Ye Gha Ghọghọ Vbe U Gha Khian Ọmaẹn Nẹ

1-2. De aro ne Jehova ya ghee etẹn ni khian eniwanrẹn nẹ ni ya ekhọe hia gae? (Psalm 92:​12-14; vbe ya ghee efoto.)

ODẸ ughughan ẹre emwa ya yin vbe iran gha bẹghe ẹre wẹẹ, iran khian ọmaẹn nẹ. Vbe igiemwi: U ye yerre ẹghẹ okaro ne u miẹn edẹ vbe uhunmwu ruẹ ra? Ọ gha kẹ, te u wa gha hoo ne u vbọ ọre hin vbene ọmwa ọvbehe te bẹghe ẹre. Sokpan, u keghi do bẹghe ẹre wẹẹ, ọ gha khọnrẹn ne u vbọ ọre hin, ọni ma rhie ma wẹẹ, ọvbehe i khian dọlegbe zọọ. Igiemwi na ya ima rẹn wẹẹ, emwa ni bun i zẹdẹ hoo ne iran khian ọmaẹn.

² Vbọrhirhighayehẹ, aro nọ ghaan ẹre Jehova ya ghee eguọmwadia ẹre ni khian ọmaẹn nẹ. (Itan 16:31) Ọ keghi ya iran gie okperhan ne mose mose. (Tie Psalm 92:​12-14.) Vbọzẹ ne igiemwi na na wa deyọ? Rhunmwuda, avbe erhan ni kpẹẹ agbọn nẹ wa mobọ mose, iran wa vbe vuọn ne ebe kevbe eflawa nọ winrin. Vbe igiemwi, ọ mwẹ erhan ọkpa na miẹn vbe Japan, ọ wa kakabọ tọ, ọ tọ gberra ukpo arriaisẹn ọkpa. Vbe na ghee avbe okperhan na, avbe etẹn ni khian eniwanrẹn nẹ, ni ya ekhọe hia ga e Jehova wa mose, katekate vbe aro e Osanobua. Aro ọmwa ne iran khin ẹre Jehova ghee. Ọ wa vbe gbọyẹmwẹ ye uyinmwẹ esiesi ne iran mwẹ, ne iran na sẹtin zin egbe, ne iran na rhikhan muẹn, kevbe ne iran na ya ekhọe hia gae vbe ọwara ukpo ni bun.

3. De emwa eso ne Jehova loo ro ya ru iho ọghẹe agharhemiẹn wẹẹ, iran khian eniwanrẹn nẹ.

³ Ọmwa khian ọmaẹn nẹ ma rhie ma wẹẹ, ẹ i mwẹ esa nọ ye vbe aro e Jehova.a Uhiẹn, e Jehova wa mobọ loo emwa ni khian eniwanrẹn nẹ ya ru iho ọghẹe. Vbe igiemwi, e Sera khian ọmaẹn nẹ vbe Jehova tama rẹn wẹẹ, ọ ra gha re iye agbẹnvbo nọkhua kevbe iye odede ọghe Mezaia. (Gẹn 17:​15-19) E Mozis vbe khian enọwanrẹn nẹ vbe Jehova zẹ ọre nọ su Ivbi Izrẹl ladian vbe otọ Igipt. (Ẹks 7:​6, 7) Ukọ ighẹ e Jọn khian ọmaẹn nẹ vbe Jehova ya orhiọn nọhuanrẹn ọghẹe dia ẹre ya gbẹn ebe isẹn vbe Baibol.

4. Zẹvbe nọ rre ebe Itan 15:​15, vbọ khian ru iyobọ ne etẹn ni khian ọmaẹn nẹ ya sẹtin zin egbe ọlọghọmwa ni lele ọmaẹn khian? (Vbe ya ghee efoto.)

⁴ Etẹn ni khian eniwanrẹn nẹ wa werriẹ aro daa ọlọghọmwa ni bun ni lele ọmaẹn khian. Ọtẹn nokhuo ọkpa ghi gbe ọdẹn, ọ na kha wẹẹ, “Nọ ma wegbe ghẹ yo ẹre ọmaẹn khin.” Sokpan, avbe ọmaẹn ghaa sọyẹnmwẹ,b ọ gha ru iyobọ ne iran ya sẹtin zin egbe ọlọghọmwa ni lele ọmaẹn khian. (Tie Itan 15:15.) Vbe ako iruẹmwi na, ma gha guan kaẹn emwi ne etẹn ni khian eniwanrẹn nẹ gha sẹtin ru, nọ gha ru iyobọ ne iran ya gha ghọghọ. Ma gha vbe guan kaẹn vbene emwa ọvbehe gha ya sẹtin ru iyobọ ne etẹn ni khian eniwanrẹn nẹ ni rre iko ọghe iran. Sokpan, gi ima ka guan kaẹn evbọzẹe nọ na lọghọ ne ima sẹtin gha ghọghọ zẹvbe ne ima ya khian ọmaẹn.

EVBỌZẸE NỌ NA LỌGHỌ NA SẸTIN GHA GHỌGHỌ VBE A GHA KHIAN ỌMAẸN NẸ

5. De emwi eso nọ gha sẹtin ya iro han emwa ni khian eniwanrẹn nẹ?

⁵ De emwi eso nọ gha sẹtin ya iro han ruẹ? Ọ gha kẹ, emwi nọ ya iro han ruẹ ọre ne u i na sẹtin ru emwi eso ne u te ka ru. U sẹtin do gha roro ẹre wẹẹ, a i ta ẹghẹ ne u na rre igbama kevbe ne egbe ruẹ na situa. (Asan 7:10) Vbe igiemwi, ọtẹn nokhuo ọkpa na tie ẹre Ruby khare wẹẹ: “Te ọ ghi baa kua I ke sẹtin yọ ẹwu, rhunmwuda, egbe i ghi re egbe. Ne I sẹtin tọn owẹ mu kẹkan ne I gbe socks ghi khian ẹmwẹ. Obọ mwẹ hia ghi mu irhirhan rhunmwuda ọni, te ọ ghi lọghọ ne I sẹtin ru avbe iku emwi.” Ọtẹn Nokpia Harold nọ ka gha ga vbe Bẹtẹl khare wẹẹ: “Te ohu wa mu mwẹ ugbẹnso rhunmwuda I i ghi sẹtin ru emwi eso ne I te ka ru. Ọmwa nọ te wa sasa egbe ẹre I khin. Te baseball te wa yẹẹ mwẹ na gbe. Te emwa te kha wẹẹ, ‘Gbe ebọru na gie Harold rhunmwuda ọ guẹ gbe.’ Sokpan na ghi ye na, I ma yayi wẹẹ, I gha kue sẹtin fi ebọru nii.”

6. (a) De emwi ọvbehe nọ gha sẹtin ya iro han emwa ni khian eniwanrẹn nẹ? (b) De emwi nọ gha ru iyobọ ne etẹn ni khian eniwanrẹn nẹ ya rẹn deghẹ ọ khẹke ne iran ye gha fi imọto ra deghẹ ọ ma khẹke ne iran ye gha ru vberriọ? (Ya ghee uhunmwuta nọ khare wẹẹ, “Ọ Khẹke Ne I Ye Gha Fi Imọto Ra?” vbe ebe Owa Ọkhẹ na.)

