“Ngaˇ ya shiˇ naˇ kʼawꞈ nui kʼahˇ shiˇ ma”

Aˬ buˇ zaˬ guˬ tiˬ gʼaˬ sahˬ paˬ hawˇ nymˇ laꞈ kʼoeˇ dzoeˬ dzaˬ nuiˇ mahˬ˗ahˇ nuiˇ luꞈ˗eu sahˬ paˬ˗euˬ mehˬ shi cah cah˗ehˇ le luꞈ˗eu meh. Sahˬ paˬ maˬ kuˇ gaˇ le naˇ ya shiˇ gaˇ keuˆ nya˗eu lehˇ aˬ yawꞈ siˬ nya meh. Aˬ yawꞈ guˆ kʼawꞈ cah cah˗ehˇ le˗euˬ meh. Aˬ yawꞈ naˇ aˬ suˇ gʼaˬ nga? Aˬ jeˬ miˇ neh sahˬ paˬ jawˇ gaˇ le˗euˬ nga?

Aˬ yawꞈ˗euˬ tsawˇ myahˇ naˇ Iˇsaˬtaˆ meh. Aˬ yawꞈ nyiˇ ngeh neh aˬ da aˬ ma shiˇ˗euˬ miˇ neh, aˬ yawꞈ˗euˬ yuiꞈ nyiˇ pyeuꞈ˗eu Mawˬdaˬkehˇ “aˬ yawꞈ˗ahˇ cu huiˬ˗euˬ meh.” Aˬ yawꞈ nyaꞈ Paˇshaˇ miˇ kʼahˬ Suˇsaˬ meuˬ˗ahˇ jawˇ˗eu meh. Mawˬdaˬkehˇ˗aˬ sahˬ paˬ˗euˬ gaˇ mˇ˗eu tiˬ gʼaˬ pyeuꞈ meh. Iˇsaˬtaˆ˗aˬ “seuˆ dzeuꞈ aˇ gʼehˇ muiˬ dui dui˗eu zaˬ miˬ aˬ buˇ tiˬ gʼaˬ pyeuꞈ˗eu meh.”

Tiˬ nah sahˬ paˬ Dzeuˬsehˆ miˬ zaˬ sheuˬ paˇ˗eu lehˇ noeˬ tsehˆ˗euˬ meh. Teu miˇ neh miˇ kʼahˬ tiˬ kʼahˬ kʼahˬ lah˗ahˇ jawˇ˗eu aˇ gʼehˇ muiˬ˗eu miˬ daꞈ daꞈ shuiꞈ˗ahˇ bi poˆ˗euˬ meh. Sahˬ paˬ˗euˬ gaˇ mˇ˗eu deuˬ Iˇsaˬtaˆ muiˬ dui dui gaˇ haw mawˇ˗awˇ aˬ yawꞈ˗ahˇ sahˬ paˬ˗euˬ hawˇ nymˇ˗ahˇ kuˇ laꞈ˗euˬ meh. Aˬ yawꞈ˗ahˇ maˬ kuˇ gʼeh mi naˆ˗ehˇ Mawˬdaˬkehˇ aˬ yawꞈ˗aˬ Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ pyeuꞈ˗eu gaˇ kawˆ “aˬ cawˬ maˬ bi siˬ ni zaꞈ taˬ” lehˇ ehˇ nehˬ˗euˬ meh.

