Nɔ́ Se Kɔmi ‘Ma Ha Nɛ O Ye Manye’

1-2. Mɛni ji nɔ́ se kɔmi, nɛ kɛ e maa ye bua wɔ ha kɛɛ?

ANƐ o nu he hyɛ kaa nɔ ko je we bumi kpo kɛ tsɔɔ mo lo? Aloo nɔ ko pee mo nɔ́ ko nɛ e dɔ mo? Aloo o kɛ si fɔfɔɛ ko kpe nɛ lɔ ɔ ha nɛ o hao wawɛɛ lo? E yeɔ kaa nɔ ko maa pee nɔ́ nɛ da ngɛ si fɔfɔɛhi kaa jã a mi. Se bua jɔmi sane ji kaa, Ngmami ɔ tsɔɔ su ko nɛ maa ye bua wɔ ke waa kɛ si fɔfɔɛ nɛ ɔ kɛ ekpahi kpe. Su nɛ ɔ ji, nɔ́ se kɔmi.

² Nɔ nɛ kɔɔ nɔ́ se ɔ, dɛ níhi nɛ e kɛ e hɛngmɛ naa a nɔ kɛ mwɔ yi mi kpɔ, mohu ɔ, ke sane ko ba a, e suɔ nɛ e le níhi nɛ kɔɔ sane ɔ he fitsofitso. Nɔ́ se kɔmi yeɔ buaa wɔ nɛ wa leɔ nɔ́ he je nɛ nɔ́ ko ya nɔ, aloo nɔ́ he je nɛ nɔ ko pee nɔ́ ko. Jehanɛ hu ɔ, e yeɔ buaa wɔ nɛ wa peeɔ wa ní ngɛ nile mi. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, e yeɔ buaa wɔ nɛ wa ‘kudɔɔ wa nya’ nɛ wa leɔ be nɛ e sa ‘nɛ́ waa pee dii.’ (Abɛ 10:19; La 4:4) E yeɔ buaa wɔ hu nɛ ke wa mi mi fu ɔ, wa nyɛɔ nɛ wa yeɔ wa he nɔ. E ma nyɛ maa ye bua wɔ konɛ waa kplɛɛ ga womi kɛ tsɔsemi nɔ hulɔ. (Abɛ 19:20) Ke wa kɔɔ nɔ́ se ɔ, wa maa pee níhi nɛ sa Yehowa hɛ mi, nɛ waa kɛ ni kpahi hu ma ná he se. Nɛ ke si fɔfɔɛ ko ha nɛ wa mi mi fu po ɔ, nɔ́ se kɔmi maa ye bua wɔ konɛ wa ko pee nɔ́ ko nɛ sɛ. Nyɛ ha nɛ wa susu Baiblo mi nɔ hyɛmi ní etɛ komɛ a he. E maa tsɔɔ wɔ bɔ nɛ nɔ́ se kɔmi maa ye bua wɔ ha konɛ waa ba wa he si, waa pee kpoo, nɛ waa ngɔ wa hɛ kɛ fɔ Yehowa nɔ kulaa.

KO WO O HE NƆ, MOO BA O HE SI

3. Mɛnɔ ji Naaman?

³ Loko wa ma nyɛ maa ye manye ɔ, e sa nɛ wa kua he nɔ womi. (1 Pet. 5:5) Nɔ́ se kɔmi ma nyɛ maa ye bua wɔ konɛ wa nyɛ nɛ waa pee jã. Ngɛ mɛni blɔ nɔ? Mo susu Naaman nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ he nɛ o hyɛ. E je Siria ngɛ Israel ma a yiti je. Naaman ji Siria tabo ɔ nyatsɛ, nɛ e ji nyumu ko nɛ e he biɛ wawɛɛ. Se e nu he womi nɔ hiɔ yaya ko nɛ a tsɛɛ ke kpiti.—2 Ma. 5:1.

4. Mɛni Naaman pee kɛ tsɔɔ kaa e kɔɔ nɔ́ se?

⁴ Naaman yo ɔ ngɛ jokuɛ yoyo ko nɛ je Israel nɛ sɔmɔɔ lɛ. Ligbi ko ɔ, e de Naaman yo ɔ kaa gbalɔ ko ngɛ Israel nɛ e ma nyɛ ma tsa e huno ɔ. (2 Ma. 5:​2, 3) Eko ɔ, Naaman bi e he ke ‘Anɛ jokuɛ yoyo nɛ ɔ nɛ je wa he nyɛli a ma mi ɔ ma nyɛ ma de mi nɔ́ ko nɛ maa ye bua mi lo?’ Se Naaman susu nɔ́ nɛ jokuɛ yoyo ɔ de lɛ ɔ he. E kplɛɛ nɔ, nɛ e ba e he si, nɛ e bu lɛ tue. Naaman ya bi blɔ kɛ je Siria matsɛ ɔ ngɔ konɛ e ya Israel nɛ e ya tsa e he.—2 Ma. 5:​4, 5.

5. Benɛ Naaman ya su Israel ɔ, mɛni ya nɔ?

⁵ Naaman ya Yehoram nɛ ji Israel Matsɛ ɔ ngɔ konɛ a tsa lɛ. Se Yehoram susu kaa Siria matsɛ ɔ ma e nya tsɔmi. Benɛ gbalɔ Elisha nu sane ɔ he ɔ, e de Yehoram kaa e ha nɛ Naaman nɛ e ba e ngɔ. (2 Ma. 5:​6-9) Níhi yɛ nɔ kaa bɔ nɛ Naaman ngɛ blɔ hyɛe ɔ. Elisha jí kpo nɛ e ba nya Naaman he aloo e kɛ lɛ nɛ tu munyu po. Mohu ɔ, Elisha tsɔ nɔ kɛ ho Naaman ngɔ ya konɛ e ya de lɛ nɔ́ nɛ e sa kaa e pee konɛ e ná tsami.—2 Ma. 5:10.

6. (a) Mɛni he je nɛ Naaman sume nɛ e bu blɔ tsɔɔmi nɛ tsɔlɔ ɔ kɛ ha lɛ ɔ tue ɔ? (b) Mɛni Naaman tsɔli ɔmɛ pee kɛ tsɔɔ kaa a kɔɔ nɔ́ se, nɛ mɛni je mi kɛ ba? (2 Matsɛmɛ 5:​13, 14)

⁶ Sisije ɔ, benɛ a ngɔ sɛ gbi ɔ kɛ ya ha Naaman a, e je we bumi kpo kɛ tsɔɔ tsɔlɔ ɔ, nɛ e bui nɔ́ nɛ a de lɛ ke e pee ɔ tue. E “mi mi fu wawɛɛ” nɛ e “kɛ abofu je.” (2 Ma. 5:​11, 12) Mɛni he je? Eko ɔ, e susu kaa a kɛ lɛ yí saminya, nɛ bumi nɛ e sa kaa a kɛ ha lɛ kaa tatsɛ nɔkɔtɔma a, a kɛ ha we lɛ. Jehanɛ se hu ɔ, Naaman ma nyɛ maa nu he kaa blɔ tsɔɔmi nɛ Elisha kɛ ha a tsɔɔ kaa e bui Siriabi ɔmɛ. Lɔ ɔ he ɔ, Naaman mwɔ e yi mi kpɔ kaa e maa ho we mi ya kɛ e hiɔ ɔ. Se e sɔmɔli ɔmɛ kɛ a ní peepee tsɔɔ kaa a kɔɔ nɔ́ se, nɛ a kpa lɛ pɛɛ kaa e bu tsɔlɔ ɔ tue. Nyagbenyagbe ɔ, Naaman wo we e he nɔ hu, nɛ e kɛ blɔ tsɔɔmi nɛ Elisha kɛ ha lɛ ɔ tsu ní. Jã nɛ e pee ɔ, ha nɛ e ná tsami!—Kane 2 Matsɛmɛ 5:​13, 14.

7. Mɛni wa ma nyɛ maa kase kɛ je Naaman sane ɔ mi? (Abɛ 22:4) (Hyɛ foni ɔmɛ hulɔ.)

⁷ Mɛni wa ma nyɛ maa kase ngɛ Naaman sane ɔ mi? Loko wa maa mwɔ yi mi kpɔ ko ɔ, e sa kaa wa susu níhi a he kɛ ya tsitsaa. Ke wa ha we nɛ bɔ nɛ wa nuɔ níhi a he ha a nɛ kudɔ wa yi mi kpɔ mwɔmi ɔ, lɔ ɔ tsɔɔ kaa wa kɔɔ nɔ́ se. Nɔ́ se kɔmi ma nyɛ ma ha nɛ waa ba wa he si. Nɔ nɛ baa e he si ɔ le kaa pi nɔ́ fɛɛ nɔ́ nɛ e le. Behi fuu ɔ, ni kpahi ma nyɛ maa ye bua wɔ, se wa hia Yehowa yemi kɛ buami titli. E ngɛ mi kaa benɛ Naaman be he wami ɔ, pi Yehowa sɔmɔlɔ ji lɛ mohu lɛɛ, se e ba e he si, nɛ e bu ni kpahi tue kɛ tsɔɔ kaa e kɔɔ nɔ́ se. E bu Israel jokuɛ yoyo nɛ ji e yo ɔ nyɔguɛ ɔ tue. Jehanɛ hu ɔ, e bu e sɔmɔli ɔmɛ, kɛ Elisha nɛ ji Yehowa nane mi dalɔ ɔ tue. Naaman ha we nɛ he nɔ womi nɛ ye e nɔ. Nyagbenyagbe ɔ, yi mi kpɔ nɛ e mwɔ ɔ ha nɛ e ye manye. Lɔ ɔ he ɔ, loko wa ma maa pee nɔ́ ko loo wa maa tu munyu ko ɔ, e sa nɛ wa susu he saminya. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, eko ɔ, nɔ ko je Ngmami ɔ mi kɛ wo wɔ ga se wa kplɛɛ we nɔ. Ke e ba jã a, e he maa hia nɛ wa susu níhi a he saminya. E sa nɛ waa hyɛ ke ji bɔ nɛ wa pee wa ní ngɛ ga womi ɔ he ha a tsɔɔ kaa wa baa wa he si aloo wa woɔ wa he nɔ.—Kane Abɛ 22:4.

O KƐ GBI BLƐUU NƐ TU MUNYU

8. Mɛni si fɔfɔɛhi a mi lɛ e he ma nyɛ maa wa ha wɔ kaa wa maa to wa tsui si?

⁸ Nɔ́ se kɔmi maa ye bua wɔ nɛ waa pee kpoo nɛ waa kɛ abofu nɛ ko tu munyu. Ngɛ anɔkuale mi ɔ, pi be fɛɛ be nɛ jã peemi ngɛ gbɔjɔɔ ɔ, titli ke nɔ ko tu munyu ko nɛ e dɔ wɔ aloo e kɛ wɔ yí saminya. (Efe. 4:26 kɛ study note nɛ ji “Be wrathful” ɔ) Be ko ɔ, David kɛ Abigail ya je si fɔfɔɛ ko nɛ mi wa mi. Mɛni a pee kɛ tsɔɔ kaa a kɔɔ nɔ́ se?

9. Kɛ Nabal kɛ David ye ha kɛɛ?

⁹ Mo susu he nɛ o hyɛ. David kɛ nihi nɛ a piɛɛ e he ɔ ngɛ fo tue ngɛ Saul nya, nɛ a ho Paran nga a nɔ ya. (1 Sam. 25:1) Benɛ a ngɛ lejɛ ɔ, a po Nabal nɛ ji niatsɛ ɔ to ɔmɛ kɛ e to hyɛli ɔmɛ a he piɛ. (1 Sam. 25:​15, 16) Benɛ be su nɛ a ma sã to ɔmɛ a he bwɔmi ɔ, David tsɔ nihi kɛ ya Nabal ngɔ kaa e ha mɛ niye ní. Tsɔli ɔmɛ kɛ lɛ ya tu munyu ngɛ mi mi jɔmi kɛ bumi mi. (1 Sam. 25:​6-8) Se Nabal je we hɛsa kpo ngɛ nɔ́ nɛ David kɛ nihi nɛ a piɛɛ e he ɔ pee kɛ ha lɛ ɔ he. E kɛ abofu ha mɛ heto, nɛ e kɛ jɛmi munyuhi po mane David kɛ nihi nɛ a piɛɛ e he ɔ.—1 Sam. 25:​10, 11.

10. Mɛni David kɛ Abigail tsuo pee kɛ tsɔɔ kaa a kɔɔ nɔ́ se? (1 Samuel 25:​32, 33) (Hyɛ foni ɔ hulɔ.)

¹⁰ Ke mo ji David ɔ, jinɛ kɛ o maa nu he ha kɛɛ? Nɔ́ nɛ Nabal pee ɔ dɔ lɛ saminya. Enɛ ɔ he ɔ, e be nyakpɛ kaa David mi mi fu wawɛɛ, nɛ e to kaa e maa gbe lɛ! (1 Sam. 25:​13, 21, 22) Niinɛ hu ɔ, e ma blɔ nɔ konɛ e ya tsu e yi mi tomi ɔ he ní. Se benɛ e ngɛ blɔ nɔ kɛ yaa a, Nabal yo Abigail kɛ lɛ ba kpe. Abigail ji yo nɛ kɔɔ nɔ́ se. Mɛni Abigail pee kɛ tsɔɔ kaa e kɔɔ nɔ́ se? E na kaa ngɛ David mi mi nɛ fu ɔ tsuo se ɔ, e ji nɔmlɔ kpakpa, lɔ ɔ he ɔ, e pee nɔ́ fɛɛ nɔ́ nɛ e ma nyɛ konɛ David tsui he nɛ jɔ. E ba ke lɛ ní babauu, nɛ e je he si bami mi kɛ wo lɛ ga. (1 Sam. 25:​18, 23-31) David bu nɔ́ nɛ Abigail de lɛ ɔ tue, nɛ e na kaa nɔ́ nɛ e de ɔ je Yehowa ngɔ. Nɔ́ nɛ David pee ɔ tsɔɔ kaa e ji nilelɔ. Enɛ ɔ he ɔ David tsui he ba jɔ, nɛ pee we yayami ko nɛ hɛdɔ ngɛ he.—Kane 1 Samuel 25:​32, 33.

11. Ke wa mi mi fu ɔ, kɛ nɔ́ se kɔmi maa ye bua wɔ ha kɛɛ? (Abɛ 19:11)

¹¹ Mɛni wa ma nyɛ maa kase ngɛ David kɛ Abigail a sane ɔ mi? Ke wa ngɛ he blɔ nɛ wa mi mi fuɔ po ɔ, nɔ́ se kɔmi ma nyɛ maa ye bua wɔ konɛ waa je mi mi jɔmi mi kɛ tsu sane ko he ní. E maa ye bua wɔ hulɔ konɛ wa susu nyagbahi nɛ ma nyɛ maa je munyu ko nɛ wa maa tu aloo wa ní peepee mi kɛ ba a he. (Kane Abɛ 19:11.) Benɛ Abigail ha nɛ David le Yehowa susumi ngɛ sane ɔ he ɔ, e nyɛ nɛ e ye e mi mi fumi ɔ nɔ. Ke nɔ ko wo o mi mi la a, mo susu níhi a he saminya loko o pee nɔ́ ko. (Yak. 1:19) Moo sɔle kɛ ha Yehowa, konɛ o na e susumi ngɛ sane ɔ he. Enɛ ɔ maa ye bua mo konɛ o to o tsui si.

12. Mɛni blɔ nɔ nɛ ni kpahi ma nyɛ maa ye bua wɔ konɛ waa to wa tsui si nɛ waa di tue mi jɔmi se?

¹² Kaa bɔ nɛ Yehowa gu Abigail nɔ kɛ ye bua David ɔ, e ma nyɛ maa gu ni kpahi a nɔ kɛ ye bua wɔ konɛ wɔ hu wa kɔ nɔ́ se. Lɔ ɔ he ɔ, ke sane ko ngɛ o nya gbae ɔ, o kɛ Kristofono ko nɛ e nane pi si ɔ nɛ sɛɛ he ní loko o tsu he ní. (Abɛ 12:15; 20:18) Ke nyɛmi ko mi mi fu nɛ o ná he blɔ kaa o maa ye bua lɛ ɔ, anɛ o ma nyɛ maa kase Abigail lo? Anɛ o ma nyɛ maa ye bua lɛ konɛ e na níhi kaa bɔ nɛ Yehowa naa níhi ɔ lo? Yehowa maa jɔɔ mɔde nɛ o ngɛ bɔe kaa o maa ye bua ni kpahi konɛ a kɔ nɔ́ se nɛ a to a tsui si ɔ nɔ.

NGƆƆ O HƐ KƐ FƆ YEHOWA NƆ KE O NGƐ GBEYE YEE

13. Ke wa ngɛ gbeye yee ɔ, kɛ nɔ́ se kɔmi maa ye bua wɔ ha kɛɛ?

¹³ Be komɛ ɔ, waa kɛ si fɔfɔɛ komɛ kpeɔ nɛ woɔ wa he gbeye. Se ke wa kai kaa Yehowa ngɛ he wami pe nɔ fɛɛ nɔ ɔ, lɔ ɔ maa ye bua wɔ nɛ wa maa ngɔ wa hɛ kɛ fɔ e nɔ ke wa ngɛ gbeye yee po. (La 27:1) Yehowa ma nyɛ maa ye bua wɔ kɛ da nyagbahi nɛ wa susu kaa nɔ́ ko be hie peemi ngɛ he ɔ a nya, kaa bɔ nɛ e ye bua Yona a. Yona suɔ Yehowa wawɛɛ, se benɛ Yehowa ngɔ ní tsumi ko nɛ he wa kɛ wo e dɛ ɔ, e ye gbeye.

14. Mɛni he je nɛ Yona ye gbeye kaa e ma tsu ní tsumi nɛ Yehowa kɛ wo e dɛ ɔ?

¹⁴ Yehowa kɛ ní tsumi ko nɛ he wa wo Yona dɛ. Yehowa de lɛ kaa e ya Nineve nɛ e ya fiɛɛ kɛ tsɔɔ ma bi ɔmɛ kaa Yehowa ma kpata a hɛ mi. (Yona 1:​1, 2) Ke mo lɛ Yehowa ngɔ jamɛ a ní tsumi ɔ kɛ wo o dɛ ɔ, kɛ o maa nu he ha kɛɛ? E ma he Yona maa pee nyɔhiɔ kake loko e maa nyɛɛ kɛ je Israel kɛ ya Asiria. A le Asiriabi ