Mɩnla Ti Mɔɔ Bayɩbʋlʋ Nu Egyinalɛzʋ-Ndwokɔ Nwʋ Hyinyia a?

1-2. (a) Mɩnla ti mɔɔ yɛkɔhʋla kɛhã kɛɛ Bayɩbʋlʋ dɩ buuku be mɔɔ ɩhyɛ paa a? (b) Mɩnla ti mɔɔ mfasʋ lanwʋ la wɔ Bayɩbʋlʋ zʋ wɔ nnɛ a?

BAYƖBƲLƲ yɩ dɩ buuku be mɔɔ ɩhyɛ paa. Alʋbɔ kɛyɛ 3,500 mɔɔ idua numɔ nɩ yɛ bɔwɔlɩ yɩ tʋ kɛɛ bɛkɛlɛɛ Bayɩbʋlʋ yɩ a, na bɛhɛlɛlɩ bowieli nɩ, alʋbɔ kɛyɛ 2,000 ɛdɩ. Naasʋ̃, “Nyamɩnlɩ Odwokɔ” mɔɔ ɩwɔ numɔ nɩ lanwʋ la yɛ egyima wɔ nnɛ, na tumi wɔ nu. (Hib. 4:12; 2 Tim. 3:​16, 17) Mmenii abʋmɩ abʋmɩ sʋ̃maa mɔɔ bɔwɔ ɛkɛnɩ nnɛ nɩ va Bayɩbʋlʋ nu fʋlɔdulɛ yɛ egyima ma ɩwʋwa bɛ ma bezizi abɔkɔba na bɛ anyɩ le.

² Naasʋ̃ mɩnla ti mɔɔ fʋlɔdulɛ mɔɔ ɩwɔ buuku dadampɔ eyi nu nɩ, ɔkʋla fa yɛ egyima wɔ nnɛ po a? Sianti anwɩ̃ be ti a. Mɔɔ ili bɔmʋnlɩ, Bayɩbʋlʋ nu ndwokɔ yɩ zʋ̃ Nyamɩnlɩ tɩyasɩvʋlɔ nɩ kɛnɩ, mɛyɩ yɛ ɩdɩ Dɩyɛwɔlɛvʋlɔ mɔɔ izi nɣɛlɛbɛ ɩtɛla enii bela a. (1 Tim. 4:10; Wul. 16:​26, 27) Mɔɔ ɩtɔ zʋlɔ anwɩ̃, bɛhɛlɛlɩ Bayɩbʋlʋ yɩ wɔ ɔhʋanɩ be zʋ mɔɔ numɔ fʋlɔdulɛ yɩ iádua numɔ kyɩ̃. Mɛyɩ ti mɔɔ babʋmɩ nnɛ munwala nɩ, numɔ fʋlɔdulɛ yɩ lanwʋ la bʋwa mmenii yi a.

3. Mɩnla ndwokɔɣizialɛ yɛ yekenyia nwʋmɔ munwalɩyɛ wɔ dɩyɛzumanlɛ eyi nu a?

³ Mɩnla yɛ lɛ Bayɩbʋlʋ nu egyinalɛzʋ-ndwokɔ a? Mɩnla ti mɔɔ yehyinyia yɩ wɔ nnɛ a? Sɛ yɛkɩngaa Bayɩbʋlʋ yɩ a, kɛ ɩkɛyɛ na yɛanwʋ egyinalɛzʋ-ndwokɔ mɔɔ ɩwɔ numɔ nɩ a? Yekenyia ndwokɔɣizialɛ eyimmɔ nwʋ munwalɩyɛ wɔ dɩyɛzumanlɛ eyi nu. Akʋ̃ sʋ̃, yɛkɔnwʋ kezimɔ Gyisɛsɩ yɩ ehilehilelɛ ma yɛnwʋ mfasʋ mɔɔ ɩwɔ Bayɩbʋlʋ nu egyinalɛzʋ-ndwokɔ zʋ.

MƖNLA YƐ LƐ BAYƖBƲLƲ NU EGYINALƐZƲ-NDWOKƆ A?

4. Mɩnla yɛ lɛ Bayɩbʋlʋ nu egyinalɛzʋ-ndwokɔ a?

⁴ Bayɩbʋlʋ nu egyinalɛzʋ-ndwokɔ dɩ nɔhʋanlɛ ndwokɔ be mɔɔ ɩma yɛnwʋ Gyehova yɩ adwɩnɩ wɔ nninyeni nwʋ. Na itwu mmɩlɩ be a, yɛnwʋ ɔzɔ egyinalɛzʋ-ndwokɔ yɩ wɔ mmɛla nu. (Mt. 22:37) Mbɔmɩ sʋ̃maa nɩ, mmɩlɩ anzɛnyɩɩ bʋwabɩlɛ pɔkyɩɩ be yɛ ɩmanlɩ bɛhyɛlɩ mmɛla azʋlɔtʋ be mɔɔ ɩwɔ Bayɩbʋlʋ yɩ nu nɩ a. Naasʋ̃ sianti mɔɔ Gyehova hyɛlɩ ɔzɔ mmɛla azʋlɔtʋ yɩ bʋwa yɛ ma yɛnwʋ kezimɔ Gyehova dwɩ̃ nɩɩ mɔɔ nwʋmɔ hyinyia yɩ. Na mɔɔ ɩdɩ yɛ lɛ kɛɛ, adwɩnɩ mɔɔ ɩwɔ wɔ ɔzɔ mmɛla azʋlɔtʋ yɩ nu nɩ ɩázɩnza kyɩ̃. (Ndw. 119:111) Meti, sɛ bʋwabɩlɛ be nwʋ mmɛla sɩnza anzɛnyɩɩ mmɛla bela íni kɛnɩ mɔɔ ɩfalɩ nwʋmɔ po a, sa yɛkʋla yɛnwʋ kezimɔ Gyehova tɩ nɣanlɩ wɔ nwʋmɔ.—Ayɩ. 40:8.

5. Ma ndianwʋ fa kilehile sʋnʋnkʋ̃ mɔɔ ɩwɔ mmɛla nɩɩ egyinalɛzʋ-ndwokɔ nu. (Kila mfonyini yi sʋ̃.)

⁵ Bɛmá yehila ndianwʋ be mɔɔ ɩkɔwʋwa yɛ ma yɛkɛdɩ sʋnʋnkʋ̃ mɔɔ ɩwɔ mmɛla nɩɩ egyinalɛzʋ-ndwokɔ nu nɩ tʋ. Enlinlɛ be kɔhʋla kɛhã kehile yɩ ɣa kɛɛ, ‘Áma ɔsɔ kyansɩ mɔɔ ɩda sɩnɩ yɩ zʋ nɩ nu.’ Eyi dɩ mmɛla. Naasʋ̃ adwɩnɩ anzɛnyɩɩ egyinalɛzʋ-odwokɔ mɔɔ ɩwɔ ɔzɔ mmɛla yɩ nu yɛ lɛ kɛɛ: Sɛ ɔsɔ debe mɔɔ ɩyɛ ɛhyɩmɛ nu a, sa epila. Egyinalɛzʋ-odwokɔ eyi ɩávalɩ kyansɩ mɔɔ ɩda sɩnɩ zʋ yɩzayɩ nkʋ̃tɩnyɩɩ nwʋ. Kɛ ndianwʋ nɩ, sɛ abiye sɔ debe dɩkɛɛ iron, heater, anzɛnyɩɩ debela mɔɔ ɩyɛ ɛhyɩmɛ nu a, sa ɩkʋla ɩyɩba yɩ anzɛnyɩɩ ipila yɩ. Na sa ɔkʋla fa ɔzɔ egyinalɛzʋ-ndwokɔ yɩ di egyima wɔ dɩka bela mɔɔ ɔwɔ nɩ. Ɩwɔ numɔ, mmɩlɩ mɔ kuakula yɩ inyii nɩ, mɔɔ ɩdɩ bela sa ɩfa kyansɩ ɩnʋnwa dɩyɛ, naasʋ̃ nwʋmɔ kehyinyia kɛɛ ikila bʋwɔ na ɩáyɩbalɩ yɩ. Meti ɩwɔ numɔ kɛɛ mmɛla yɩ kɔhʋla kɛzɩnza dɩyɛ, naasʋ̃ egyinalɛzʋ-odwokɔ mɔɔ ɩwɔ numɔ nɩ mɛyɩ, ɩázɩnza kyɩ̃.

MƖNLA TI MƆƆ BAYƖBƲLƲ NU EGYINALƐZƲ-NDWOKƆ NWƲ HYINYIA A?

6. (a) Mɩnla yɛ Gyehova ma yɛ sa hã yɩ wɔ yi Odwokɔ yɩ nu a? (b) Mɩnla yɛ ikile kɛɛ Gyehova wɔ ye nu anwʋlazʋ a?

⁶ Iluwakɛɛ Gyehova dɔ yɛ paa nɩ ti, ɩma mmɛla yɛ na ama yɛábilalɩ yɛ nwʋ anzɛnyɩɩ mmenii mvʋlɔ. (Gye. 2:11) Akʋ̃ sʋ̃, ɩbʋwa yɛ ma yɛnwʋ egyinalɛzʋ-ndwokɔ anzɛnyɩɩ adwɩnɩ mɔɔ ɩwɔ ɔzɔ mmɛla yɩ nu. Naasʋ̃ kɛ dɩyɛ bela yɛ Gyehova hyɛ nwʋmɔ mmɛla a. Mfomi ɩma yɛ ɔhʋanɩhilelɛ azʋlɔtʋ wɔ Bayɩbʋlʋ yɩ nu mɔɔ sɛ odwokɔ be nwʋ mmɛla pɔkyɩɩ íni Bayɩbʋlʋ yɩ nu po a, yɛkʋla yeduwa zʋlɔ yesizi abɔkɔba anzɛnyɩɩ yɛyɛ mɔɔ ɩtɩnɣɛ. Gyehova va yɛ ɛpɛ ɩma yɛ, meti kɛ dɩyɛ bela yɛ ɩhyɛ nwʋmɔ mmɛla a. Eyi ma yɛnwʋ kɛɛ ɩwɔ ye nu anwʋlazʋ na ɩpɛ kɛɛ yɛzayɛ yɛzʋ̃ yɛ ɛpɛ nu yesizi abɔkɔ mɔɔ ikile kɛɛ yɛdɔ yɩ na yɛpɛ kɛɛ yɛyɛ sutiye yɛma yɩ.—Gal. 5:13.

7. Ma ndianwʋ fa kilehile mfasʋ mɔɔ ɩwɔ egyinalɛzʋ-ndwokɔ zʋ. (Kila mfonyini yi sʋ̃.)

⁷ Sɛ yɛnwʋ adwɩnɩ anzɛnyɩɩ egyinalɛzʋ-ndwokɔ mɔɔ ɩwɔ Gyehova yɩ mmɛla be nu a, kɛ ɩkɔwʋwa yɛ ikeze a? Ma yezunzu ndianwʋ eyi nwʋ yehila. Sɛ ɔkɔ nnɩka azʋlɔtʋ be a, bɛfa ndwɩyɛlɛ azʋlɔtʋ be bekyinangyina ɔhʋanɩ yɩ nwʋ, na ɩma dɩlayɩvamaa nwʋ mmɛla mɔɔ ɩsɛ kɛɛ bedidili zʋlɔ mmɩlɩ mɔ bɛkãã kaalɩ nɩ. Kɛ ndianwʋ nɩ, ɩma dɩlayɩva be nwʋ dɩka mɔɔ ɩsɛ kɛɛ ɩdɩdagyɩ, ɩkɔ tɔlɔnwa, anzɛnyɩɩ ikyina. Ɔzɔ la yɛ Kilisinyiamaa bɔ mmɔdɩnɩ kɛɛ bɔkɔhwɩ̃ bɔ nwʋ wɔ dɩyɛ bela mɔɔ Bayɩbʋlʋ yɩ kã nwʋmɔ odwokɔ pɔkyɩɩ kɛɛ ɩdɩbɛ nɩ nwʋ a. Naasʋ̃ ndwɩyɛlɛ be sʋ̃ wɔ kɛnɩ a, ɩma dɩlayɩva be nwʋ asianɩ azʋlɔtʋ mɔɔ ɩkɔhʋla keyiyia wɔ ɔhʋanɩ yɩ zʋ. Kɛ ndianwʋ nɩ, ndwɩyɛlɛ yɩ be ma dɩlayɩvamaa nwʋ kɛɛ, ɔhʋanɩ yɩ zʋ dɩka be wɔ kɛnɩ mɔɔ ɩyɛ ndɩlɩkɛ anzɛnyɩɩ nnamɩ tua numɔ wɔ kɛnɩ. Meti dɩlayɩva mɔɔ yɩ nwʋ wʋkwa nɩ, sɛ ɩnwʋ ndwɩyɛlɛ mɔɔ ɩbɔɔ yɩ kɔkɔ a, ɩda yɩ nwʋ zʋ paa. Ɔzɔ la yɛ Kilisinyiamaa sʋ̃ kila bʋwɔ paa na nninyeni mɔɔ bɔdwɩnɩndwɩnɩ nwʋmɔ nɩ ɩámanlɩ Gyehova iálili ɛyɛkɛ a. Sɛ bɔkɔhʋla bekezizi abɔkɔba a, ɩsɛ kɛɛ bɔnwʋ kezimɔ Gyehova dwɩnɩ nninyeni nwʋ.

8. Kɛmɔ Wulomimaa 12:​1, 2 kile nɩ, sɛ yɛkɩngaa Bayɩbʋlʋ yɩ na yɛpɩbɛ egyinalɛzʋ-ndwokɔ mɔɔ ɩwɔ numɔ nɩ a, kɛ ɩkɔwʋwa yɛ ikeze a?

