Mun na an mago bɛ jigiya la?

Daniel min kofɔra barokun tɛmɛnnen na, kansɛri bana tun bɛ min na, o ka ko tun bɛna laban cogo di ni a jigi tun ma tigɛ? Yala a ka kansɛri tun bɛna nɔgɔya wa? Yala sisan tun b’a sɔrɔ balo la wa? Hali minnu dalen b’a la ko jigiya bɛ se ka mɔgɔ kɛnɛya, a ka ca a la ko olu tɛna sɔn ka nin ɲininkali suguw jaabi. O ko bɛ hakilina nafama dɔ jira an na: ko an man kan k’a bila an hakili la ko jigiya bɛ se ka ko bɛɛ ɲɛnabɔ. Jigiya tɛ ko bɛɛ fura ye.

Dɔgɔtɔrɔ Nathan Cherney ye kuma dɔ fɔ kunnafoni so dɔ la min tɔgɔ ye ko CBS News. A ko, ko faratiba de b’a la k’a bila an hakili la ko jigiya bɛ se ka mɔgɔw furakɛ minnu bananenba don. “An ye furukɛ dɔw ye minnu tun bɛ u muso kɔrɔfɔ ka d’a kan u muso tun dalen t’a la kosɛbɛ ko jigiya bɛ se ka u kɛnɛya. O hakilina sugu ye mɔgɔ caman bila k’a miiri ko ni i jigi ma tigɛ i ka bana kɔnɔna na, o jigiya bɛ se ka i ka bana bɛɛ kɛnɛya wa ni o ma se ka mɔgɔ min ka bana kɛnɛya, u b’a fɔ ko o tigi yɛrɛ de nɔ don. Nka tiɲɛna, o tɛ ko ɲuman ye,” Nathan Cherney y’o fɔ.

Tiɲɛ yɛrɛ la bana jugu bɛ mɔgɔ minnu na, olu tɔɔrɔlenba don u ka bana bolo. O la u kɛrɛfɛ mɔgɔw man kan ka dɔ fara u ka tɔɔrɔ kan ni hakilinaw ye minnu b’a jira ko u ka bana kɛnɛyabaliya ye u yɛrɛ de nɔ ye. Nka yala o b’a jira ko nafa fosi tɛ jigiya la wa?

Ayi. Dɔgɔtɔrɔ Nathan Cherney ye kalanw kɛ furakɛli cogow kan minnu bɛ banabaatɔw dɛmɛ cogoya wɛrɛw fɛ. O furakɛli cogow tɛ bana yɛrɛ kɛlɛ kɛrɛnkɛrɛnnenya la walima ka banabaatɔw si janya nka a bɛ u dɛmɛ ka lafiya dɔɔnin sɔrɔ u ka bana kɔnɔna na. Ale ni a baarakɛɲɔgɔnw dalenba b’a la ko o furakɛli suguw bɛ se ka nafaba lase mɔgɔw ma, ka u dɛmɛ ka hakili lafiya dɔɔnin sɔrɔ hali ni bana jugubaw bɛ u la. O b’a jira ko jigiya bɛ se ka nin nafa suguw lase mɔgɔw ma ani nafa caman wɛrɛw.

Nafa min bɛ jigiya la

“Jigiya bɛ se ka mɔgɔ dɛmɛ kosɛbɛ,” dɔgɔtɔrɔ dɔ y’o fɔ min tɔgɔ ye ko W. Gifford-Jones, ale bɛ baara kɛ kunnafoni sɛbɛn so dɔ la min ɲɛsinnen bɛ kɛnɛya ma. Banabaatɔ minnu tɛna bɔ u ka bana la nafa min bɛ olu hakili sigili la, ɲinini dɔw kɛra ka ɲɛsin o dɛmɛ suguw nafa ma, W. Gifford-Jones ye jateminɛ kɛ o ɲininiw kan. Hakilina fɔlɔ min sɔrɔla o ko la, o ye ko o dɛmɛ suguw bɛ se ka banabaatɔ dɛmɛ ka lafiya dɔɔnin sɔrɔ ani ka kow ye yecogo ɲuman na. Ɲinini dɔ kɛra san 1989 min y’a jira ko banabaatɔ minnu bɛ o dɛmɛ suguw sɔrɔ, olu ka bana tɛ u faga joona, nka ɲinini wɛrɛw kɛra kɔsa in na minnu ma o hakilina kɔkɔrɔdon kosɛbɛ. O bɛɛ na ta, sɛgɛsɛgɛli dɔw y’a jira ka jɛya ko banabaatɔ minnu bɛ dɛmɛ sɔrɔ walasa u hakili ka sigi, olu caman bɛ tanga hakili banaw ma wa dɔ bɛ bɔ u ka tɔɔrɔ la ka tɛmɛn banabaatɔw kan minnu ma o dɛmɛ suguw sɔrɔ.

Kow yecogo ɲuman ni kow yecogo jugu bɛ nɔ minnu bila mɔgɔw la dusukun banaw sira fɛ, ɲinini dɔ kɛra ka ɲɛsin o ko fila danfara ma. Cɛ 1300 ɲɔgɔn ɲininkara ni u ka telin ka kow ye yecogo ɲuman na walima ni u ka telin ka kow ye yecogo jugu la ka ɲɛsin u ka ɲɛnamaya ma. San tan o kɔfɛ, ɲinini wɛrɛw kɛra o cɛw cɛma, o y’a jira ko ni i ye u kɛmɛ kɛmɛ sarada, dusukun bana ye minnu minɛ, olu cayara ni mɔgɔ 12 ye. O mɔgɔ 12 ninnu cɛma, kow yecogo jugu tun bɛ minnu na ka ɲɛsin u ka ɲɛnamaya ma, olu cayara fo siɲɛ fila ka tɛmɛn mɔgɔw kan kow yecogo ɲuman tun bɛ minnu na. Laura Kubzansky, o bɛ baara kɛ Harvard kɛnɛya foroba lakɔliso la, a ka baara bɛnnen don kɛnɛya ni mɔgɔw jogo faamuyali ma, a ye jateminɛ min kɛ o filɛ nin ye: “Mɔgɔ minnu b’a miiri ko ‘kow yecogo ɲuman’ ka ɲi an ka kɛnɛya ma, o hakilina tun ye mɔgɔw ka kuma de ye ten dalilu tun tɛ min na, nka sisan an kumana ɲinini min kan, o ye dalilu jɔnjɔn ye dɔgɔtɔrɔya sira kan min b’a to an bɛ se ka da o hakilina la ka ɲɛsin dusukun banaw ma.”

Ɲinini dɔw y’a jira ko minnu bɛ u yɛrɛ jate mɔgɔ kɛnɛmanw fɛ, ni olu opere la, olu kɛnɛya ka di ka tɛmɛn mɔgɔw kan minnu b’u yɛrɛ jate banabaatɔw fɛ. Jateminɛw y’a jira ko mɔgɔ minnu bɛ kow ye yecogo ɲuman na olu si ka telin ka janya. Mɔgɔ minnu kɔrɔla, ɲinini dɔ kɛra olu cɛma k’a lajɛ u hakilina ye min ye kɔrɔya ko la, ni a b’u jɔrɔ walima ni a tɛ u jɔrɔ. Kuma dɔw fɔra u ɲɛna minnu b’a jira ko kɔrɔya ye hakilitigiya ni dɔnniya taamashyɛn ye, ikomi o kuma diyara u ye, u ye fanga sɔrɔ ka taa ɲɛ. U ye fanga min sɔrɔ, o bɛ i n’a fɔ mɔgɔ minnu ye dɔgɔkun 12 kɛ farikolo ɲɛnajɛ la!

