Man tqapoqonaj yeqakʼül ri man e qawinaq ta
Man kʼa timestaj yeʼikʼül ri winäq ri man iwetaman ta kiwäch (HEBREOS 13:2, TNM).
BʼIX: 124, 79
1, 2. a) ¿Achike kʼayewal nkïl ri winäq ri yeʼapon pa jun chik tinamït? (Tatzʼetaʼ ri wachibʼäl ri kʼo pe pa nabʼey chi re ri tzijonem). b) ¿Achike nubʼij ri Biblia chi qe? c) ¿Achike kʼutunïk xkeqatzʼët?
MÁS yan 30 junaʼ, ri Osei, jun achin aj Ghana (África) xbʼe pa Europa[1] (tatzʼetaʼ ri nota). Chupam kan ri junaʼ riʼ, rijaʼ majani wi tok ta ruqʼalajrisanel ri Jehová. Wakami kʼa noqa na chi re ri kʼayewal xerïl. Rijaʼ nubʼij: «Aninäq xintzʼët chi ri winäq achiʼel ta man yinkajoʼ ta. Toq xinel el ri pa aeropuerto, ja riʼ ri nabʼey mul xinnaʼ ri tew, janila xinoqʼ». Ruma janila kʼayew xubʼän chuwäch xretamaj ri chʼabʼäl nukusäx chi riʼ, kʼa pa más jun junaʼ xrïl rusamaj. Chuqaʼ ruma näj wi kʼo chi ke ri rachʼalal, janila xbʼison chuqaʼ xunaʼ chi ruyon kʼo.
2 Xa ta röj nqïl ri kʼayewal xrïl ri Osei, ¿achike ta kami rubʼanik nqajoʼ chi yojkikʼül ri winäq? Qitzij na wi, nqajoʼ chi ri qachʼalal rikʼin ajowabʼäl yojkikʼül ri pa Runimajay ri Ajawaren, stapeʼ man junan ta ri qijatzul kikʼin. Ri Biblia nubʼij chi qe chi man tqamestaj nqakʼüt ajowabʼäl chi kij ri winäq ri man qetaman ta kiwäch. Nel chi tzij ri man e qawinaq ta (Hebreos 13:2, TNM). Chupam re tzijonem reʼ xkeqatzʼët re kʼutunïk reʼ: ¿Achike rubʼanik yerutzʼët ri Jehová ri winäq ri jun chik kitinamit? ¿La kʼo chi nqajäl ri rubʼanik yeqatzʼët ri jun chik kitinamit? ¿Achike rubʼanik yeqatoʼ ri jun chik kitinamit richin ütz nkinaʼ yeʼapon ri pa qa-congregación?
RUBʼANIK YERUTZʼËT RI JEHOVÁ RI WINÄQ RI JUN CHIK KITINAMIT
3, 4. Rikʼin ri nubʼij ri Éxodo 23:9, ¿achike kinaʼoj kʼo wi chi nkibʼän ri israelitas kikʼin ri man e kiwinaq ta chuqaʼ achike ruma?
3 Toq ri Jehová xerelesaj pe ri israelitas pa kiqʼaʼ ri egipcios, e kʼo winäq ri man e kiwinaq ta xebʼe el kikʼin. Ruma riʼ, ri Jehová xeruyaʼ pixaʼ chi ke ri israelitas. Ri pixaʼ nkibʼij chi ütz kinaʼoj tkibʼanaʼ kikʼin ri man e kiwinaq ta (Éxodo 12:38, 49; 22:21). Ri Jehová retaman wi chi ri winäq yebʼe pa jun chik tinamït, kʼayew nubʼän ri kikʼaslem. Ruma riʼ yeruchajij rikʼin ajowabʼäl. Jun tzʼetbʼäl, rijaʼ nuyaʼ wi qʼij chi yebʼe pa kijuyuʼ ri winäq richin yekimöl ruwäch tikoʼn ri yekiyaʼ kan ri samajelaʼ (Levítico 19:9, 10).