⁶ Egbe sẹtin wọọ ruẹ rhunmwuda wẹẹ, emwa ẹre ọ ghi gu ruẹ ru emwi, ra deghẹ a na miẹn wẹẹ, te u ghi gualọ ọmwa nọ khian gha gbaroghe ruẹ, ra te u ghi si gha rrie ọghe ovbuẹ. A sẹtin vbe miẹn wẹẹ, rhunmwuda ne egbe ma na ghi rran ruẹ, ra ne u i na bẹghe ẹse, uwẹ ọkpa i sẹtin tobọ ruẹ yo ehe, u i vbe sẹtin fi imọto. Te emwi vbenian wa gele ya egbe wọọ ọmwa! Sokpan, ọ gha wa ru iyobọ nuẹn adeghẹ u na gha yerre wẹẹ, aro nọ ghaan ẹre Jehova kevbe etẹn ya ghee ruẹ, ọ gha khọnrẹn wẹẹ, u i ghi sẹtin tobọ ruẹ gbaroghe egbuẹ, u i ghi rre ọghe obọ ruẹ ra u i ghi sẹtin fi imọto. Ọ vbe khẹke ne ima rẹn wẹẹ, e Jehova rẹn emwi ne ima la gberra. Emwi ne Jehova ghee ọre aro ọmwa ne ima gele khin; ọ rẹnrẹn wẹẹ, ma hoẹmwẹ irẹn kevbe etẹn ne ima gba ga ẹsẹsẹmwẹse.​—1 Sam 16:7.

7. Vbọ khian ru iyobọ ne etẹn ne iro han rẹn rhunmwuda ne iran na roro ẹre wẹẹ, Arriọba Osanobua i khian rre vbe ẹghẹ ọghe iran?

⁷ Ọ gha kẹ, emwi nọ vbe ya iro han ruẹ ọre ne u na roro ẹre wẹẹ, Arriọba Osanobua i khian rre vbe ẹghẹ ruẹ. Ọ ghaa yerriọ, vbọ khian ghi ru iyobọ nuẹn? Gha yerre wẹẹ, te Jehova zin egbe khẹ ẹghẹ nọ khẹke nọ ya guọghọ agbọn dan na rua. (Aiz 30:18) Sokpan, e Jehova i wa zin egbe kua kẹkan, te ọ zin egbe rhunmwuda, ọ hoo ne ẹkpotọ kie ne ẹbo emwa ni bun ya do ga irẹn. (2 Pit 3:9) Nọnaghiyerriọ, egbe gha wọọ ruẹ, hia ne u gha muẹn roro, emwa ni bun ni khian miẹn fan rhunmwuda ne Jehova na mwẹ ẹbo izinegbe. A sẹtin miẹn wẹẹ, emwa ruẹ vbe uwu ẹgbẹe ra gha rre usun emwa na guan kaẹn na.

8. De emwi eso ne etẹn ni khian ọmaẹn nẹ ru, rhunmwuda ọlọghọmwa nọ lele ọmaẹn khian?

⁸ Ọre enọwanrẹn ma khin ra ma ma he khian enọwanrẹn, ma ghaa khuọnmwi, ma sẹtin ru emwi eso ra ma sẹtin ta ẹmwẹ eso ne ima khian gha gbe I ma rẹn yi vbe okiekie. (Asan 7:7; Jems 3:2) Vbe igiemwi, vbe ẹghẹ ne Job nọ ya ẹkoata ga Osanobua ya gha rri oya “ẹmwẹ nọ ma khianrẹn” ẹre ọ ghaa ke ọre unu ladian. (Job 6:​1-3) Vbe deba ọni, emianmwẹ ne etẹn ni khian eniwanrẹn nẹ khuọnmwi sẹtin ya iran ru emwi eso ne iran i ghẹ te ru akpawẹ egbe rran iran. Ọghe ne ẹmwata, ọ ma khẹke ne ima gha ya obọ dan mu emwa ọvbehe ra ne ima gha hoo ne iran wa gha ru emwi hia ne ima rhirhi gha gualọ rhunmwuda we ima khian ọmaẹn nẹ. Ma gha vbe bẹghe ẹre wẹẹ, ma ta ẹmwẹ nọ sọnnọ emwa ọvbehe, te ọ khẹke ne ima rinmwian iran vbobọvbobọ.​—Mat 5:​23, 24.

