Moo Mwɔ Yi Mi Kpɔ Nɛ Da Ngɛ Sukuu Nɔ Tsami He

1-2. (a) Mɛni yi mi kpɔhi nɛ e biɔ nɛ nihewi kɛ yihewi nɛ a mwɔ? (b) Mɛni nɛ “sukuu nɔ tsami” tsɔɔ? (Hyɛ “Munyu Nɛ A Tsɔɔ Sisi.”)

BEHI fuu ɔ, a pɔɔ nihewi kɛ yihewi fuu bimi ke, “Mɛni ní tsumi o suɔ kaa o ma tsu ke o wa?” Be tsuo sɔmɔmi ní tsumi ɔ nɛ o kɛ o he maa wo mi ɔ ji ní tsumi ko nɛ se be. Se kɛ̃ ɔ, e sa nɛ o tsu ní bɔ nɛ pee nɛ o ná nɔ́ ko kɛ hyɛ o he. (2 Tes. 3:10) Atsinyɛ jemi ko be he kaa o susu nɔ́ nɛ o ma tsu hwɔɔ se ɔ he momo.

² Nihewi kɛ yihewi komɛ kɛ a fɔli susuɔ ní tsumi nɛ a ma tsu hwɔɔ se ɔ he, nɛ lɔ ɔ haa nɛ a hlaa kaa a ma tsa sukuu nɔ, ke a gbe sukuu nɛ amlaalo ɔ biɔ nɛ jokuɛ fɛɛ jokuɛ nɛ e ya a nya.a Ke o ji niheyo loo yiheyo ɔ, eko ɔ, o ma bi o he ke, ‘Anɛ e he hia nɛ ma tsa sukuu nɔ loo e he hia we?’ Ke o suɔ kaa o tsa nɔ ɔ, sukuu te nɛɛ lɛ o maa ya. Ngɛ ní kasemi nɛ ɔ mi ɔ, wa ma susu Baiblo sisi tomi mlaahi nɛ maa ye bua mo kɛ mwɔ yi mi kpɔ nɛ da ngɛ sukuu nɔ tsami he. Ga womi nɛ ɔmɛ maa ye bua mo nɛ o mwɔ yi mi kpɔ nɛ da. E ngɛ mi kaa ní kasemi nɛ ɔ kɔɔ nihewi kɛ yihewi a he mohu lɛɛ, se e ma nyɛ maa ye bua Kristofohi tsuo nɛ a ngɛ hlae ma tsa sukuu nɔ hulɔ. Sisi tomi mlaa nɛ ɔmɛ ma nyɛ maa ye bua fɔli hulɔ konɛ a ye bua a bimɛ nɛ a mwɔ yi mi kpɔhi nɛ da.

ANƐ E SA NƐ O TSA SUKUU NƆ LO?

3. Mɛni he je nɛ Kristofohi komɛ maa suɔ kaa a tsa sukuu nɔ?

³ Ngɛ ma komɛ a nɔ ɔ, ke nɔ ko tsa we sukuu nɔ po ɔ, e ma nyɛ maa na nɔ́ ko nɛ e tsu kɛ hyɛ e he. Se ngɛ he komɛ lɛɛ, e ma bi nɛ nɔ ko nɛ tsa sukuu nɔ bɔ nɛ pee nɛ e ná ní tsumi nɛ hiɔwo ɔ hi, nɛ e be nɔ ɔ be fuu ngɔe. Enɛ ɔ ma nyɛ maa ye bua Kristofohi nɛ a ná be kɛ ha fiɛɛmi ní tsumi ɔ aloo a nyɛ nɛ a kɛ a he nɛ wo asafo ɔ ní tsumi kpahi a mi. Se sukuu nɔ tsami biɔ nɛ nɔ ko kɛ níhi fuu nɛ sã afɔle, nɛ lɔ ɔ ma nyɛ ma ha nɛ Kristofohi kɛ nyagba komɛ nɛ kpe.