4 Ri Jehová man xa xe ta xubʼij chi ke ri israelitas chi man tkiqasaj kiqʼij ri winäq man e kiwinaq ta. Rijaʼ nrajoʼ wi chi noqa chi ke ri xkinaʼ rijeʼ toq xekʼojeʼ pa Egipto (tasikʼij Éxodo 23:9). Toq ri israelitas majani wi kebʼe ta pa Egipto, majun wi yeʼajowäx ta kuma ri egipcios (Génesis 43:32; 46:34; Éxodo 1:11-14). Ri kʼaslem janila kʼayew xubʼän chi kiwäch ri israelitas toq xekʼojeʼ pa Egipto. Ruma riʼ, ri Jehová nrajoʼ wi chi nkinataj (nkikʼuxlaj) ri kʼayewal riʼ. Chuqaʼ nrajoʼ wi chi ütz kinaʼoj nkibʼän kikʼin ri man e kiwinaq ta (Levítico 19:33, 34).
5. ¿Achike xtbʼanon chi xtqajoʼ xtqakʼäm qanaʼoj chi rij ri Jehová chuqaʼ ütz qanaʼoj xtqabʼän kikʼin ri winäq ri yepe jun chik tinamït?
5 Ri Jehová majun rujalon ta ri runaʼoj. Ruma riʼ toq xkeʼapon pa qa-congregación ri winäq jun chik kitinamit, toqa chi qe chi ri Jehová yerajoʼ ri winäq riʼ (Deuteronomio 10:17-19; Malaquías 3:5, 6). Röj kʼo chi yojchʼobʼon (yojnukun) chi rij ri kʼayewal ri rikʼin bʼaʼ kilon rijeʼ. Jun tzʼetbʼäl, rikʼin bʼaʼ man nqʼax ta chi kiwäch ri chʼabʼäl chuqaʼ e kʼo winäq man ütz ta kinaʼoj nkibʼän kikʼin. Ri yojchʼobʼon chi rij ronojel reʼ xtubʼän chi qe chi xtqajoʼ xkeqatoʼ chuqaʼ más ütz qanaʼoj xtqabʼän kikʼin (1 Pedro 3:8).
¿LA KʼO CHI NQAJÄL RI QANAOJ KIKʼIN RI MAN E QAWINÄQ TA?
6, 7. ¿Achike rubʼanik nqʼalajin chi ri nimanelaʼ ri e kijatzul kan ri judíos xkijäl ri kinaʼoj?
6 Ri judíos man yekajoʼ ta wi ri winäq ri jun chik kijatzul. Ruma riʼ, ri pa nabʼey siglo, ri nimanelaʼ kʼo chi xkelesaj el pa kanima ri jun itzel naʼoj riʼ. Ri pa nimaqʼij Pentecostés, junaʼ 33, ri nimanelaʼ aj Jerusalén, rikʼin ajowabʼäl xekikʼül ri winäq ri xa kʼa riʼ bʼaʼ keʼok nimanelaʼ chuqaʼ jun chik kijatzul (Hechos 2:5, 44-47). Reʼ nukʼüt chi rijeʼ nqʼax wi chi kiwäch achike nel chi tzij ri man napoqonaj ta nakʼül apo jun winäq ri man awetaman ta ruwäch.
7 Chupam kan ri qʼij riʼ, e kʼo jujun nimanelaʼ ri yechʼon griego xkibʼij chi e kʼo malkaʼn taq ixoqiʼ ri e kiwinaq najin nqasäx kiqʼij (Hechos 6:1). Richin xkisöl ri kʼayewal, ri apóstoles xekitäq el wuquʼ achiʼaʼ ri kʼo kibʼiʼ pa griego. ¿Achike ruma xekichaʼ rijeʼ? Rikʼin bʼaʼ richin chi ri malkaniʼ ri yechʼon griego, más ütz xkinaʼ (Hechos 6:2-6).
8, 9. a) ¿Achike kʼutunïk yojkitoʼ richin nqatzʼët we kʼo jun itzel naʼoj qikʼin? b) ¿Achike ri nkʼatzin nqelesaj el pa qanima? (1 Pedro 1:22).
8 Stapeʼ man nqanabʼej ta, kʼo mul nqakʼäm apo kinaʼoj ri qawinaq (Romanos 12:2). Rikʼin bʼaʼ, ri winäq e kʼo chunaqaj ri qachoch, ri qachibʼil pa samaj chuqaʼ pa tijobʼäl yechʼon itzel chi kij ri winäq ri jun chik kijatzul o kitinamit. ¿La najin nqakʼäm apo ri kinaʼoj? ¿Achike nqabʼän toq kʼo jun winäq yojruyöqʼ ruma ri qijatzul o qatinamit?
9 Kʼo jun qʼij, ri apóstol Pedro xukʼüt chi man yerajoʼ ta ri winäq ri man e judío ta. Ja kʼa kʼo chi xrelesaj el ri itzel naʼoj riʼ pa ranima (Hechos 10:28, 34, 35; Gálatas 2:11-14). ¿Achike xtqabʼän we nqanaʼ chi nqanimirisaj qiʼ ruma ri qijatzul o man yeqajoʼ ta ri winäq jun chik kijatzul? Kʼo chi nqaxïkʼ qiʼ richin nqelesaj el pa qanima (tasikʼij 1 Pedro 1:22). ¿Achike xkojtoʼon richin xtqabʼän riʼ? Toqa chi qe chi xa bʼa achike na ri qatinamit, qonojel xa oj ajmakiʼ chuqaʼ man rukʼamon ta chi nyaʼöx qakʼaslem man kʼisel ta (Romanos 3:9, 10, 21-24). Ruma riʼ majun ruma nqanaʼ chi röj kʼo más qaqʼij chi kiwäch ri más winäq (1 Corintios 4:7). Röj kʼo chi nqanaʼ achiʼel xunaʼ ri Pablo chi kij ri nimanelaʼ. Rijaʼ xubʼij chi ke: «Xa kan ix junan chik qikʼin röj ri oj rutinamit ri Dios» (Efesios 2:19). Qonojel kʼo chi nqaxïkʼ qiʼ richin nqelesaj el pa qanima xa bʼa achike itzel naʼoj. Ke riʼ xkojtikïr xtqakʼwaj jun kʼakʼaʼ kʼaslem (Colosenses 3:10, 11).
RUBʼANIK YEQATOʼ RI WINÄQ RI JUN CHIK KITINAMIT
10, 11. ¿Achike rubʼanik xukʼüt ri Boaz chi yerutzʼët ri winäq achiʼel rubʼanik yerutzʼët ri Jehová?
10 Ri Biblia ntzijon chi rij jun utziläj achin rubʼiʼ Boaz. Rijaʼ xukʼüt chi yerutzʼët ri winäq ri jun chik kijatzul, achiʼel yerutzʼët ri Jehová. ¿Achike rubʼanik xubʼän riʼ? Kʼo jun qʼij, toq xapon ri pa rujuyuʼ xutzʼët chi kʼo jun ixöq aj Moab rubʼiʼ Rut. Ri ixöq najin wi yerumöl ruwäch ri tikoʼn e tzaqnäq kan pa ulew. Stapeʼ ri rupixaʼ ri Moisés nuyaʼ wi qʼij chi ri winäq yepichʼolin, rijaʼ xukʼutuj qʼij richin xumöl ruwäch ri tikoʼn e tzaqnäq kan (tatzʼetaʼ ri recuadro «¿Achike nel chi tzij?»). Toq ri Boaz xretamaj riʼ, kan achike na xunaʼ ranima. Ruma riʼ xuyaʼ qʼij chi tukʼamaʼ apo chuqaʼ ri kichʼupun chik ri samajelaʼ (tasikʼij Rut 2:5-7, 15, 16).
11 Ja riʼ toq ri Boaz kʼo jun xubʼän ri xukʼüt chi qitzij nupoqonaj ri Rut chuqaʼ nrajoʼ nutoʼ chi kiwäch ri kʼayewal yerïl ruma man aj chi riʼ ta. Xubʼij chi re chi tkʼojeʼ kikʼin ri xtaniʼ richin chi ri achiʼaʼ man xtkiyöqʼ ta pe. Chuqaʼ xubʼij chi tyaʼöx ruway chuqaʼ ruyaʼ achiʼel ri más rusamajelaʼ. Ri Boaz janila xupoqonaj ruwäch chuqaʼ xukuqubʼaʼ rukʼuʼx ri Rut ruma majun rubʼeyomal ta (Rut 2:8-10, 13, 14).
12. ¿Achike xtbʼanatäj we röj ütz qanaʼoj xtqabʼän kikʼin ri winäq ri jun chik kijatzul?