Mun na jigiya walima kow yecogo ɲuman ka ɲi an ma kɛnɛya ta fan fɛ? Hadamaden kunkolo ni a farikolo bɛ baara kɛ cogo min na, siga t’a la ko ɲininikɛlaw ni dɔgɔtɔrɔw ma o kow bɛɛ faamuya kosɛbɛ walasa ka jaabi kɛrɛnkɛrɛnnen di o ɲininkali la. O bɛɛ na ta, minnu ye kalan kɛrɛkɛrɛnnenw kɛ ka ɲɛsin a ko ma, olu bɛ se ka hakilinaw di minnu bɛ se ka an bila sira. Misali la, dɔgɔtɔrɔ dɔ, min ka baara ɲɛsinnen don fasaw ma, o ko: “Ni an ye hɛrɛ sɔrɔ ani ni jigiya bɛ an bolo, o b’a to an bɛ nisɔndiya. O nisɔndiya sɔrɔli b’a to an farikolo ka lafiya kosɛbɛ. O ye ko ye min kɛli bɛ an yɛrɛ bolo walasa ka to kɛnɛya la.”

A bɛ se ka kɛ ko o hakilina ye ko kura ye dɔgɔtɔrɔw, psychologues ani siyansi dɔnnikɛlabaw bolo nka o tɛ ko kura ye Bibulu kalanbaaw bolo. A bɛ san 3000 ɲɔgɔn bɔ, masakɛ Solomani, hakilitigiya tun bɛ o min na, Ala ye o ɲɛminɛ ni hakili senu ye a ka nin hakilina in sɛbɛn: “Dusukun ɲagalilen ye fura ɲuman ye, nka dusu kasi bɛ mɔgɔ kolow sa.” (Ntalenw 17:22) Aw ka jateminɛ nin kuma ninnu fɔlen bɛ ni hakilitigiya ye cogo min na. A fɔlen tɛ ko dusukun ɲagalilen ye ko bɛɛ fura ye, nka a fɔlen don dɔrɔn ko “fura ɲuman” don.

O la, an bɛ se k’a fɔ ko n’a y’a sɔrɔ jigiya tun ye fura ye, dɔgɔtɔrɔ si tun tɛna ban ka a di a ka banabaatɔw ma. Ka fara o kan, jigiya bɛ se ka nafa wɛrɛw lase an ma minnu bɛ se ka an dɛmɛ sira wɛrɛw fɛ min ni kɛnɛya tɛ kelen ye.

Kow yecogo ɲuman walima kow yecogo jugu bɛ se ka nɔ minnu bila aw ka ɲɛnamaya la

Ɲininikɛlaw y’a jira ko ka kow ye cogo ɲuman na, o bɛ se ka nafa caman lase an ma. Mɔgɔ minnu bɛ kow ye yecogo ɲuman na, o mɔgɔw ka telin ka baara ɲuman kɛ lakɔli la, baarayɔrɔ la ani ko wɛrɛw la i n’a fɔ farikolo ɲɛnajɛ. Misali la, ɲinini dɔ kɛra ka ɲɛsin bolilikɛla musomanw ma farikolo ɲɛnajɛ ta fan fɛ min ye o kuma tiɲɛtigiya. O ɲinini kɔnɔna na, mɔgɔ minnu bɛ o musow dege boli la, u ye olu ɲininka u k’a fɔ muso ninnu bɛ se boli la fo ka se hakɛ min ma. U ye muso ninnu fana ka boli jateminɛ ani ka u ɲininka u bɛ kow ye cogo ɲuman na fo ka se hakɛ min ma. U nana a ye ko muso ninnu ka kow yecogo ka ɲɛsin u ka boli ma, o jate de b’a jira ka jɛya u sekow ye min ye ka tɛmɛn u degebagaw ka jatew bɛɛ kan. Mun na kow yecogo ɲuman bɛ se ka nɔ bɔ nin cogo la?

