma ryeʼ nkʼatzin nkikʼüt chë ma nkinaʼ ta kiʼ? (1 Juan 2:15-17).

¹⁰ Ma tinaʼ ta iwiʼ (taskʼij 1 Juan 2:15-17). Jehová kowan yerloqʼoqʼej rsamajelaʼ ri nkajoʼ nkiyaʼ rqʼij ryä pa rkʼexel nkikanuj rbʼanik rchë nyaʼöx kiqʼij ryeʼ. Rma riʼ, ri qachʼalal ri nkajoʼ yekʼleʼ chqä ma nkinaʼ ta kiʼ, ma nkikʼïs ta kʼïy päq xa xuʼ rchë nkikʼüt chë kʼo kirajil o kan kʼïy achkë kʼo kikʼë. ¿Achkë utzil xtiwïl rïx si ma kan ta nüm xtiʼän che rä ikʼlanen? Titzʼetaʼ achkë nuʼij jun qachʼalal aj Noruega ri Maikd rbʼiʼ. Ryä nuʼij: «Röj ma xqatïtzʼ ta qiʼ pa kʼas. Rma riʼ xqkowin na xqaʼän qaprecursorado. Tapeʼ ma kan ta nüm xqaʼän che rä qakʼlanen, kan kiʼ qakʼuʼx nqanaʼ taq nqanataj ri qʼij riʼ». Y jun qachʼalal aj la India ri Tabitha rbʼiʼ nuʼij: «Rma ma kan ta nüm xqaʼän che rä qakʼlanen, ma kan ta kʼïy samaj xkʼatzin xqaʼän. Ya riʼ xqrtoʼ rchë ma xqaʼän ta más chʼaʼoj chrij jun ri ma jnan ta xqaquʼ. Chqä ma kan ta kowan xqaʼän estresar qiʼ».

11. Rkʼë rbʼanik nkiwäq kiʼ, ¿achkë rbʼanik nkikʼüt ri nkajoʼ yekʼleʼ chë ma nkinaʼ ta kiʼ? (Keʼatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹¹ ¿Ya xitzʼët yän achkë itzyaq xtiksaj? Kantzij na wä chë rïx niwajoʼ chë kan jaʼäl yixqʼalajin ri qʼij riʼ. Ojer chqä, le Biblia nukʼüt chë ri winäq ri yekʼleʼ, kan kowan wä rqʼij chkiwäch achkë rbʼanik nkiwäq kiʼ (Is. 61:10). Kantzij wä, ri itzyaq xtiksaj ri qʼij riʼ rkʼë jbʼaʼ xa jnan jbʼaʼ rkʼë ri niksaj nkʼaj chik qʼij, ye kʼa nkʼatzin nitzʼët na chë ma xtqʼax ta rwiʼ rbʼanik xtiwäq iwiʼ (1 Tim. 2:9). Ma tiyaʼ ta qʼij chë itzyaq —o xa bʼa achkë chik jun ri xtiksaj— xtjeʼ más rqʼij chpan ikʼlanen chwäch nyaʼöx rqʼij Jehová (1 Ped. 3:3, 4).

12. ¿Achkë rma ri nkajoʼ yekʼleʼ nkʼatzin ma yekiʼän ta costumbres ri ma kikʼwan ta kiʼ rkʼë ri nuʼij le Biblia?

¹² Ma tiʼän ta costumbres ri ma kikʼwan ta kiʼ rkʼë ri nuʼij le Biblia (Apoc. 18:4). Chpan kʼïy kʼlanen ri yebʼan pa qaqʼij komä, ri winäq kʼïy mul yekiʼän costumbres ri yebʼan pa taq religiones ri ma yeqä ta chwäch Dios o rkʼwan riʼ rkʼë itz o rkʼë ri achkë nkinmaj ri winäq. Ye kʼa Jehová nuʼij chqë chë tqachajij qiʼ rchë ma nqaʼän ta jun ri ma chʼajchʼöj ta, ntel chë tzij, jun ri kan itzel nutzʼët ryä (2 Cor. 6:14-17). Rma riʼ, si rïx kʼo idudas chrij jun costumbre ri nbʼan akuchï yïx kʼo wä, titzʼetaʼ akuchï xtzʼuktäj wä pä chqä tikanuj textos ri kikʼwan kiʼ rkʼë ri costumbre riʼ, rchë ke riʼ xtitzʼët si xtiʼän pan ikʼlanen o manä.