4. Mɛnɔ lɛ maa mwɔ yi mi kpɔ kɛ ha Kristofono ko kɛ kɔ e sukuu nɔ tsami he? (Hyɛ sisi ningma a hulɔ.)

⁴ Baiblo ɔ de ke, “nɔ fɛɛ nɔ maa tloo lɛ nitsɛ e tlomi.” (Gal. 6:​5, hyɛ study note.) Enɛ ɔ he ɔ, e sa nɛ Kristofono fɛɛ Kristofono nɛ e mwɔ yi mi kpɔ ke ji e ma tsa sukuu nɔ aloo e be nɔ tsae.b E sa nɛ fɔli hu nɛ a ye bua a bimɛ ɔmɛ kɛ mwɔ yi mi kpɔhi nɛ kɔɔ a sukuu nɔ tsami he. (Efe. 6:1) Ke a pee jã a, lɔ ɔ maa ye bua a bimɛ ɔmɛ nɛ ke a wa a, a maa mwɔ yi mi kpɔhi nɛ da ngɛ sukuu nɔ tsami he.—Abɛ 22:6.

5. Mɛni be nɛ e sa nɛ nɔ ko nɛ bɔni sukuu nɔ tsami he susumi, nɛ mɛni he je? (Hyɛ foni ɔ hulɔ.)

⁵ E sa nɛ nihewi kɛ yihewi nɛ a mwɔ yi mi kpɔ ke ji a ma tsa sukuu nɔ loo a be nɔ tsae, loko a gbe sukuu nɛ ma a mlaa biɔ nɛ a ya a nya. Se e maa hi wawɛɛ kaa a kɛ a fɔli ma susu sane nɛ ɔ he loko a mwɔ yi mi kpɔ. Lɔ ɔ maa ye bua a kɛ a fɔli ɔmɛ konɛ a ná be kɛ hlá níhi a mi kɛ kɔ nɔ́ nɛ a suɔ nɛ a kase ngɛ sukuu ɔ he, nɛ enɛ ɔ ma ha nɛ a ná ní tsumi nɛ a tsu hwɔɔ se. Anɛ e sa nɛ a mwɔ yi mi kpɔ loko a gbe sukuu nɛ amlaalo ɔ biɔ nɛ jokuɛ fɛɛ jokuɛ nɛ e ya a nya lo? Pi doo. (Abɛ 21:5) Nihewi kɛ yihewi komɛ mwɔ yi mi kpɔ kaa ke a gbe sukuu nya a, a ma hla ní tsumi nɛ maa ye bua mɛ kɛ tsu blɔ gbami ní tsumi ɔ, konɛ a hyɛ ke ji a ma tsa sukuu nɔ loo a be nɔ tsae. Pee se kulaa a, nɔ ko ma nyɛ maa mwɔ yi mi kpɔ kaa e ma tsa sukuu nɔ loo e be nɔ tsae.

6. Mɛni maa ye bua nɔ ko konɛ e mwɔ yi mi kpɔ nɛ da ngɛ sukuu nɔ tsami he?

⁶ Mɛni maa ye bua mo konɛ o mwɔ yi mi kpɔ nɛ da ngɛ sukuu nɔ tsami he? Moo bɔ mɔde nɛ o sɔle ngɛ he. (Yak. 1:5) Jehanɛ hu ɔ, mo susu níhi enyɔ nɛ nyɛɛ se nɛ ɔmɛ a he. Kekleekle ɔ, mo bi o he nɔ́ he je nɛ o suɔ nɛ o tsa sukuu ɔ nɔ ɔ. (La 26:2) Enyɔne, mo susu se namihi kɛ nyagbahi nɛ maa je sukuu ɔ nɛ o maa ya a mi ɔ kɛ ba a he saminya. (Abɛ 14:15) Nyɛ ha nɛ wa susu ní nɛ ɔmɛ a he kakaaka nɛ waa hyɛ.

MO SUSU NƆ́ HE JE NƐ O SUƆ NƐ O TSA SUKUU NƆ Ɔ HE

7. Mɛni nɛ e sa nɛ Kristofono ko nɛ susu he ke e ngɛ hlae ma tsa sukuu nɔ?

⁷ Ke o ngɛ he susue kaa o ma tsa sukuu nɔ ɔ, e he hia nɛ o bi o he ke, ‘Mɛni he je nɛ i suɔ nɛ ma tsa sukuu nɔ ɔ?’ Nihi fuu tsaa sukuu nɔ konɛ a na ní tsumi nɛ a bua jɔ he aloo a na ní tsumi nɛ hiɔwo ɔ hi. Ke nɔ ko hɛɛ susumi nɛ ɔ, anɛ tɔmi ko ngɛ he lo? Dɛbi kulaa. (1 Tim. 5:8) Se kɛ̃ ɔ, Baiblo ɔ bɔ wɔ kɔkɔ ngɛ oslaahi nɛ ngɛ ní nami se dimi loo susumi kaa sika pɛ lɛ ma nyɛ maa po wa he piɛ ɔ he. (Abɛ 23:​4, 5; 1 Tim. 6:​8-10; 1 Yoh. 2:17) Ke o ngɛ hlae ma tsa sukuu nɔ ngɛ yi mi tomi nɛ ɔmɛ a he je ɔ lɛɛ, e ngɛ heii kaa o be bua jɔmi náe, nɛ huɛ bɔmi nɛ ngɛ o kɛ Yehowa nyɛ kpɛti ɔ hu ma nyɛ ma puɛ.

8-9. (a) Kɛ e sa nɛ Kristofohi nɛ a na sukuu yami ha kɛɛ? (Mateo 6:33) (b) Mɛni o kase ngɛ nɔ́ nɛ Josefina, Morine, kɛ Iris de ɔ mi?

⁸ Kɛ e sa nɛ o na sukuu yami ha kɛɛ? E sɛ nɛ wa ha nɛ nɔ́ kpa ko he nɛ hia wɔ pe Yehowa nɛ wa ma sɔmɔ. (Mat. 22:​37, 38; Flp. 3:8) Lɔ ɔ he ɔ, moo na sukuu yami kaa nɔ́ ko nɛ maa ye bua mo kɛ hyɛ o he konɛ o nyɛ nɛ o sɔmɔ Yehowa kɛ o tsui tsuo.—Kane Mateo 6:33.

⁹ Moo hyɛ nɔ́ nɛ ye bua Kristofohi komɛ nɛ a ná juɛmi nɛ da ngɛ sukuu nɔ tsami he. Josefina, nɛ e je Chile ɔ de ke: “I tsa sukuu nɔ bɔ nɛ pee nɛ ma ná ní tsumi nɛ ma ha nɛ ma ná be fuu kɛ sɔmɔ Yehowa. I bɔ mɔde kaa i be hae nɛ nɔ́ nɛ i ngɛ kasee ngɛ sukuu ɔ nɛ e pee nɔ́ titli ngɛ ye si himi mi, mohu ɔ, ma ha nɛ huɛ bɔmi kpakpa nɛ hi i kɛ Yehowa wa kpɛti.” Nyɛmiyo ko nɛ a tsɛɛ lɛ ke Morine ɔ hla kaa e kɛ jeha kake ma ya kase yi peemi. Mɛni he je? E de ke: “Oti nɛ i kɛ ma ye hɛ mi ji kaa ma ya sɔmɔ ngɛ he nɛ fiɛɛli fuu a he hia ngɛ. Enɛ ɔ he je ɔ, i hla nɔ́ nɛ ke i kase ɔ, e maa ye bua mi konɛ ma nyɛ nɛ ma su jamɛ a oti ɔ he. Benɛ i kase ní tsumi ɔ ta a, i tsu ní kaa yi peelɔ, nɛ i nyɛ nɛ i to sika si kɛ hia blɔ ɔ. Benɛ i ya su lejɛ ɔ, nɔ́ nɛ i kase ɔ ye bua mi nɛ i ná ní tsumi.” Iris nɛ e kɛ be kɛkɛɛ kase lungu he ní ɔ, de ke: “E ngɛ mi kaa sukuu nɔ tsami he ngɛ se nami mohu lɛɛ, se e be hae nɛ o ná bua jɔmi nitsɛnitsɛ nɛ o tsui nɛ nɔ o mi. Ke o suɔ nɛ o ná bua jɔmi nitsɛnitsɛ, nɛ o tsui nɛ nɔ o mi ɔ, lɛɛ e sa nɛ Yehowa sɔmɔmi nɛ pee nɔ́ titli ngɛ o si himi mi.” Ngɛ anɔkuale mi ɔ, ke o kɛ Yehowa sɔmɔmi pee nɔ́ titli ngɛ o si himi mi ɔ, o maa mwɔ yi mi kpɔhi nɛ ma ha nɛ o ná bua jɔmi daa.

MO SUSU SE NAMIHI KƐ NYAGBA AMƐ A HE

10. Mɛni blɔ nɔ nɛ sisi tomi mlaa nɛ ngɛ 5 Mose 32:29 ɔ maa ye bua mo ke o mwɔ yi mi kpɔ kaa o ma tsa sukuu nɔ?

¹⁰ Eko ɔ, o ngɛ ní tsumi ko ngɛ o juɛmi mi nɛ o maa suɔ kaa o ma tsu. Se e maa hi wawɛɛ kaa o ma susu ní tsumi kpa komɛ hu a he. O ma nyɛ ma susu ní tsumi ko nɛ ngɛ kaa nɔ́ nɛ o ngɛ hlae ma tsu ɔ aloo ekpa ko he. (Kɛ to Abɛ 18:17 ɔ he.) Mwɔnɛ ɔ, sukuu yami be kaa sa a. Nihi kaseɔ níhi fuu ngɛ intanɛti ɔ nɔ be mi nɛ a nane mɛ sukuu tsumi. Se ke o ngɛ nɔ́ ko tsue momo ɔ, moo hyɛ kaa nɔ́ nɛ o ngɛ tsue ɔ ma nyɛ ma tsu o hiami níhi a he ní, nɛ e he be hiae nɛ o tsa sukuu ɔ nɔ lo. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, mo susu Johanna nɛ e je Finland nɛ e yɛ nɔ tsami sukuu ɔ níhi a si kpami ɔ he nɛ o hyɛ. E de ke: “Benɛ i gbe sukuu nɛ ma a mlaa biɔ kaa nɔ fɛɛ nɔ nɛ ya a nya a, i tsu ní tsumi ko nɛ be ye be tsuo ngɔe, nɛ i je blɔ gbami ní tsumi ɔ sisi. I tsu ní tsumi slɔɔtohi, nɛ i na kaa Yehowa yeɔ si nɛ e wo kaa e ma ha wɔ wa hiami níhi be fɛɛ be ɔ nɔ.” Mo kai kaa ke o ngɛ hlae nɛ o tsa sukuu nɔ ɔ, se nami ngɛ he, nɛ nyagbahi hu ngɛ he. Enɛ ɔ he ɔ, mo bi o he ke: ‘Anɛ nyagba amɛ hiɛ pe se nami ɔmɛ lo?’ (Kane 5 Mose 32:29; 1 Kor. 10:23) Nyɛ ha nɛ waa hyɛ ní komɛ nɛ maa ye bua wɔ konɛ wa ha sane bimi nɛ ɔ heto.