Sahˬ paˬ hawˇ nymˇ˗ahˇ jawˇ ngeh “Iˇsaˬtaˆ˗ahˇ kʼaˇ mawˇ˗euˬ tsawˇ haˬ yawˬ gʼaˬ na luꞈ, aˬ yawꞈ˗ahˇ gʼawˬ shaˬ gaˬ˗eu nui ma ahˇ˗eu meh.” Ba la 12 siˬ byah ni laˆ muiˬ gʼaˬ naˇ aˬ yawꞈ˗ahˇ sahˬ paˬ˗euˬ mehˬ shi kuˇ gʼeh˗euˬ meh. Teu ngeh ‘aˬ yawꞈ˗ahˇ sahˬ paˬ mawꞈ dzehˬ leˇ˗awˇ gaˬ dzehˬ˗eu meh.’ Teu miˇ neh aˬ yawꞈ˗ahˇ sahˬ paˬ ma bi geuꞈ˗euˬ meh. Nymˬ˗mˇ aˬ yawꞈ miˇ tsaˬ kʼoeˇ taˆ neh baoˬ huiˬ dui dui˗eu sahˬ paˬ˗euˬ miˬ zaˬ pyeuꞈ laˇ mehˬ. Ehˇ kʼawꞈ Iˇsaˬtaˆ Mawˬdaˬkehˇ˗euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ˗awˇ, aˬ yawꞈ Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ pyeuꞈ˗eu gaˇ kawˆ aˬ cawˬ˗ahˇ maˬ ehˇ nehˬ˗aˬ.

Teu ngeh sahˬ paˬ Haˬmaˬ˗ahˇ aˬ yawꞈ jiˇ naˇ kʼaˇ huiˬ˗eu gʼaˬ bi geuꞈ˗euˬ meh. Haˬmaˬ Mawˬdaˬkehˇ˗ahˇ bye dui dui˗eu meh. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ Mawˬdaˬkehˇ˗aˬ aˬ yawꞈ˗ahˇ maˬ aw byaˆ˗a. Mawˬdaˬkehˇ toˆ˗ehˇ maˬ jahˇ˗eu teu naˇ Miˬyehˇ˗ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ˗eu gaˇ mˇ zaˬ tiˬ gʼaˬ pyeuꞈ˗eu miˇ neh meh. Haˬmaˬ˗aˬ Miˬyehˇ˗ahˇ muiˇ˗eu tsawˇ jeuˬ˗ahˇ neh dehꞈ le˗euˬ gaˇ duˇ˗eu meh. Haˬmaˬ Mawˬdaˬkehˇ˗ahˇ bye dui dui˗awˇ, miˇ kʼahˬ teu kʼahˬ˗ahˇ jawˇ˗eu Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ dawˬ tawˆ luꞈ˗ahˇ sehꞈ dzeh jiˇ˗eu lehˇ bawˬ toˆ toˆ˗euˬ meh. Mawˬdaˬkehˇ gaˇ kawˆ teu˗ahˇ ya siˬ ngeh noeˬ shaˬ noeˬ zahˬ dui dui˗euˬ meh. Teu miˇ neh Iˇsaˬtaˆ˗ahˇ sahˬ paˬ jawˇ gaˇ le˗awˇ Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ˗ahˇ ka kʼoꞈ nehˬ laꞈ lehˇ shaˇ leˇ˗awˬ lehˇ bi ehˇ nehˬ˗iˇ˗euˬ meh. Toˆ˗ehˇ jahˇ˗eu gʼaˇ duˬ Iˇsaˬtaˆ nui kʼaˬ ya ahˇ dui dui meh.

Iˇsaˬtaˆ Mawˬdaˬkehˇ˗ahˇ sahˬ paˬ maˬ kuˇ gaˇ le naˇ ya shiˇ gaˇ keuˆ nya˗eu lehˇ ehˇ nehˬ˗euˬ meh. Sahˬ paˬ˗aˬ nui ma aˇ dzehˬ˗ehˇ pehˇ coeˇ˗eu tiˬ gʼaˬ pyeuꞈ meh. Toˆ˗ehˇ gʼeh kʼawꞈ Mawˬdaˬkehˇ Iˇsaˬtaˆ˗ahˇ gʼaˬ biꞈ nehˬ˗awˇ, Yeˬhawˇbaˬ˗euˬ tsawˇ haˬ deuˬ˗ahˇ bi haw piˇ˗eu gʼaˇ duˬ nawˬ˗ahˇ sahˬ paˬ ma bi pyeuꞈ laˇ˗euˬ maˬ siˬ tawˇ lehˇ ehˇ nehˬ˗euˬ meh. Teu ngeh Iˇsaˬtaˆ kʼaˬ duˬ ni gʼeh laˇ˗awˇ “Ngaˇ ya shiˇ naˇ kʼawꞈ, nui kʼahˇ shiˇ ma” lehˇ ehˇ˗eu meh. Kʼoeˇ naˇ aˬ yawꞈ˗euˬ tsawˇ haˬ deuˬ˗ahˇ smˬ nah byah ni tiˬ jeˬ˗iˬ maˬ dzaˬ maˬ dawˇ ni lah lehˇ ehˇ nehˬ˗euˬ meh. Iˇsaˬtaˆ hawˇ˗eu Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ deuˬ caw ba nehˬ laꞈ lehˇ guiˬ lahˬ shaˇ dui dui˗euˬ yaw duˬ baw meh. Smˬ nah byah laˇ ngeh Iˇsaˬtaˆ sahˬ paˬ jawˇ gaˇ le˗euˬ meh.

Iˇsaˬtaˆ dzoeˬ dzaˬ nuiˇ mahˬ jaˆ˗eu kuˆ lawˆ˗euˬ mehˬ shi yawꞈ luꞈ gaˇ ya mawˇ ngeh sahˬ paˬ nui ma maˬ pehˇ˗a. Aˬ yawꞈ˗ahˇ sehꞈ lehˇ jiˇ dawˬ maˬ biꞈ˗aˬ. Aˬ jeˬ loˬ nya lehˇ naˇ haˬ˗euˬ meh. Iˇsaˬtaˆ aˬ yawꞈ neh sahˬ paˬ hawˇ˗eu Haˬmaˬ˗euˬ gʼaˇ duˬ lehˬ hmˬ taˬ˗euˬ dzaˬ byawˇ˗ahˇ oe nehˬ laꞈ lehˇ shaˇ˗euˬ meh. Iˇsaˬtaˆ nui gahˇ ahˇ˗eu laꞈ kʼoeˇ yaw kʼaˆ˗ehˇ yahˇ˗eu meh. Hawˬ dzaˬ taꞈ luꞈ ngeh Haˬmaˬ neh bawˬ toˆ toˆ taˬ˗euˬ gaˇ kawˆ tiˬ jeˬ˗iˬ maˬ ehˇ nehˬ˗aˬ. Sahˬ paˬ hawˇ˗eu Haˬmaˬ˗ahˇ ni shawˬ jiˇ oe nehˬ laꞈ lehˇ paˇ kuˇ˗euˬ meh. Haˬmaˬ sahˬ paˬ hawˇ˗eu Iˇsaˬtaˆ jawˇ gaˇ nyiˬ poˆ aˬ yawꞈ poˆ maˬ iˇ mi naˆ˗ehˇ Mawˬdaˬkehˇ˗ahˇ paꞈ gʼeu sehꞈ˗eu gʼaˇ duˬ kʼawˇ zeuˇ tiˬ zeuˇ bi ka tuˇ˗euˬ meh. Aˬ cawˬ˗ahˇ yaw doeˇ jahˇ˗eu lehˇ leh jeh˗euˬ jeˬ aˬ yawꞈ˗ahˇ keuˆ le˗eu gʼeh meh.

Nyiˬ nah tiˬ nah hawˬ dzaˬ taꞈ luꞈ ngeh sahˬ paˬ Iˇsaˬtaˆ˗ahˇ aˬ jeˬ geuꞈ mawꞈ nya lehˇ paˇ naˇ haˬ˗euˬ meh. Nymˬ˗mˇ poˆ naˇ Iˇsaˬtaˆ ehˇ nehˬ˗euˬ meh. Iˇsaˬtaˆ yaw zeu baw˗eu laꞈ kʼoeˇ sahˬ paˬ˗ahˇ ngaˇ hawˇ˗eu ngaˬ˗euˬ tsawˇ haˬ deuˬ˗ahˇ sehꞈ˗eu lehˇ leh jeh luꞈ˗eu tsawˇ haˬ tiˬ gʼaˬ jawˇ nga lehˇ ehˇ nehˬ˗euˬ meh. Maˬ paˇ laˆ bahˬ ma lehˇ noeˬ˗euˬ kʼawꞈ, nymˬ˗mˇ naˇ sahˬ paˬ˗ahˇ kʼawꞈ deuˬ laˇ nya˗eu miˇ neh ehˇ˗eu ma lehˇ ehˇ nehˬ˗euˬ meh. Sahˬ paˬ Dzeuˬsehˆ zahˬ leˇ˗awˇ teu aˬ suˇ gʼaˬ˗a lehˇ naˇ haˬ˗euˬ meh. Iˇsaˬtaˆ haiˬ dui doeˇ dui dui˗eu teu gʼaˬ naˇ Haˬmaˬ meh lehˇ ehˇ˗eu meh. Sahˬ paˬ nui ma pehˇ dui dui laˇ˗awˇ Haˬmaˬ˗ahˇ bi sehꞈ˗euˬ meh. Haˬmaˬ aˬ yawꞈ neh Mawˬdaˬkehˇ˗ahˇ paꞈ gʼeu˗eu lehˇ bi ka tuˇ˗euˬ kʼawˇ zeuˇ˗ahˇ aˬ yawꞈ bi paꞈ gʼeu sehꞈ˗euˬ meh.

Haˬmaˬ Mawˬdaˬkehˇ hawˇ˗eu Miˬyehˇ˗euˬ tsawˇ haˬ deuˬ˗ahˇ Paˇshaˇ miˇ kʼahˬ˗ahˇ neh laˆ byoˆ jiˇ ma lehˇ noeˬ˗euˬ meh. Ehˇ kʼawꞈ Yeˬhawˇbaˬ hawˇ˗eu aˬ yawꞈ˗euˬ tsawˇ haˬ˗ahˇ muiˇ˗eu deuˬ Haˬmaˬ nehˬ˗ehˇ tiˬ kawˆ loꞈ˗ehˇ bi sehꞈ jiˇ˗euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ nymˬ˗mˇ poˆ jiˇ nui jah ahˇ˗awˇ kʼaˬ duˬ ni gʼeh˗eu aˬ buˇ zaˬ guˬ tiˬ gʼaˬ˗ahˇ zmˬ˗awˇ aˬ yawꞈ˗euˬ tsawˇ haˬ deuˬ˗ahˇ ka kʼoꞈ nehˬ ngaˬ˗aˇ.

Jaˇliꞈ aˇ deuˆ heu deuˬ˗ahˇ gui:

• Iˇsaˬtaˆ 1:1–9:1, 5, 13-17

Ja sawˇ˗eu gʼaˇ duˬ:

Iˇsaˬtaˆ kʼaˬ duˬ ni gʼeh˗eu lehˇ aˬ joˇ joˆ˗ehˇ mˇ mawˇ˗euˬ nga?

Naꞈ suiˇ ni poˆ tseˇ

1. 1. Gaˇ hu˗euˬ gaˇ kawˆ˗ahˇ haw ngeh, gaˇ kawˆ heu maˇ diˇ ngeuˇ˗eu lehˇ aˬ joˆ˗ehˇ siˬ laˇ nga? (ia˗SI 160, oeˬ coeˇ oeˬ bawˬ) (Aˇ baˇ 1)

   Dawˬ kʼoꞈ

   

   Ungnad, Arthur. “Neubabylonische Privaturkunden aus der Sammlung Amherst.” Archiv für Orientforschung, vol. 19, 1959, pp. 74–82

2. 2. Mawˬdaˬkehˇ aˬ jeˬ miˇ neh Haˬmaˬ˗ahˇ pawˬ tsuiꞈ pawˬ dmˬ dmˬ˗awˇ uˬ duˬ maˬ tahˬ˗euˬ kʼawꞈ pyeuꞈ nya nga? (ia˗SI 151 ¶18)

   Dawˬ kʼoꞈ

3. 3. Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ deuˬ˗ahˇ laˆ cawˆ˗eu leh jeh gaˇ Saˬdaˬ hawˇ˗eu aˬ yawꞈ paw pyawˬ˗eu deuˬ jiˇ keuˬ˗eu lehˇ aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ nya nga? (g02 9/8 7 ¶3–8 ¶2-wcgr˗SI) (Aˇ baˇ 2)

   Dawˬ kʼoꞈ

   

   Cube. Lot of Yahali, puru. Neo˗Assyrian Clay. (YPM BC 021122). Courtesy of the Peabody Museum, Division of Anthropology, Babylonian Collection, Yale University; peabody.yale.edu

4. 4. Iˇsaˬtaˆ hawˇ˗eu Mawˬdaˬkehˇ aˬ jeˬ˗euˬ maˬ keuˆ laˇ miˇ ehˇ taˬ˗euˬ dawˬ˗ahˇ bi byah laˇ˗euˬ nga? (ia˗SI 164, oeˬ coeˇ oeˬ bawˬ)

   Dawˬ kʼoꞈ

Aˬ joˆ˗ehˇ zmˬ˗iˇ nya nga lehˇ shaˇ noeˬ

• Iˇsaˬtaˆ Yeˬhawˇbaˬ˗ahˇ uˬ duˬ tahˬ˗eu tsawˇ haˬ deuˬ nehˬ˗ehˇ gʼawˬ mahˇ ni kaˬ gaˇ ya jawˇ kʼawꞈ nui gahˇ ahˇ˗awˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ˗euˬ meh. Zaˬ guˬ deuˬ Iˇsaˬtaˆ˗ahˇ aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya nga?

  Dawˬ kʼoꞈ

• Iˇsaˬtaˆ nui ma gʼawˬ mahˇ ni taˬ˗awˇ yaw gahˇ gahˇ lehˇ gʼeh˗eu uˬ taꞈ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ˗ehˇ gʼeh˗eu miˇ neh sahˬ paˬ aˬ yawꞈ ehˇ gaˇ naˇ haˬ˗euˬ meh. Ka li zaˬ pyeuꞈ˗eu zaˬ miˬ zaˬ deuˬ Iˇsaˬtaˆ˗ahˇ aˬ joˆ˗ehˇ dzaw geuꞈ nya nga? (Aˇ baˇ 3)

  Dawˬ kʼoꞈ

  

• Iˇsaˬtaˆ˗euˬ kʼaˬ duˬ ni gʼeh˗eu jeˬ˗ahˇ aˬ joˆ˗ehˇ dzaw geuꞈ nya nga siˬ?

  Dawˬ kʼoꞈ

Naꞈ suiˇ ni shaˇ noeˬ

• Gaˇ kawˆ heu Yeˬhawˇbaˬ nehˬ˗ehˇ taꞈ leˇ˗awˇ ngaˬ˗ahˇ aˬ jeˬ bi siˬ laꞈ nga?

  Dawˬ kʼoꞈ

• Gaˇ kawˆ heu miˇ shuiꞈ˗ahˇ Yeˬhawˇbaˬ neh saˇ jaˇ dzaˬ taˬ˗euˬ jeˬ nehˬ˗ehˇ aˬ joˆ˗ehˇ taꞈ nga?

  Dawˬ kʼoꞈ

• Iˇsaˬtaˆ gʼoꞈ dehꞈ laˇ ngeh ngaˇ aˬ jeˬ naˇ haˬ paˬ nga?

  Dawˬ kʼoꞈ

Haw lahˬ

Zaˬ deuˬ Iˇsaˬtaˆ˗ahˇ aˬ jeˬ jeˇ dzaw geuꞈ nya˗eu lehˇ dawˬ caˇ biˬdiˬoˬ heu laꞈ kʼoeˇ haw.

Iˇsaˬtaˆ kʼaˬ duˬ ni gʼeh (2:09)

Nymˬ˗mˇ iˬ nah˗euˬ mehˇ nmˇ deuˬ Iˇsaˬtaˆ˗ahˇ dzaw geuꞈ˗eu laꞈ kʼoeˇ nui jah taꞈ˗euˬ mehˇ nmˇ deuˬ˗ahˇ aˬ joˆ˗ehˇ caw ba nehˬ˗euˬ nga?

Nui ma mahˇ˗eu baˬ da neh saˇ jaˇ dzaˬ taˬ˗euˬ loꞈ˗ehˇ jeˬ biˇ za˗euˬ deuˬ˗ahˇ dzaw geuꞈ—Mawˬdaˬkehˇ hawˇ˗eu Iˇsaˬtaˆ (3:05)