13. ¿Achkë ütz nkiʼän ri nkajoʼ yekʼleʼ rchë nkitzʼët ri regalos yeyaʼöx chkë kan achiʼel nutzʼët Jehová?

¹³ ¿Rkʼulun chkë ri winäq akuchï yïx kʼo wä rïx nkiyaʼ regalos chkë ri yekʼleʼ? Rkʼë jbʼaʼ jaruʼ kirajil kʼo, ya riʼ ri regalo nkiyaʼ. Kantzij wä chë le Biblia nuʼij chqë chë nkʼatzin nqspan chqä chë taq nqaʼän riʼ kan kiʼ qakʼuʼx nqanaʼ (Prov. 11:25; Hech. 20:35). Ye kʼa, ri qachʼalal ri xkekʼleʼ ma nkajoʼ ta chë kinvitados nkinaʼ chë nkʼatzin nkiyaʼ jun regalo chkë o chë kan nüm rajäl ri regalo nkʼatzin nkiyaʼ. Röj ri rsamajelaʼ Jehová nqatäj qaqʼij rchë nqatzʼët ri nspäx chqë kan achiʼel nutzʼët ryä. Chqä nqatyoxij ri nkiyaʼ nkʼaj chik chqë rma kowan yojkajoʼ y ma rma ta nkinaʼ chë kʼo nkʼatzin nkiyaʼ chqë (2 Cor. 9:7).

¿ACHKË ÜTZ NIʼÄN TAQ KʼO JOJUN KWEST XTUʼÄN CHIWÄCH XTICHAʼ?

14. ¿Achkë rkʼë jbʼaʼ kwest nuʼän chkiwäch jojun qachʼalal ri nkajoʼ yekʼleʼ?

¹⁴ Röj qataman chë rïx niwajoʼ chë ikʼlanen nuyaʼ rqʼij Jehová, ye kʼa rkʼë jbʼaʼ kʼo jojun kwest xtuʼän chiwäch, y más taq ma niwajoʼ ta kan nüm niʼän che rä. Tqatzʼetaʼ ri xbʼanatäj rkʼë Charlie, ri kʼo chlaʼ pa Islas Salomón. Ryä nuʼij: «Kwest xuʼän chqawäch xqachaʼ achkë yeqaʼän invitar, rma ye kʼo kʼïy qamigos y pa qacultura ri winäq rkʼulun chkë chë jontir yeskʼïx». Ya Tabitha, ri xqatzjoj qa chpan ri peraj 10, nuʼij: «Akuchï yïn kʼo wä rïn, ri winäq rkʼulun chkë njeʼ kʼïy kinvitados. Rma riʼ qateʼ qatat xkʼwaj tiempo chkiwäch rchë xkajoʼ chë xa xuʼ 100 winäq yeqaskʼij». Y ya Sarah, ri aj la India, nuʼij: «Ye kʼo jojun kan kowan rqʼij chkiwäch achkë rbʼanik naʼän che rä akʼlanen. Rma nprimos kan nüm xkiʼän che rä kinmaqʼij taq xekʼleʼ, ye kʼo jojun winäq xkitäj kiqʼij chwij rchë más na chik nüm nbʼän che rä nkʼlanen». ¿Achkë xkixtoʼö rïx taq xtiwïl re kʼayewal reʼ o nkʼaj chik kʼayewal?

15. ¿Achkë rma ri qachʼalal ri xkekʼleʼ nkʼatzin yechʼö rkʼë Jehová chrij jontir ri kichʼobʼon nkiʼän pa kikʼlanen?