EMWI NỌ KHIAN RU IYOBỌ NUẸN YA GHA GHỌGHỌ

9. Vbọzẹ nọ na khẹke ne u miẹn iyobọ ọghe emwa ọvbehe yi? (Vbe ya ghee avbe efoto.)

⁹ Miẹn iyobọ ọghe emwa ọvbehe yi. (Gal 6:2) Ọ sẹtin ka gha lọghọ ruẹ ne u tama emwa ọvbehe ne iran ru iyobọ nuẹn. Ọtẹn nokhuo ọkpa na tie ẹre Gretl khare wẹẹ: “Ugbẹnso ọ ghi wa gha lọghọ mwẹ ne I tama emwa ọvbehe ne iran ru iyobọ mẹ rhunmwuda I i hoo ne I ya ọghomwẹ ye ọmwa egbe. Ọ rhie ẹghẹ I ke sẹtin do fi iziro na werriẹ, I na ghi do bẹghe ẹre wẹẹ, I gele wa gualọ iyobọ.” U gha miẹn iyobọ ọghe emwa ọvbehe yi, te u kie ẹkpotọ ne iran ya gha mwẹ oghọghọ na lae miẹn vbe a ghaa ru ẹse ne emwa ọvbehe. (Iwinna 20:35) Ọ gha vbe ya ruẹ bẹghe ẹre wẹẹ, emwa ni bun hoẹmwẹ ruẹ kevbe wẹẹ, iran mwẹ ẹmwẹ ruẹ vbe orhiọn.

10. Vbọzẹ nọ na khẹke ne u gha kpọnmwẹ ẹse? (Vbe ya ghee avbe efoto.)

¹⁰ Gha kpọnmwẹ ẹse. (Kọl 3:15; 1 Tẹs 5:18) Ma wa gbọyẹmwẹ yọ vbe emwa ọvbehe gha ru iyobọ ne ima sokpan ma sẹtin mianmian ya kpọnmwẹ iran. Vbọrhirhighayehẹ, adeghẹ ima na mumu ogiẹ daa iran, ma na vbe tama iran we u ru ẹse, ọ ghi ya iran rẹn wẹẹ, ma gbọyẹmwẹ ye ẹse ne iran ru ne ima. Ọtẹn nokhuo ọkpa na tie ẹre Leah, nọ gbaroghe etẹn ni khian ọmaẹn nẹ vbe Bẹtẹl khare wẹẹ: “Ọtẹn nokhuo ọkpa ne I gbaroghe keghi gbẹn emwi ye ovbi ebe kherhe ya kpọnmwẹ mwẹ ye iyobọ ne I ru nẹẹn. Agharhemiẹn wẹẹ, emwi nọ gbẹn ye ebe na ye kuẹi, te ọ wa ya ẹko rhiẹnrhiẹn mwẹ. Te emwi ne ọtẹn nokhuo na gbẹn wa yẹẹ mwẹ, ọ vbe ya mwẹ sọyẹnmwẹ rhunmwuda I rẹnrẹn wẹẹ, ọ gbọyẹmwẹ ye ẹse ne I ru nẹẹn.”

11. Vbua khian ya ru iyobọ ne emwa ọvbehe hẹ? (Vbe ya ghee avbe efoto.)

¹¹ Hia ne u gha ru iyobọ ne emwa ọvbehe. U gha loo ẹghẹ ruẹ kevbe ẹrhiọn ruẹ ya ru iyobọ ne emwa ọvbehe, ọ ghi ru iyobọ nuẹn ne u ghẹ rhie aro tua ọlọghọmwa ne u ye. Ivbi Africa mobọ kha wẹẹ, te eniwanrẹn yevbe na ghee aza ebe nọ vuọn ne ebe nọ ya ọmwa mwẹ ẹwaẹn. Sokpan, ebe na wa sẹrae ye aza ebe vberriọ vbe na ma na tie ẹre i mwẹ esa nọ ye. Ugbẹnvbe a miẹn wẹẹ, u mwẹ irẹnmwi, te ọ khẹke ne u ya emwi ne u rẹnrẹn ru iyobọ ne avbe igbama. Nọ iran ọta, u ghi vbe danmwehọ iran. Gi iran rẹn evbọzẹe nọ na ru ekpataki na gha ya uhi ọghe Jehova ru emwi kevbe vbene ọyẹnmwẹ khian gha sẹ iran hẹ vbe iran gha ru vberriọ. Te ọyẹnmwẹ khian wa gha sẹ ruẹ vbe u gha rhie igiọdu kevbe ifuẹko ne avbe ọse ruẹ ni re igbama.​—Psm 71:18.