12 Ri Boaz ütz runaʼoj xubʼän rikʼin ri Rut ruma rijaʼ qitzij xrajoʼ ri Noemí, ri ralteʼ. Chuqaʼ ruma rijaʼ najin nuyaʼ ruqʼij ri Jehová chuqaʼ xukanoj rutoʼik rikʼin. Toq ri Boaz xukʼüt chi nupoqonaj ruwäch ri Rut, rijaʼ najin wi nukʼäm runaʼoj chi rij ri Jehová (Rut 2:12, 20; Proverbios 19:17). Ke riʼ chuqaʼ wakami, we röj ütz qanaʼoj xtqabʼän kikʼin ri winäq jun chik kijatzul, xkeqatoʼ richin xtketamaj ri qitzij chuqaʼ xtkitzʼët chi ri Jehová janila yerajoʼ (1 Timoteo 2:3, 4).
13, 14. a) ¿Achike ruma kʼo chi yojchʼon kikʼin ri winäq ri jun chik kijatzul ri yeʼapon pa qa-congregación? b) ¿Achike xkojtoʼon richin ütz xtqanaʼ xkojchʼon rikʼin jun winäq ri jun chik rijatzul?
13 Jun rubʼanik nqakʼüt chi yeqajoʼ ri winäq ri jun chik kitinamit, ja ri yeqakʼül rikʼin ajowabʼäl ri pa Runimajay ri Ajawaren. Kʼo mul, ri xa kʼa riʼ bʼaʼ yetoqa ri pa qatinamit man kan ta yetzijon chuqaʼ man kan ta yejel apo kikʼin ri más. Chuqaʼ rikʼin bʼaʼ ruma ri rubʼanik kikʼaslem, ri kijatzul o ri kitinamit, nkinaʼ chi majun kiqʼij ta. Ruma riʼ, röj kʼo chi yojjel apo kikʼin chuqaʼ nqakʼüt chi yeqajoʼ. We kʼo ri aplicación JW Language qikʼin, tqakusaj richin nqetamaj nqakʼutuj rutzil kiwäch pa kichʼabʼäl rijeʼ (tasikʼij Filipenses 2:3, 4).
14 Rikʼin bʼaʼ kʼo mul man kan ta ütz nqanaʼ yojchʼon rikʼin jun winäq ri jun chik rijatzul. ¿Achike xkojtoʼon richin xtqelesaj el riʼ pa qanima? Ütz nqatzijoj chi ke ri rubʼanik ri qakʼaslem röj. Ke riʼ, rikʼin bʼaʼ xtqatzʼët chi kʼïy chi ke ri nqabʼän röj, nkibʼän chuqaʼ rijeʼ. Toqa chi qe chi konojel tinamït kʼo ütz chuqaʼ man ütz ta nkibʼän.
KEQATOʼ KONOJEL RICHIN ÜTZ NKINAʼ YEʼAPON QIKʼIN
15. ¿Achike xkojtoʼon richin xkeqajoʼ ri qachʼalal ri jun chik kijatzul?
15 ¿Achike rubʼanik yeqatoʼ ri winäq richin kiʼ kikʼuʼx yeʼapon pa congregación? Ütz nqakʼutuj qa chi qawäch: «Xa ta rïn in kʼo pa jun chik tinamït, ¿achike naʼoj ninwajoʼ chi ri winäq nkibʼän wikʼin?» (Mateo 7:12). Man tkʼo qakʼuʼx kikʼin ri winäq yepe pa jun chik tinamït. Qitzij na wi, ri pa nabʼey rikʼin bʼaʼ man xtqʼax ta chi qawäch ri rubʼanik yechʼobʼon (yenukun) o ri nkinaʼ rijeʼ. Ja kʼa man tqoyobʼej chi rijeʼ kʼo chi yechʼobʼon o nkibʼän achiʼel ri qawinaq röj. Pa rukʼexel riʼ xa tqakanoj rubʼanik chi yeqajoʼ (tasikʼij Romanos 15:7).
16, 17. a) ¿Achike rubʼanik xtqetamaj más kiwäch ri qachʼalal ri jun chik kijatzul? b) ¿Achike toʼïk ütz xtqayaʼ chi ke?
16 ¿Achike rubʼanik xtqetamaj más kiwäch ri man e qawinaq ta ri e kʼo pa qa-congregación? Jun rubʼanik ja ri nqetamaj más chi rij ri kitinamit chuqaʼ ri rubʼanik kikʼaslem. Toq nqabʼän ri qamolojriʼïl richin nqayaʼ ruqʼij ri Jehová pa qachoch, ütz nqakanoj naʼoj chi rij ri rubʼanik kikʼaslem rijeʼ. Jun chik rubʼanik richin más xtqetamaj kiwäch, ja ri yeqakʼwaj chi qachoch richin yewaʼ qikʼin. Ri Jehová rujaqon ruchiʼ ri rutinamit chi kiwäch ri winäq jalajöj kijatzul (Hechos 14:27). Tqakʼamaʼ qanaʼoj chi rij rijaʼ, keqoyoj chi qachoch ri qachʼalal ri yepe pa jun chik tinamït (Gálatas 6:10; Job 31:32).
17 Toq nqajäm qaramaj richin yojkʼojeʼ kikʼin ri qachʼalal ri jun chik kijatzul, xtqʼalajin chi qawäch chi rijeʼ najin nkixïkʼ kiʼ richin nukʼuluj chi ke yekʼojeʼ qikʼin. Rikʼin bʼaʼ xtqatzʼët chi nkʼatzin kitoʼik richin nketamaj ri qachʼabʼäl. Chuqaʼ rikʼin bʼaʼ nkajoʼ kitoʼik richin nkïl jun kisamaj o jun kachoch. Ronojel riʼ janila xkerutoʼ ri qachʼalal ri jun chik kijatzul (Proverbios 3:27).
18. ¿Achoj chi rij ütz nkikʼäm kinaʼoj ri yepe pa jun chik tinamït?
18 Qitzij na wi, ri qachʼalal ri yepe pa jun chik tinamït, kʼo chi nkixïkʼ kiʼ richin nukʼuluj chi ke yekʼojeʼ pa qatinamit. Ütz nubʼän nkikʼäm kinaʼoj chi rij ri Rut. Nabʼey, ri Rut man xuqasaj ta ruqʼij ri achike yekibʼän ri winäq ri akuchi (apeʼ) xapon wi. Rijaʼ xukʼutuj qʼij richin xerumöl kiwäch ri tikoʼn ri e tzaqnäq kan (Rut 2:7). Man xubʼij ta chi man nkʼatzin ta nukʼutuj qʼij chuqaʼ man xubʼij ta chi kʼo chi ntoʼöx. Rukaʼn, rijaʼ janila xumatyoxij ri utzil xbʼan chi re (Rut 2:13). We ri qachʼalal ri yepe pa jun chik tinamït xtkikʼäm kinaʼoj chi rij ri Rut, más xkeʼajowäx kuma ri qachʼalal pa congregación chuqaʼ kuma ri más winäq.
19. ¿Achike ruma kʼo chi yeqatoʼ ri qachʼalal ri man e qawinaq ta richin ütz nkinaʼ yekʼojeʼ qikʼin?
19 Janila yojkikot ruma ri Jehová yerajoʼ konojel ri winäq chuqaʼ nuyaʼ qʼij chi nkakʼaxaj ri Biblia. E kʼïy winäq ri jun chik kijatzul, rikʼin bʼaʼ man yetikïr ta wi nkitijoj kiʼ chi rij ri Biblia chuqaʼ yebʼe pa molojriʼïl ri pa kitinamit. Ja kʼa wakami, ruma yetikïr yebʼe pa taq qamolojriʼïl, ütz yeqatoʼ richin nkinaʼ chi qitzij e qachʼalal. Rikʼin bʼaʼ man xkojtikïr ta xkeqatoʼ rikʼin pwäq. Ja kʼa we xtqakʼüt chi yeqajoʼ, xtqakʼäm qanaʼoj chi rij ri rajowabʼäl ri Jehová. Ruma riʼ man tqamestaj nqabʼän riʼ chuqaʼ man tqapoqonaj yeqakʼül ri qachʼalal aj jukʼan chik tinamït (Efesios 5:1, 2).
^ [1] (chʼutitanaj 1): Jalon rubʼiʼ.