¹⁵ Chaq taqïl kixchʼö rkʼë Jehová chrij jontir ri ichʼobʼon niʼän pan ikʼlanen. Ütz yichʼö rkʼë Jehová taq kʼo jun xtkʼatzin xtichaʼ o taq kʼo jun nbʼanö chiwä chë nchʼpü ikʼuʼx (Filip. 4:6, 7 y ri nota de estudio «en cualquier situación»). Chqä ütz niʼij che rä chë kixurtoʼ pä rchë yë ri ütz xtichaʼ xtiʼän, rchë xtqʼax jbʼaʼ estrés chiwä si ke riʼ inaʼon chqä rchë ma xtixiʼij ta iwiʼ taq kʼo jun xtichaʼ xtiʼän ri ma ya riʼ ta nkajoʼ nkʼaj chik (1 Ped. 5:7). Taq xtitzʼët achkë rbʼanik xkixurtoʼ pä Jehová, rïx más xtikʼuqbʼaʼ ikʼuʼx chrij ryä. Ya Tabitha nuʼij chik ya reʼ: «Nnovio chqä rïn ma nqajoʼ ta wä nqaʼän chʼaʼoj chqawäch o rkʼë qafamilia. Rma riʼ, ri nqaʼän wä naʼäy taq nqtzjon chrij ri nqajoʼ nqaʼän, ya riʼ nqaʼän orar. Röj xqatzʼët achkë rbʼanik xqrtoʼ pä Jehová rchë ma xjeʼ ta chʼaʼoj chqawäch».

16, 17. ¿Achkë rma ri nkajoʼ yekʼleʼ nkʼatzin yetzjon chkiwäch taq nkiʼän apü rbʼanik jontir ri xtkʼatzin chkë?

¹⁶ Chöj tiʼij achkë niquʼ y achkë ninaʼ, ye kʼa ma tiqasaj ta iqʼij chiwäch (Prov. 15:22). Ri qachʼalal ri kiyaʼon chik chkiwäch yekʼleʼ, kʼo kʼïy nkʼatzin nkichaʼ nkiʼän, achiʼel taq nkʼatzin nkichaʼ ri qʼij ri xkekʼleʼ, jaruʼ päq xtkikʼïs o jaruʼ kinvitados xkejeʼ. Taq kʼo jun xtichaʼ xtiʼän, jnan titzʼetaʼ achkë más ütz nuʼän chiwäch, titzʼetaʼ achkë naʼoj chpan le Biblia kikʼwan kiʼ rkʼë ya riʼ chqä ri naʼoj ri rkʼë jbʼaʼ xtkiyaʼ nkʼaj chik qachʼalal chiwä ri kan jnan rbʼanon kiwäch rkʼë Jehová. Taq xtiʼij chiwäch achkë niquʼ, kan ütz rbʼanik kixtzjon, tqʼax chiwäch achkë nunaʼ ri jun chik y ma titäj ta iqʼij rchë xa xuʼ nbʼan ri nqä chiwäch rïx. Si ifamiliares —achiʼel iteʼ itat— kʼo nkiʼij chiwä chë tibʼanaʼ pan ikʼlanen y rïx nitzʼët chë ütz nbʼan riʼ, tibʼanaʼ ri nkiʼij chiwä. Ma timestaj ta chë chkiwäch ryeʼ chqä kan kowan rqʼij ri qʼij riʼ. Y, si rïx nitzʼët chë ma ütz ta niʼän ri xkiʼij chiwä, tiʼij chkë achkë rma ma xtiʼän ta riʼ, ye kʼa kan pa rbʼeyal kixtzjon kikʼë chqä ma keʼisök ta (Col. 4:6). Keʼitoʼ rchë nqʼax chkiwäch chë ri niwajoʼ rïx, ya riʼ kiʼ ikʼuʼx niʼän ri qʼij riʼ chqä niyaʼ rqʼij Jehová.

¹⁷ ¿Y si iteʼ itat ma ye Testigos ta? Rkʼë jbʼaʼ kwest xtuʼän chiwäch xtiʼij chkë achkë ichʼobʼon niʼän, ye kʼa kan kʼo utzil xtiwïl si kan ütz inaʼoj xtiʼän kikʼë taq xtiʼij chkë. Jun qachʼalal aj la India ri Santos rbʼiʼ nuʼij: «Ri qafamilia xkajoʼ chë röj yeqaʼän jojun costumbres ri yebʼan pa religión hindú. Nnovia chqä rïn xqaʼij chkë achkë rma ma nqajoʼ ta nqaʼän ya riʼ, y ryeʼ xkʼwaj tiempo chkiwäch rchë xqʼax ya riʼ chkiwäch. Ye kʼa xqaʼän jojun ri xkiʼij chqë rma xqatzʼët chë ma itzel ta xttzʼët Jehová si xtqaʼän. Jun ejemplo. Xqajäl ri rkïl wäy ri qachʼobʼon wä nqayaʼ, y xqayaʼ ri rkïl wäy ri nkajoʼ wä ryeʼ. Chqä xqaʼij chë ma xtqbʼixan ta nixta xtqxajö rma ryeʼ ma rkʼulun ta chkë nkiʼän ya riʼ».

18. ¿Achkë xketoʼö ri nkajoʼ yekʼleʼ rchë jontir ütz xttel chkiwäch? (1 Corintios 14:40; tatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹⁸ Titjaʼ iqʼij rchë jontir kan pa rbʼeyal xtbʼan che rä. Si xtiʼän apü rbʼanik jontir ri xtkʼatzin chiwä, ri qʼij taq xkixkʼleʼ ma kan ta xtiʼän estresar iwiʼ (taskʼij 1 Corintios 14:40). Wein, ri aj Taiwán, nuʼij: «Taq nrajoʼ na jojun qʼij rchë nqkʼleʼ, xqamöl qiʼ kikʼë qachʼalal ri xkitzüj kiʼ rchë yojkitoʼ. Xqatzʼët chik jmul kikʼë achkë qachʼobʼon nqaʼän pa qakʼlanen y xqaʼän jbʼaʼ ensayar, rchë ke riʼ ri qʼij taq xtqkʼleʼ jontir ütz xttel chqawäch». Rchë nikʼüt chë kʼo kiqʼij iwinvitados chiwäch, titjaʼ iqʼij rchë nichäp ikʼlanen ri hora ibʼin qa.

19. ¿Achkë xketoʼö ri nkajoʼ yekʼleʼ rchë jontir xttel kan achiʼel kichʼobʼon?

¹⁹ Si niquʼ apü achkë rkʼë jbʼaʼ xtbʼanatäj ri qʼij taq xkixkʼleʼ, xtitamaj achkë nkʼatzin niʼän (Prov. 22:3). Tiquʼ rij ya reʼ, ¿bʼanatajnäq pan itinamit rïx chë ye kʼo winäq yeʼapon pa jun kʼlanen tapeʼ ma yebʼan ta invitar? Tiquʼ apü achkë ütz niʼän rchë ma xtbʼanatäj ta ya riʼ iwkʼë. Chqä, si xkeʼapon iwachʼalal ri ma ye Testigos ta, tiʼij chkë achkë rbʼanik yekʼleʼ ri testigos de Jehová y achkë rbʼanik yeqatzʼët jojun costumbres. Ütz nikʼüt chkiwäch re artículo reʼ ri kʼo pa jw.org «¿Cómo son las bodas de los testigos de Jehová?». Chqä ütz niʼij che rä jun qachʼalal ri ikʼuqbʼan ikʼuʼx chrij, chë tjeʼ pa rwiʼ jontir ri xtbʼan chpan inmaqʼij (Juan 2:8). Si niʼij che rä ri qachʼalal riʼ achkë ichʼobʼon niʼän, ryä xkixurtoʼ rchë xttzʼët chë majun ta jun xtbʼan ri xa xtqasaj rqʼij Dios chqä chë jontir xtbʼan kan achiʼel niwajoʼ rïx.

20. ¿Achkë nkʼatzin ma nkimestaj ta ri qachʼalal ri xkekʼleʼ?

²⁰ Taq rïx niquʼ rij jontir ri samaj rkʼwan naʼän jun kʼlanen, rkʼë jbʼaʼ nixiʼij jbʼaʼ iwiʼ. Ye kʼa ikʼlanen xa xuʼ jun qʼij xtyalöj; ma timestaj ta chë chrij riʼ jnan xkixkowin xtiyaʼ rqʼij Jehová. Tibʼanaʼ jontir ri kʼo pan iqʼaʼ rchë ikʼlanen xtyaʼ rqʼij Jehová chqä rchë ma kan ta achkë rbʼanik niʼän che rä. Tikʼuqbʼaʼ ikʼuʼx chrij Jehová. Si rïx niʼän ri nuʼij ryä chiwä, chqawäch apü taq xtinataj ikʼlanen, kan kiʼ ikʼuʼx xtiʼij: «Kan jaʼäl xuʼän jontir, majun ta jun ri ma ta xqä chi nwäch» (Sal. 37:3, 4).