11. Mɛni he je nɛ e he hia nɛ o susu be abɔ nɛ e ma he mo daa otsi kɛ ya sukuu ɔ he ɔ? (Hyɛ foni ɔmɛ hulɔ.)

¹¹ Sukuu ɔ he blɔ nya tomi. Mo susu ngmlɛfia abɔ nɛ e ma he mo kɛ ya sukuu ɔ daa otsi, kɛ ngmlɛfia abɔ nɛ o kɛ ma ná tsɔsemi komɛ, nɛ jehanɛ hu o kɛ maa pee o homework ɔ he. Anɛ o ma ná be kɛ pee níhi nɛ ma ha nɛ huɛ bɔmi kpakpa nɛ hi o kɛ Yehowa nyɛ kpɛti ɔ lo? Anɛ o ma ná be kɛ tsu o blɔ nya ní tsumihi ngɛ weku ɔ mi lo? (Flp. 1:10) Anɛ sukuu ɔ ma ha nɛ pɔ maa tɔ o he, nɛ o be nyɛɛe ma dla o he kɛ ha asafo mi kpe loo dɛ he ní kasemi lo? Jeroz nɛ e je India a ná enɛ ɔ mi níhi a si kpami. E de ke: “I nyɛ we nɛ ma ngɔ ye juɛmi kɛ ma Mawu jami mi ní peepeehi a nɔ. Be komɛ ɔ, i poɔ asafo mi kpehi a mi. Amlɔ nɛ ɔ, ke i susu he ɔ, i naa kaa sukuu ɔ ngɔ ye be kɛ ye he wami yaka gu.” Se course komɛ hu ngɛ nɛ heɔ be kpiti. Ekomɛ ngɛ nɛ o kɛ be bɔɔ pɛ lɛ ma tsu he ní, nɛ ekpa komɛ hu ngɛ nɛ o be homework fuu a he ní tsue. Rabeca nɛ e je Mozambique ɔ ná nɔ́ nɛ e kase ngɛ sukuu ɔ he se. E de ke: “Daa ligbi ɔ, i kɛ ngmlɛfia enyɔ pɛ lɛ kaseɔ ní ngɛ sukuu ɔ. Enɛ ɔ ye bua mi nɛ i ya nɔ nɛ i tsu blɔ gbami ní tsumi ɔ.”

12. Kɛ nɔ ko ma plɛ kɛ ngɔ e be kɛ tsu ní saminya ha kɛɛ ngɛ sukuu yami blɔ fa mi? (Fiɛɛlɔ 12:1)

¹² Be abɔ nɛ e ma he mo kɛ gbe nya. Mo susu nyɔhiɔhi loo jehahi abɔ nɛ e ma he mo kɛ gbe sukuu ɔ nya a he. Ke sukuu ɔ maa ngɔ o be ɔ tsuo ɔ, anɛ lɔ ɔ tsɔɔ kaa o kɛ o be ngɛ ní tsue saminya lo? (Efe. 5:​15-17) Ke o ji niheyo loo yiheyo ɔ, anɛ sukuu ɔ nɛ o maa ya a maa ngmɛ mo blɔ nɛ o sɔmɔ Yehowa kɛ o nyɛmi tsuo, nɛ o nyɛ nɛ o ngɔ o he kɛ wo be tsuo sɔmɔmi ní tsumi ɔ mi po lo? (Kane Fiɛɛlɔ 12:1.) Anɛ o ma nyɛ maa pee course kpiti komɛ nɛ ma ha nɛ o ná ní tsumi nɛ o ngɛ hlae ɔ lo? Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, ke nɔ ko ya sukuu nɛ a kaseɔ nine nya ní tsumi ngɛ ɔ, e be sika kɛ be fuu ngɔe kaa bɔ nɛ e ji ngɛ yunivɛsiti blɔ fa mi ɔ. Mario, nɛ je Chile ɔ de ke: “I ya technical sukuu, nɛ nɔ́ nɛ i kase ɔ ngɔ mi jeha enyɔ, nɛ i puɛ we sika kaa bɔ nɛ nihi nɛ a yaa yunivɛsiti ɔ puɛɛ ɔ. I ngɔɔ ligbi eywiɛ kɛ yaa sukuu ɔ ngɛ otsi ɔ mi. Enɛ ɔ ngmɛ mi blɔ nɛ i ngɔ ye he kɛ wo blɔ gbami ní tsumi ɔ mi be mi nɛ i ngɛ sukuu ɔ yae ɔ.”

13. Mɛni ma nyɛ maa ba ke nɔ ko ya sukuu ngɛ tsitsaa?

¹³ He nɛ sukuu ɔ ngɛ. O ma nyɛ maa ya sukuu ngɛ he nɛ e kɛ o he kɛ we. Se ke he nɛ o maa ya sukuu ɔ ngɛ ɔ kɛ o he kɛ hu nɛɛ? Loo ke e ma bi nɛ o ya hi sukuu ɔ mi hu nɛɛ? Mo kai kaa ke o je o weku ɔ he ɔ, lɔ ɔ ma nyɛ maa sa huɛ bɔmi nɛ ngɛ o kɛ Yehowa nyɛ kpɛti ɔ he, titli ɔ, ke o kɛ nihi nɛ a sɔmɔ we Yehowa a lɛ maa hi tsu kake mi. (Abɛ 22:3; 1 Kor. 15:33) Matias nɛ e je Mozambique ɔ ya sukuu ko nɛ ngɔ lɛ jeha kake. E ngɛ mi kaa e puɛ we sika tsɔ mohu lɛɛ, se e pia e he kaa e ya jamɛ a sukuu ɔ. Mɛni he je? E de ke: “I hi sukuu ɔ mi jeha kake ɔ tsuo. Daa je nɛ maa na a, i nuɔ he kaa ma pee níhi nɛ dɛ. I suɔ nɛ ma de nyɛ tsuo kaa ke nɔ ko suɔ kaa e maa ya sukuu ɔ, e sɛ nɛ e tsɔ e he kɛ je e fɔli a he.” Nyɛmiyo ko nɛ e je Russia a de ke: “I kɛ ye fɔli hi we be mi nɛ ngɛ sukuu yae. Enɛ ɔ ha nɛ i yu ye he kɛ je oslaahi kɛ nyagbahi fuu a he.” O ma nyɛ maa pee course komɛ po kɛ gu Intanɛti ɔ nɔ.

14. Kɛ sisi tomi mlaa nɛ ngɛ Luka 14:28 ɔ ma nyɛ maa ye bua mo ha kɛɛ ke o ngɛ hlae ma tsa sukuu nɔ?

¹⁴ Sika nɛ o ma puɛ. Course komɛ ngɛ nɛ a he jua jɔ, nɛ ekomɛ po ngɛ nɛ amlaalo ɔ lɛ woɔ he hiɔ. Ke e ba jã a, o ma nyɛ maa kase níhi nɛ a he hia kaa o kase ɔ nɛ o be sika puɛe konɛ o nyɛ nɛ o ná ní tsumi. Se behi fuu ɔ, ke nɔ ko ma tsa sukuu nɔ e puɛɔ sika wawɛɛ. Se pi lɔ ɔ pɛ. Be komɛ po ɔ, e ma bi nɛ o ngɔ nɔ ko nɛ e ba tsɔɔ mo ní ngɛ we mi bɔ nɛ pee nɛ o he nɛ su kɛ ha sukuu nɛ o ngɛ hlae nɛ o ya a. Course komɛ ngɛ nɛ haa nɛ sukuu bi ɔmɛ yeɔ hiɔ jehahi babauu. Adilson nɛ e je Mozambique ɔ pia e he ngɛ nɔ́ nɛ e ya kase ngɛ sukuu ɔ he. E de ke: “Ye weku ɔ ngɔ niye ní nɛ a maa ye kɛ ní kpahi kɛ sã afɔle kɛ wo sukuu nɛ i ya a he hiɔ jeha eywiɛ.” Be mi nɛ o ngɛ course loo nɔ́ nɛ o suɔ kaa o ma ya kase ɔ he susue ɔ, mo bi o he ke: ‘Sika enyɛmɛ lɛ ma puɛ? Anɛ i kɛ ye weku ɔ, wa ma nyɛ maa wo sukuu ɔ he hiɔ lo? Anɛ sukuu kpa ko ngɛ nɛ ma nyɛ ma ya nɛ i be sika fuu puɛe lo?’ (Kane Luka 14:28.) ‘Ke i be nyɛe ma wo hiɔ ɔ tsuo amlɔ nɔuu ɔ, be enyɛmɛ e ma he mi kɛ wo hiɔ ɔ ta? Ke i ya ngɛ ní tsue hwɔɔ se ɔ, anɛ a maa wo mi hiɔ bɔ nɛ sa nɛ ma nyɛ ma kɛ wo hiɔ nɛ ɔ lo?’—Abɛ 22:7.

15. Mɛni he je nɛ e sa nɛ o hyɛ ní tsumi nɛ o suɔ kaa o ma tsu ɔ saminya loko o ya he sukuu ɔ?

¹⁵ Anɛ o ma ná ní tsumi pɔtɛɛ nɛ́ o ngɛ hlae ɔ lo? Mo susu ní tsumihi nɛ a he hia ngɛ he nɛ o ngɛ ɔ loo he nɛ o suɔ kaa o ma ya hi ɔ he. Anɛ sukuu ɔ maa ye bua mo nɛ o ná ní tsumi nɛ o tsu lo? Course komɛ ngɛ nɛ ke o pee ɔ, e be nyɛe maa ye bua mo nɛ o ná ní tsumi nɛ o ngɛ hlae ma tsu ɔ, ejakaa e be hae nɛ o le nguɛ nya ní tsumi pɔtɛɛ ko, mohu ɔ, e ma ha nɛ o ná womi mi nile aloo o le ní tsumi ɔ he nɔ́ ko bɔɔ pɛ. (Kol. 2:8) Nyɛmiyo ko nɛ e je India a de ke: “Nɔ́ nɛ i ya kase ngɛ sukuu ɔ yí bua mi nɛ ma kase nguɛ nya ní tsumi konɛ ma ná ní tsumi nɛ ma tsu. Enɛ ɔ he ɔ, i ná we ní tsumi nɛ ma tsu kɛ kɔ nɔ́ nɛ i ya kase ɔ he.” Tsɔsemi komɛ hu ngɛ nɛ a maa tsɔɔ mo nguɛ nya ní tsumi ɔ mohu lɛɛ, se o be e he ní tsumi náe nɛ o tsu. Sublime nɛ e je Central African Republic nɛ e ya kase air condition dlami ɔ de ke: “Ngɛ he nɛ i ngɛ ɔ, nihi fuu dlaa mɛ nitsɛmɛ a níhi ke e puɛ, lɔ ɔ he ɔ, e he ma nyɛ maa wa kaa nɔ ko ma ná ní tsumi.”

16. Mɛni he je nɛ e hi wawɛɛ kaa o ma susu ní tsumi nɛ sukuu nɛ o maa ya a ma ha nɛ o ya tsu ɔ he ɔ?

¹⁶ Mo susu ní tsumi nɛ o suɔ kaa o ma tsu ke o gbe sukuu ɔ nya a hu he. Anɛ o bua maa jɔ he lo? (Fiɛɛ. 3:​12, 13) Kɛ ní tsumi he ɔ maa hi kɛɛ, nɛ mɛnɔmɛ lɛ o kɛ ma tsu ní? Anɛ ní tsumi ɔ he ngɛ oslaa, nɛ a le ní tsumi he ɔ kaa a kɛ ní tsumi he kpahi siɔ koli, nɛ a haa nɛ ní tsuli ɔmɛ tsuɔ ní wawɛɛ lo? Hiɔ enyɛmɛ lɛ a woɔ nihi nɛ a tsuɔ jamɛ a ní tsumi ɔ? Anɛ e maa su mo kɛ wo o he hiɔhi tsuo lo? Anɛ e ma bi nɛ o ya tsa sukuu nɔ ekohu konɛ o nyɛ nɛ o ya nɔ nɛ o tsu jamɛ a ní tsumi ɔ lo? Nɔ́ nɛ he hia pe kulaa a, anɛ e maa ye bua mo nɛ́ o kɛ Matsɛ Yemi ɔ nɛ pee nɔ́ titli ngɛ o si himi mi lo? (Fiɛɛ. 12:13) E ngɛ heii kaa ke ní tsumi nami ngɛ yee ɔ, e be gbɔjɔɔ kaa o maa na ní tsumi nɛ o suɔ nɛ o tsu ɔ. Se kɛ̃ ɔ, o ma nyɛ maa mwɔ yi mi kpɔ nɛ da ngɛ sukuu nɛ e sa nɛ o ya a he konɛ o na ní tsumi hwɔɔ se. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, Tabitha nɛ e je India a hla kaa e kɛ nyɔhiɔ ekpa ma ya kase ní kpɛmi. E de ke: “I susu kaa, ní kpɛmi maa ye bua mi nɛ ma tsu blɔ gbami ní tsumi ɔ. Be fɛɛ be ɔ, nɔ ko maa ba ke o kpɛ nɔ́ ko ha lɛ, nɛ mo nitsɛ lɛ o ma hla be nɛ́ o kɛ ma tsu ní ɔ, nɛ i hia we sika fuu loko ma nyɛ ma je ní tsumi nɛ ɔ sisi.” Ní kpɛmi he sukuu nɛ Tabitha ya a ye bua lɛ nɛ e ná ní tsumi nɛ maa ye bua lɛ kɛ tsu blɔ gbami ní tsumi ɔ.

17. (a) Mɛni blɔ nɔ Kristofono ko maa gu kɛ le níhi nɛ he hia kaa e le konɛ e mwɔ yi mi kpɔ nɛ da ngɛ sukuu yami he? (b) Mɛni Ngmamihi lɛ ma nyɛ maa ye bua mo nɛ́ o mwɔ yi mi kpɔ nɛ da? (Hyɛ daka nɛ ji “Hyɛ Baiblo Sisi Tomi Mlaa Nɛ Ɔmɛ Hulɔ.”)

¹⁷ Ngɛ ní kasemi nɛ ɔ mi ɔ, wa ba susu otihi nɛ e sa nɛ wa pue wa yi mi tɛ ngɛ a he kɛ kɔ sukuu nɔ tsami he. Mɛni blɔ nɔ o maa gu kɛ na níhi nɛ o maa hia konɛ o nyɛ nɛ o mwɔ yi mi kpɔ nɛ da? Moo ya sukuu ɔ mi nɛ o ya hla níhi a mi kɛ kɔ course nɛ o maa suɔ kaa o maa pee ɔ he, aloo kɛ gu sukuu ɔ wɛbsaiti ɔ nɔ. Mo hyɛ kaa ke o gbe sukuu ɔ nya a, mɛni ní tsumihi lɛ course nɛ o maa pee ɔ ma ha nɛ o ná. O ma nyɛ ma bi nihi nɛ mɛ hu a kase jamɛ a course ɔ ngɛ sukuu nɛ a gbe nya aloo a tsuɔ jamɛ a ní tsumi ɔ sanehi. (Abɛ 13:10) Mo bi mɛ ke, “Mɛni se nami lɛ ngɛ nɔ́ nɛ i ngɛ hlae nɛ ma pee ɔ he, nɛ mɛni nyagbahi lɛ ma nyɛ maa je mi kɛ ba?” O kɛ nihi nɛ a kɛ bua jɔmi ngɛ Yehowa sɔmɔe ɔ hu nɛ sɛɛ ní. (Abɛ 15:22) Sukuu kɛ ní tsumi te nɛɛ lɛ a ma je yi kɛ ha mo? Eko ɔ, a maa tu ní tsumi ko nɛ o susuu we he hyɛ po he munyu.

18. Mɛni ma ha nɛ wa ná bua jɔmi nitsɛnitsɛ?

¹⁸ Kaa bɔ nɛ wa kase ɔ, se nami komɛ ngɛ sukuu nɔ tsami he, se nyagbahi hu ngɛ he. Enɛ ɔ he ɔ, o kɛ sɔlemi nɛ susu níhi nɛ o ma nyɛ maa pee ɔ he. Mo kai kaa sukuu nɔ tsami ma nyɛ maa ye bua mo nɛ́ o ná ní tsumi nɛ ma ha nɛ o ná sika kɛ tsu o hiami níhi a he ní. Se kɛ̃ ɔ, nɔ́ pɛ nɛ ma ha nɛ o ná bua jɔmi nitsɛnitsɛ ji huɛ bɔmi kpakpa nɛ maa hi o kɛ Yehowa nyɛ kpɛti ɔ. (La 16:​9, 11) Pi he nɛ nɔ ko ya sukuu kɛ su ɔ nɛ maa tsɔɔ kaa Yehowa maa hyɛ e nɔ aloo e be e nɔ hyɛe. Yehowa maa hyɛ e we bi a nɔ be fɛɛ be. (Heb. 13:5) Se ke o mwɔ o yi mi kpɔ kaa o ma tsa sukuu nɔ ɔ hu nɛɛ? Mɛni ma nyɛ maa ye bua mo konɛ huɛ bɔmi kpakpa nɛ hi o kɛ Yehowa nyɛ kpɛti be mi nɛ o ngɛ sukuu ɔ yae ɔ? Wa ma susu munyu nɛ ɔ he ngɛ ní kasemi nɛ nyɛɛ se ɔ mi.