12. Zẹvbe nọ rre ebe Aizaia 46:​4, de emwi ne Jehova we irẹn khian ru ne avbe ọmaẹn? (Vbe ya ghee avbe efoto.)

¹² Na erhunmwu gie Jehova nọ rhie ẹtin nuẹn. Egbe sẹtin wọọ ruẹ, a sẹtin vbe miẹn we iro han ruẹ, sokpan, nọ ne Jehova “egbe i wọọ ẹre, ẹtin i vbe fu ẹre.” (Aiz 40:28) De vbene Jehova ya loo ẹtin ọghẹe nẹi mwẹ eke nọ sẹ? Odẹ ọkpa nọ ya ru ẹre, ọre nọ na rhie ẹtin ne eguọmwadia ẹre ni khian ọmaẹn nẹ. (Aiz 40:​29-31) Uhiẹn, ọ yan rẹn wẹẹ, irẹn gha ru iyobọ ne iran. (Tie Aizaia 46:4.) Ma rẹnrẹn wẹẹ, ẹghẹ hia ẹre Jehova ya mu eyan rẹn sẹ. (Jọs 23:14; Aiz 55:​10, 11) U gha na erhunmwu, u na gha bẹghe vbene Jehova ya rhie ẹre ma we irẹn hoẹmwẹ ruẹ kevbe vbene ọ ya ru iyobọ nuẹn hẹ, ọyẹnmwẹ ghi gha sẹ ruẹ.

13. Zẹvbe nọ rre 2 Kọrint 4:​16-18, de emwi nọ khẹke ne ima gha yerre? (Vbe ya ghee avbe efoto.)

¹³ Gha yerre wẹẹ ọlọghọmwa ne u ye ọghe ovbi ẹghẹ kherhe nọ. Ma gha rẹn wẹẹ, ọlọghọmwa ne ima ye ọghe ovbi ẹghẹ kherhe nọ, ọ ghi gha khuẹrhẹ ne ima sẹtin zin egbe ẹre. E Baibol gi ima rẹn wẹẹ, vbe nẹi khian ghi kpẹẹ gbe, ọmaẹn kevbe emianmwẹ i khian ghi gha rrọọ. (Job 33:25; Aiz 33:24) Rhunmwuda ọni, te ọ khẹke ne u gha ghọghọ, rhunmwuda ẹdẹ nọ ma he gbe ẹre ọ maan sẹ, ọni nọ wẹẹ, agbọn gha maan sẹ vbene ọ ye na vbe odaro. (Tie 2 Kọrint 4:​16-18.) Sokpan, de iyobọ ne emwa ọvbehe gha sẹtin ru nuẹn?