⁸ Mɩnla ti mɔɔ Gyehova ɩáhyɛ dɩyɛ bela nwʋ mmɛla ɩma yɛ a? Iluwakɛɛ ɩbʋwa yɛ ma yɛnwʋ yɩ adwɩnɩ wɔ nninyeni nwʋ. Sɛ yɛkɩngaa Bayɩbʋlʋ nu odwokɔ be a, yɛbɔ mmɔdɩnɩ kɛɛ yɛkɔnwʋ ozumalɛdɩyɛ mɔɔ ɩwɔ numɔ nɩ, na yɛdwɩnɩndwɩnɩ nwʋmɔ yɛkɔ aɣinzi. Yɛbɔ mmɔdɩnɩ kɛɛ yɛkɔnwʋ sianti mɔɔ Gyehova manlɩ bɛhɛlɛlɩ ɔzɔ ozumalɛdɩyɛ yɩ wɔ yi Odwokɔ yɩ nu nɩɩ kezimɔ yɛkɔhʋla kɛva keli egyima. Eyi bʋwa yɛ ma yesunzu nninyeni nwʋ mmɩlɩ mɔ yɛsʋ̃mɩɩ Gyehova nɩ. Na mɛyɩ ma yɛnwʋ “nninyeni mɔɔ Nyamɩnlɩ ɩpɛ yɩ, nninyeni mɔɔ bɛdɩ baaba, nninyeni mɔɔ bɔsɔ Nyamɩnlɩ yɩ anyɩ nɩɩ nninyeni mɔɔ bɛdɩ ngɩnlɩma baaba nɩ.”—Kɩnga Wulomimaa 12:​1, 2.a

9. Sɛ yɛfa Bayɩbʋlʋ nu egyinalɛzʋ-ndwokɔ yedi egyima a, mɩnla mfasʋ fʋlɔ yɛ ɩma yenyia a? (Hibulumaa 5:​13, 14)

⁹ Sɛ yesuma kɛɛ yɛkɛva Bayɩbʋlʋ nu egyinalɛzʋ-ndwokɔ yekeli egyima a, ɩbʋwa yɛ ma yɛyɛ Kilisinyiamaa mɔɔ yɛ nwʋ wʋkwa. Sɛ yɛbɔ mmɔdɩnɩ kɛɛ yɛkɛva Bayɩbʋlʋ egyinalɛzʋ-ndwokɔ yekeli egyima a, ɩma yɛ nɩɩ Gyehova avinli abusunwawɔlɛ yɩ nu yɛ sɩ. (Kɩnga Hibulumaa 5:​13, 14.) Awʋvʋlɔ ta fa mmɛla anzɛnyɩɩ ahyɛdɩ mɔɔ numɔ yɛ sɩ ma bo nnwuakula ngyɩkɩ̃ɩ̃ ngyɩkyɩ̃ɩ̃ na ama bɛanwʋ mɔɔ ɩsɛ kɛɛ bɛyɛ wɔ bʋwabɩlɛ bela nu. Na ebiye a, nnwuakula yɩ kelili mmɛla yɩ zʋ iluwakɛɛ bɛábɛ kɛɛ bɔkɔhwɩ̃ bɛ azʋ̃ nɩ ti. Naasʋ̃ kɛ ɔzɔ yɛ Gyehova nɩɩ yɛ di a. Mfomi ɩwɔ ye nu anwʋlazʋ kɛɛ yekezizi abɔkɔ mɔɔ ɩ nɩɩ yɩ apɛdɩ yiyia. Na sɛ yɛyɛ zɔ a, ɩma Gyehova anyɩ de paa.—Ndw. 147:11; Ɛɣɛ. 23:​15, 26; 27:11.

KƐ ƖKƐYƐ NA YƐANWƲ EGYINALƐZƲ-NDWOKƆ MƆƆ ƖWƆ BAYƖBƲLƲ NU NƖ A?

10. Sɛ yɛkɩngaa Bayɩbʋlʋ yɩ a, kɛ ɩkɛyɛ na yɛanwʋ egyinalɛzʋ-ndwokɔ mɔɔ ɩwɔ numɔ nɩ a?

¹⁰ Sɛ yɛkɩngaa Bayɩbʋlʋ yɩ a, ɩsɛ kɛɛ yɛpɩbɛ ozumalɛdɩyɛ azʋlɔtʋ mɔɔ ɩkɛma yɛkɛdɩ kezimɔ Gyehova dwɩ̃ na ɩtɩ nɣanlɩ wɔ nninyeni nwʋ nɩ tʋ. Sɛ yesunzu sianti mɔɔ Gyehova hyɛlɩ mmɛla be nɩ nwʋ a, ɩkɛma yɛkɔnwʋ egyinalɛzʋ-ndwokɔ mɔɔ ɩwɔ numɔ nɩ. Mbɔmɩ sʋ̃maa mɔɔ yɛyɛɛ zɔ nɩ, ɩkɛma yɛkɔnwʋ Gyehova bʋwɔ paa. Naasʋ̃ sɛ yɛkɔhʋla kɛdɩ kezimɔ Gyehova dwɩnɩ nninyeni nwʋ nɩ yɩ tʋ a, gyɩsɛ yesiã yɩ wɔ mpayɩwɔlɛ nu kɛɛ ɩwʋwá yɛ ma yɛnwʋ kezimɔ yɛkɔdwɩnɩndwɩnɩ nninyeni nwʋ bʋwɔ mmɩlɩ mɔ yɛkɩngaa Bayɩbʋlʋ yɩ nɩ. (Ɛɣɛ. 2:​10-12) Sa yɛkʋla yebizia yɛ nwʋ ndwokɔɣizialɛ be dɩkɛɛ: ‘Mɩnla ti mɔɔ Nyamɩnlɩ hyɛlɩ ɔzɔ mmɛla eyi a? Sɛ Gyehova iále nyɛlɩyɛ eyi itiã nu a, mɛyɩ nɩ kɛ ɩkɛdɩ nɣanlɩ ikeze wɔ nyɛlɩyɛ mɔɔ ɩ nɩɩ ɔzɔ nyɛlɩyɛ yɩ di nsɛ nɩ nwʋ a? Mɩnla yɛ mʋkɔhʋla mukozuma wɔ Bayɩbʋlʋ nu odwokɔ eyi nu a, na kɛ ɩkɛyɛ na mɩava mɩayɛ egyima wɔ mɩ ɛbɩlawɔlɛ nu a?’ Sɛ yɛbɔ mmɔdɩnɩ kɛɛ yɛkɔnwʋ sianti mɔɔ Gyehova hyɛlɩ mmɛla be nɩɩ ozumalɛdɩyɛ azʋlɔtʋ mɔɔ ɩwɔ numɔ nɩ a, ɩkɔwʋwa yɛ ma yekezizi abɔkɔba, na eyi kɛma Gyehova yɩ anyɩ kele.

11. Mɩnla ɔhʋanɩ zʋ yɛ Gyisɛsɩ yi File Zʋ Dasɩlɛlilɛ yɩ nɩ kɔwʋwa yɛ ma yɛkɔnwʋ kezimɔ yɛkɛbɩbɛ Bayɩbʋlʋ nu egyinalɛzʋ-ndwokɔ a? (Kila mfonyini yi sʋ̃.)

¹¹ Ndwokɔ mɔɔ Gyisɛsɩ hanlɩ wɔ yi File Zʋ Dasɩlɛlilɛ yɩ nu nɩ kɔwʋwa yɛ ma yɛkɔnwʋ kezimɔ yɛkɛbɩbɛ egyinalɛzʋ-ndwokɔ mɔɔ ɩwɔ Bayɩbʋlʋ yɩ nu nɩ. Yɛbazunzu numɔ asã nwʋ. Wɔ numɔ ɔkʋ̃ bela nu nɩ, Gyisɛsɩ lili bɔmʋnlɩ hanlɩ mmɛla mɔ Gyehova hyɛlɩ nɩ nwʋ odwokɔ. Akʋ̃, ihilehileli adwɩnɩ anzɛnyɩɩ egyinalɛzʋ-ndwokɔ mɔɔ ɩwɔ ɔzɔ mmɛla yɩ nu nɩ nu. Sɛ yɛdwɩnɩndwɩnɩ ozumalɛdɩyɛ mɔɔ Gyisɛsɩ hanlɩ nwʋmɔ odwokɔ yɩ nwʋ yɛkɔ aɣinzi a, ɩkɔwʋwa yɛ ma yɛkɔnwʋ kezimɔ ɔzɔ ozumalɛdɩyɛ yɩ kɔwʋwa yɛ ma yekezizi abɔkɔba wɔ nnɛ.

12. Mɩnla egyinalɛzʋ-odwokɔ yɛ ɩwɔ mmɛla mɔɔ bɛhã nwʋmɔ odwokɔ wɔ Matiyu 5:​21, 22 nɩ nu a? (Kila mfonyini yi sʋ̃.)

¹² Kɩnga Matiyu 5:​21, 22. “Áma edi awu.” Mɩnla egyinalɛzʋ-odwokɔ yɛ ɩwɔ mmɛla eyi nu a? Gyehova ɩábɛ kɛɛ yekoluwa yɛ nyɛlɩyɛ anzɛnyɩɩ ye munwa ndwokɔ zʋ kehile kɛɛ yɛtanɩ abiye. Akʋ̃ sʋ̃, ɩábɛ kɛɛ yɛkɔdwɩnɩ adwɩnɩ tanɩ kɛvalɩ abiyela nwʋ. Gyisɛsɩ manlɩ ɩlalɩ ali kɛɛ, sɛ abiye iákũ enii po naasʋ̃ inyia yɩ anlima nwʋ ɛdanɩlɛ a, iwulu adwɩnɩ mɔɔ ɩwɔ mmɛla yɩ nu nɩ zʋ. Meti sɛ abiye kɔ zʋlɔ “nyia yɩ anlima nwʋ ɛya” anzɛnyɩɩ ɩwʋdʋwʋdʋ yɩ a, ikeli ɔfɔ. Iluwakɛɛ subanɩ anzɛnyɩɩ nyɛlɩyɛ mɔɔ ɩdɩdɩ zɔ yɛ ɩma abiye di awu a.—1 Dwɔ. 3:15.

13. Kɛ yɛkɛyɛ na yɛava egyinalɛzʋ-odwokɔ mɔɔ ɩwɔ Matiyu 5:​21, 22 nɩ yɛayɛ egyima wɔ yɛ ɛbɩlawɔlɛ nu a? (Kila mfonyini yi sʋ̃.)

¹³ Mɩnla ɔhʋanɩ zʋ yɛ yɛkɔhʋla kɛva egyinalɛzʋ-odwokɔ mɔɔ ɩwɔ Matiyu 5:​21, 22 nɩ yɛkɛyɛ egyima wɔ nnɛ a? Sɛ abiye fʋmɩ yɛ a, íni kɛɛ yɛkɔ zʋlɔ yɛfa yɩ nwʋ ɛya yewula ye nu. (Lɛv. 19:18; Dwb. 36:13) Mɩnla ti a? Iluwakɛɛ nɣanlɩdɩlɛ mɔɔ ɩdɩ zɔ nɩ kɔhʋla kɛma yɛkɛhã odwokɔ be anzɛnyɩɩ yɛkɛyɛ debe mɔɔ ɩkɛva ɛdanɩlɛ ɩkɛɣa yɛ avinli. (Ɛɣɛ. 10:12) Kɛ ndianwʋ nɩ, sɛ yɛfa abiye nwʋ ɛya yewula ye nu a, sa ɩkʋla ɩma yɛkã enii kʋ̃ nɩ yɩ nwʋ ndwokɔ mɔɔ ɩávata anzɛnyɩɩ ɩáyɛ nɔhʋanlɛ yekile mmenii mvʋlɔ. Na eyi kɔhʋla kɛzɩkɛ enii kʋ̃ nɩ yi dima. (Ɛɣɛ. 20:19; 25:23) Mmɩlɩ mɔ Gyisɛsɩ hanlɩ odwokɔ mɔɔ ɩfalɩ ɛdanɩlɛ nwʋ nɩ, nɩ intanɛtɩ, foonu, nɩɩ kɔmputa íni kɛnɩ. Naasʋ̃ Gyisɛsɩ yɩ fʋlɔdulɛ yɩ bʋwa yɛ ma yɛnwʋ kɛɛ íni kɛɛ yeduwa ye foonu anzɛnyɩɩ kɔmputa zʋ yɛkã ndwokɔ tanɩ yɛfalɩ abiyemmɔ nwʋ. Kɛmɔ yelédi awu nɩ, ɔzɔ la yɛ yɛábɛ kɛɛ yɛkɛhã debe anzɛnyɩɩ yɛkɛyɛ nninyeni be mɔɔ ɩkɛma yɛkɛzɩkɛ abiye yi dima yekehile abiye a.

14. Mɩnla egyinalɛzʋ-odwokɔ yɛ ɩwɔ mmɛla mɔɔ ɩwɔ Matiyu 5:​27, 28 nɩ nu a? (Kila mfonyini yi sʋ̃.)

¹⁴ Kɩnga Matiyu 5:​27, 28. “Áma ɔtʋ̃ agyiahʋnlɩ.” Mɩnla egyinalɛzʋ-odwokɔ yɛ ɩwɔ mmɛla eyi nu a? Gyehova kyi nna nu ɛbɩlazɩkɛlɛ. Na ɩábɛ yɩ sʋ̃ kɛɛ abiye kɔdwɩnɩndwɩnɩ nna nu ɛbɩlazɩkɛlɛ nwʋ, iluwakɛɛ sa ɩkʋla ɩma yɛyɛ tanɩ. Gyisɛsɩ hilehileli numɔ kɛɛ sɛ benyia be kɔ zʋlɔ kila baalɛ be mɔɔ ɩ́dɩ yɩ yɩ nkʋ̃ʋ̃ na inyia yɩ nwʋ akɔnɔ a, ɩyɛ tanɩ. Meti sɛ ɛbɩlazɩkɛlɛ nwʋ adwɩnɩ ba abiye ti nu a, ɩsɛ kɛɛ ɩyɩ wɔ yi ti nu ndɛndɛ. Sɛ ɩyɛ sɩ ɩma yɩ po kɛɛ ɩkɛyɛ zɔ a, ɩsɛ kɛɛ iminyia yɩ anyɩ ɩyɛ zɔ. (Mt. 5:​29, 30) Ɔzɔ la yɛ ɩsɛ kɛɛ bɛzabɛ mɔɔ belékyialɩ nɩ sʋ̃ bɔ mmɔdɩnɩ kɛɛ bɛkɛva fʋlɔdulɛ eyi bɛkɛyɛ egyima a.

15. Kɛ ɩkɛyɛ na yɛava egyinalɛzʋ-odwokɔ mɔɔ ɩwɔ Matiyu 5:​27, 28 nɩ yɛayɛ egyima wɔ nnɛ a?(Kila mfonyini yi sʋ̃.)

¹⁵ Mɩnla ɔhʋanɩ zʋ yɛ yɛkɔhʋla kɛva egyinalɛzʋ-odwokɔ mɔɔ ɩwɔ Matiyu 5:​27, 28 nɩ yɛkɛyɛ egyima wɔ nnɛ a? Ɩsɛ kɛɛ yekila kɛɛ yɛlɛ́dwɩnɩndwɩnɩ nna nu ɛbɩlazɩkɛlɛ nwʋ. (2 Sa. 11:​2-4; Dwb. 31:​1-3) Kɛ Kilisinyiamaa nɩ, íni kɛɛ yekila ponogɩlafi bela. Íni kɛɛ yenyia adwɩnɩ kɛɛ sɛ yekila nna nu ɛbɩlazɩkɛlɛ nwʋ mfonyini anzɛnyɩɩ vidiyo a, nɩ yɛlɛ́yɛlɩ tanɩ bela. Bɛzabɛ mɔɔ bɛázʋ̃mɩ Gyehova nɩ lɛ adwɩnɩ kɛɛ ponogɩlafi be wɔ kɛnɩ mɔɔ odwokɔ bela íni nwʋmɔ anzɛnyɩɩ bɛfa bedide bɛ anyɩ la, na íni kɛɛ yenyia adwɩnɩ mɔɔ ɩdɩ zɔ nɩ be. Wɔ Gyisɛsɩ yɩ mmɩlɩ zʋ nɩ, nɩ ɩlɛtɩlɔnɩkɩ mahyini, fɩlɩmɩ, anzɛnyɩɩ mfonyini azʋlɔtʋ íni kɛnɩ. Naasʋ̃, Gyisɛsɩ yi odwokɔ yɩ ma yɛnwʋ kezimɔ Gyehova tɩ nɣanlɩ wɔ ɛbɩlazɩkɛlɛ nwʋ mfonyini anzɛnyɩɩ vidiyo nwʋ. Ozumalɛdɩyɛ mɔɔ ɩwɔ odwokɔ eyi nu nɩ ma yɛnwʋ kɛɛ Gyehova yɩ anyɩ lédeli nwʋmɔ kɛɛ yɛkɛva ɛbɩlazɩkɛlɛ nwʋ mfonyini anzɛnyɩɩ vidiyo yɛkɛzɛndɩ abiye wɔ ye foonu zʋ. Akʋ̃ sʋ̃, ikyi kɛɛ yɛ nɩɩ abiye kɛhã ɛbɩlazɩkɛlɛ nwʋ ndwokɔ wɔ ye foonu zʋ. Sɛ agyiahʋnlɩmaa fa fʋlɔdulɛ eyi yɛ egyima a, ɩkɔwʋwa bɛ ma bɔkɔhɔ zʋlɔ bekeli bɔ nwʋkãvʋlɔ yɩ nɔhʋanlɛ. (Mal. 2:15) Ɩbʋwa Kilisinyiamaa agyiahʋnlɩmaa nɩɩ azigyiamaa munwala ma bɔtwɩ̃ bɔ nwʋ wɔ dɩyɛ bela mɔɔ ɩkɔhʋla ɩkɛma bɛkɛva bɔ nwʋ bokowula nna nu ɛbɩlazɩkɛlɛ nu nɩ nwʋ.—Ɛɣɛ. 5:​3-14.

16. Mɩnla egyinalɛzʋ-odwokɔ yɛ ɩwɔ mmɛla mɔɔ ɩwɔ Matiyu 5:​43, 44 nɩ nu a? (Kila mfonyini yi sʋ̃.)

¹⁶ Kɩnga Matiyu 5:​43, 44. “Dɔ wʋ ɔhɔnwʋmmɔ.” Mɩnla egyinalɛzʋ-odwokɔ yɛ ɩwɔ mmɛla eyi nu a? Gyehova pɛ kɛɛ yebu abiyela kɛɛ yɛ ɔhɔnwʋ na yɛdɔ abiyela. Nɩ Dwuumaa mɔɔ bɔwɔ Gyisɛsɩ yɩ mmɩlɩ zʋ nɩ sunzu kɛɛ mmɛla eyi kile kɛɛ bɔlɔ́ bɔ ɔhɔnwʋmmɔ na bɛdanɩ bɛ adamvʋlɔ. Naasʋ̃, nɩ Gyisɛsɩ zi kɛɛ kɛ ɔzɔ ti yɛ Gyehova hyɛlɩ mmɛla eyi a. Nɩ Gyisɛsɩ zi kɛɛ yɩ sʋlɔ Ɛzɩlɛ yɩ pɛ kɛɛ yɛdɔ abiyela ɩávalɩ nwʋmɔ dɩka mɔɔ bɔzʋ̃ anzɛnyɩɩ bɔ nnwʋnlamɩ anyɩ kɔla.—Mt. 5:​45-48.

17. Sɛ yɛfa egyinalɛzʋ-odwokɔ mɔɔ ɩwɔ Matiyu 5:​43, 44 nɩ yɛyɛ egyima a, mɩnla mfasʋ yɛ yekenyia a? (Kila mfonyini yi sʋ̃.)

¹⁷ Mɩnla ɔhʋanɩ zʋ yɛ yɛkɔhʋla kɛva egyinalɛzʋ-odwokɔ mɔɔ ɩwɔ Matiyu 5:​43, 44 nɩ yɛkɛyɛ egyima wɔ nnɛ a? Ɔlɔlɛ kɔwʋwa yɛ ma yɛkɔhwɩ̃ yɛ nwʋ wɔ kʋnɛ nɩɩ basabasayɛlɛ mɔɔ ɩkɔlɩ zʋlɔ wɔ oyuwadɩ yɩ nu nɩ nwʋ. (Ayɩ. 2:4; Mik. 4:3) Akʋ̃ sʋ̃, ɩkɔwʋwa yɛ ma yɛkɛla kunlumiba ali yekehile bɛzabɛ mɔɔ ɩsʋnɩ bɔ nnwʋnlamɩ anyɩ kɔla, manlɩ mɔɔ bɔzʋ̃ numɔ, anzɛnyɩɩ ɔzʋ̃mɩnlɛ mɔɔ bɔwɔ numɔ nɩ. (Egy. 10:​34, 35) Ɔzɔ la yɛ ɩkɔwʋwa yɛ ma yɛkɛva abiye mɔɔ ɩyɛ debe idiyia yɛ anzɛnyɩɩ yɛ dɔvʋlɔ be nɩ yɩ tanɩ yɛkɛhyɛ yɩ a.—Mt. 18:​21, 22; Mk. 11:25; Lk. 17:​3, 4.

KƆ ZƲLƆ FA BAYƖBƲLƲ NU EGYINALƐZƲ-NDWOKƆ BƆ WƲ ƐBƖLA

18. (a) Mɩnla yɛ ɩsɛ kɛɛ yesi yɛ kɛnɣa kɛɛ yɛkɛyɛ a? (b) Mɩnla yɛ yekozunzu nwʋmɔ wɔ dɩyɛzumanlɛ mɔɔ ili kɛnɩ nɩ nu a?

¹⁸ Gyehova lɛ́hyɩhyɛlɩ mmɛla sʋ̃maa lɛ́manlɩ yɛ kɛɛ yelili zʋlɔ, na eyi kã yɛ ahʋnlɩnɩ paa! Mɔɔ Gyehova pɛ kɛɛ yɛyɛ yɛ lɛ kɛɛ yekegyina mɔɔ yesuma wɔ Bayɩbʋlʋ yɩ nu nɩ zʋ yekezizi abɔkɔba mmɩlɩ bela. (1 Kɔl. 14:20) Meti sɛ yesizii abɔkɔ azʋlɔtʋ be wɔ yɛ ɛbɩlawɔlɛ nu a, ɩsɛ kɛɛ yɛbɔ mmɔdɩnɩ kɛɛ yɛkɔnwʋ kezimɔ Gyehova tɩ nɣanlɩ wɔ nwʋmɔ. (Ɛfɩ. 5:17) Ɔlɔlɛ mɔɔ yɛwɔ yɛma Gyehova nɩ yɛ ɩkã yɛ ma yesizi abɔkɔ mɔɔ ɩ nɩɩ yɩ apɛdɩ yiyia a, na kɛ ebiye a, yɛ azʋ̃ mɔɔ ɩkɔhwɩ̃ nɩ ti yɛ yɛyɛ zɔ a. Naasʋ̃ akyɛdɩ fʋlɔ be sʋ̃ wɔ kɛnɩ mɔɔ ɩbʋwa yɛ ma yesizi abɔkɔ mɔɔ ɩsɔ Gyehova anyɩ. Mɛyɩ yɛ lɛ ye tiwʋwaba yɩ. Mɛyɩ yɛ yekozunzu nwʋmɔ wɔ dɩyɛzumanlɛ mɔɔ ili kɛnɩ nɩ nu a.