An kɛtɔ ka kow yecogo jugu nɔw jateminɛ, an y’a faamuya mun na kow yecogo ɲuman bɛ se ka nɔ bɔ nin cogo la. Ɲinini dɔ kɛra san 1960 baganw jogow kan. U ye ko dɔw ye o ɲininiw sen fɛ u tun ma sigi ni min ye, o ye u bila ka fɛn dɔ sɔrɔ min b’a jira ko ‘ni baganw hakili banna ko dɔ ma, u bɛ dɛsɛ ka o ko kɛ’. U y’a ye ko, o ko sugu ɲɔgɔn bɛ se ka hadamadenw fana sɔrɔ. Misali la, sɛgɛsɛgɛli dɔ kɛra mɔgɔ damadɔ kan, u ye o mɔgɔw bila mankanba dɔ cɛma min tun bɛ ka digi u tulo la ani k’a fɔ u ye ko u ka butɔn damadɔ digi walasa ka se ka o mankan lajɔ. U kɛlen ka o kɛ, u sera ka o mankan lajɔ.

U ye mɔgɔ damadɔ wɛrɛw ta ka o ɲɔgɔn kelen kɛ nka olu kɛlɛn ka butɔn ninnu digi, u ma se ka mankan lajɔ. O mɔgɔ ninnu dɛsɛra bawo u y’a bila u hakili la ko u tɛna se ka mankan lajɔ hali ni u ye butɔn ninnu digi, dɔw yɛrɛ ma hali a ɲini ka butɔn ninnu digi bawo u tun dalen b’a la ko o tɛna fosi ɲɛ. Nka o mɔgɔw bɛɛ ma bin o hakilina sugu jan kɔnɔ.

Baara minnu kɛra walasa ka nin sɛgɛsɛgɛli fɔlɔ ninnu sigi sen kan, Martin Seligman sen tun bɛ o baaraw la. Kalan min bɛ kɛ ka ɲɛsin kow yecogo ɲuman ni kow yecogo jugu nɔw ma, a ye a ka baara bɛɛ bɛn o kalan ma. Mɔgɔ minnu bɛ dɛsɛ ka ko dɔw kɛ bawo u b’a bila u hakili la ko u tɛ se ka olu kɛ, Martin Seligman ye olu miiri cogo sɛgɛsɛgɛ kosɛbɛ. A y’a ye ko, u ka o miiricogo jugu bɛ fiɲɛ bila u ka baaracogo la walima ka u bali yɛrɛ ka ko caman kɛ. A kumana kow yecogo jugu ni a kɔlɔlɔw kan nin cogo la: “Ne ye kalan kɛ a ko kan san 25 kɔnɔ wa ne dalen b’a la ko ni mɔgɔ y’a miiri tuma bɛɛ ko ni a ka kow ma ɲɛ sɔrɔ, ko o y’a yɛrɛ de nɔ ye ani ko a mana fɛn o fɛn kɛ ko o si tɛna ɲɛ sɔrɔ, tiɲɛ na, o tigi tɛna ɲɛ sɔrɔ a ka ko fosi la nka o hakilina sugu tɛ mɔgɔ min na, o bɛna ɲɛ sɔrɔ a ka ko caman na.”

A bɛ se ka kɛ ko nin hakilina ninnu ye ko kura ye mɔgɔ caman bolo bi nka Bibulu kalanbaaw bolo, ko kuraw tɛ. Ntalenw b’a fɔ ko: “Ni i ja tigɛra degun don na, i barika bɛ dɔgɔya.” (Ntalenw 24:10) Ɔwɔ, Bibulu b’a fɔ ka jɛya ko fari faga ni a kɔlɔlɔw ni o ye hakilina juguw ye, olu bɛ se ka an bali ka ko caman kɛ. O la, an bɛ se ka mun de kɛ walasa an kana kow ye yecogo jugu la? An bɛ se ka mun kɛ walasa ka kow ye yecogo ɲuman na ani ka jigiya sɔrɔ?

[Ja]

Jigiya bɛ se ka an nafa kosɛbɛ