VBENE EMWA ỌVBEHE GHA YA SẸTIN RU IYOBỌ NUẸN

14. Vbọzẹ nọ na khẹke ne ima gha mu otuẹ gie etẹn ni khian eniwanrẹn nẹ kevbe ne ima gha tie ẹre vbe efoni?

¹⁴ Gha mu otuẹ gie etẹn ni khian eniwanrẹn nẹ vbe ẹghẹ hia, u ghi vbe gha tie iran vbe efoni. (Hib 13:16) Ohioro vbe mu avbe ọmaẹn ugbẹnso. Ọtẹn nokpia ọkpa na tie ẹre Camille, nẹi sẹtin kpa hin owa rre khare wẹẹ: “Te I wa tota ye owa ke owiẹ ya sẹ ota. I i mwẹ emwi ne I ru. Ugbẹnso, ọ ghi wa yevbe na miẹn wẹẹ, oduma nọ kpẹẹ agbọn nẹ na khui ye uwu ogba ẹre I khin. I wa gha si osi, ohu ghi wa vbe gha mu mwẹ.” Ma ghaa mu otuẹ gie avbe ọmaẹn, ọ ghi ya iran rẹn wẹẹ, aro nọ ghaan ẹre ima ya ghee iran kevbe wẹẹ, ma hoẹmwẹ iran. Ọ gha kẹ, egbọre ima ni bun gha yerre ẹghẹ ne ima ya kha wẹẹ, ma gha tie ọtẹn nọ khian enọwanrẹn nẹ vbe efoni ra ma gha mu otuẹ gie ẹre, sokpan, ma ma ghi ru vberriọ. Ma hia wa mwẹ emwi ne ima ru vbe obọ. Nọnaghiyerriọ de emwi nọ khian ru iyobọ ne ima ya “gha rẹn avbe emwi ni ru ekpataki sẹ ya ru,” vbe na ghee na mu otuẹ gie avbe etẹn ni khian ọmaẹn nẹ? (Fil 1:10) U sẹtin gbẹnnẹ eni etẹn ni khian eniwanrẹn nẹ ni rre iko ruẹ ye otọ kevbe ẹdẹ ne u hoo ne u ya nọ ẹmwẹ iran ra ne u tie iran vbe efoni. U sẹtin vbe mwamwa ẹdẹ ne u khian ya mu otuẹ gie iran vbe owa, ne u ghẹ mieke na mianmian.

15. De emwi eso ne emwa ni khian ọmaẹn nẹ kevbe igbama gha sẹtin ru kugbe?

¹⁵ Adeghẹ igbama ẹre u khin, u sẹtin gha roro ẹre wẹẹ, de emwi ne imẹ vbe edede ra ediọnmwa khian ghi gba gha ta, ra de emwi ne ima khian gba gha ru? Sokpan, esa i rrọọ ne u khian ya gha mu ọna roro. Uwẹ wa gha re ọse nọ maan. (Itan 17:17) Hia ne u gu etẹn ni khian enọwanrẹn nẹ zẹ iro vbene iko te suẹn ra vbe a gha zobọ nẹ. U sẹtin nọ iran ako nọ ghi yẹẹ iran sẹ vbe Baibol ra emwi nọ sunu vbe iran waan dee nọ rhie ọmwa ogiẹ. U sẹtin vbe we ne iran do deba ruẹ ghee JW Broadcasting^®. Odẹ ọvbehe ye rrọọ ne u gha sẹtin ya ru iyobọ ne iran. Vbe igiemwi, u gha sẹtin gu iran danlọd avbe vidio kevbe ebe ọgbọn ni da ladian ye efoni ọghe iran. Ọtẹn nokhuo ọkpa na tie ẹre Carol khare wẹẹ: “Tama etẹn ni khian eniwanrẹn nẹ we u gha hoo ne u deba iran ru emwi eso ne uwẹ tobọ uwẹ wa sọyẹnmwẹ ọnrẹn. Agharhemiẹn wẹẹ, I khian ọmaẹn nẹ, I ye hoo ne I gha rri orhiẹnrhiẹn agbọn. Ọ wa yẹẹ mwẹ vbe I gha ya dẹlẹ emwi vbe orere, vbe I gha ya rri evbare vbe ebuka, kevbe vbe I gha ya khian ẹlẹ vbe eke ne evbayi ughughan ye.” Ọtẹn nokhuo ọkpa na tie ẹre Maira khare wẹẹ: “Ukpo 90 ẹre ọse mwẹ ọkpa ye. Ukpo 57 ẹre ọ ya diẹn mwẹ. Sokpan, I i mobọ ye ọna rre rhunmwuda, iku vbe ogiẹ ẹre ima ya ya egbe khian, ugbẹnso, ma ghi vbe koko ghee ikueta. Ma vbe rhie ibude ne egbe vbe ima ghaa rre uwu ọlọghọmwa.”

16. Vbọzẹ nọ na khẹke ne ima lele etẹn ni khian eniwanrẹn nẹ ya miẹn ọbo ebo?

¹⁶ Lele iran ya miẹn ọbo ebo vbe owa isinmwiegbe. U gha sẹtin gu iran ru emwamwa imọto ne iran khian la gha khian, u gha vbe sẹtin hia na miẹn wẹẹ, a gbaroghe iran ẹse. (Aiz 1:17) Ọbo ebo ghaa gu iran guan, u sẹtin gu iran gha gbẹnnẹ emwi eso ye otọ. Ọtẹn nokhuo ọkpa na tie ẹre Ruth nọ khian ọmaẹn nẹ, khare wẹẹ: “Ẹghẹ ni bun mẹ ọkpa gha ya miẹn ọbo ebo, ọ ghi gha ya mwẹ gbe akiyeye. Avbe ọbo ebo sẹtin tama mwẹ wẹẹ, ‘Emwi rhọkpa i ru ruẹ, wẹ ẹre ọ wa roro ẹre vberriọ.’ Sokpan, ọmwa gha lele mwẹ gha khian, ọbo ebo i ya obọ vberriọ mu mwẹ. I wa ya ekhọe hia kpọnmwẹ etẹn nikpia kevbe etẹn nikhuo ni rhie ẹghẹ ladian ya gha lele mwẹ yo ọghe ọbo ebo.”

17. De odẹ eso ne u gha ya sẹtin deba etẹn ni khian eniwanrẹn nẹ kporhu?

¹⁷ Gha deba iran kporhu. Etẹn eso ni khian ọmaẹn nẹ i sẹtin kporhu ke owa ya sẹ owa. Vbe igiemwi, u gha sẹtin tama ọtẹn nokhuo nọ khian ọmaẹn nẹ nọ do deba ruẹ vbe ikporhu ọghe uhanhan na waa ebe yi. U sẹtin kue mu aga lele egbe nọ mieke na sẹtin tota sikẹ uhanhan nii. Ra u sẹtin vbe tama ọtẹn nokpia nọ khian enọwanrẹn nẹ, nọ do deba ruẹ vbe u ghaa gu ọmwa ruẹ e Baibol, u sẹtin kue ya gu nene ọmwa ruẹ e Baibol vbe owa ẹre. Ediọn gha sẹtin vbe ru emwamwa iko na do a ke ladian vbe ikporhu, vbe owa ọtẹn nọ khian enọwanrẹn nẹ nọ mieke na sẹtin ladian vbe ikporhu. E Jehova wa gbọyẹmwẹ ye emwi ne ima ru ya rhie ọghọ ne etẹn ni khian eniwanrẹn nẹ, kevbe ne ima ya rhie ẹre ma wẹẹ, ma hoẹmwẹ iran.​—Itan 3:27; Rom 12:10.

18. Vbe ima khian zẹ iro yan vbe ako iruẹmwi nọ ghi lelẹe?

¹⁸ Ako iruẹmwi na ye ima ẹre rre wẹẹ, e Jehova gele wa hoẹmwẹ etẹn ni khian ọmaẹn nẹ, aro nọ ghaan ẹre ọ vbe ya ghee iran. Erriọ ẹre ima ne etẹn ni rre iko vbe hoẹmwẹ iran! Ọlọghọmwa nọ lele ọmaẹn khian i re nekherhe, sokpan, e Jehova gha ru iyobọ nuẹn ya sẹtin gha sọyẹnmwẹ. (Psm 37:25) Rhunmwuda ọni, te ọ khẹke ne u gha ghọghọ, rhunmwuda ẹdẹ nọ ma he gbe ẹre ọ maan sẹ, ọni nọ wẹẹ, agbọn gha maan sẹ vbene ọ ye na vbe odaro! Etẹn ni gbaroghe emwa ni khian eniwanrẹn nẹ, ibiẹka ra ọse ne egbe ma rran ghi vbo? Vbọ khian ru iyobọ ne uwa, ne uwa ye gha ghọghọ? Ma gha rhie ewanniẹn ye ọta na vbe ako iruẹmwi nọ ghi lelẹe.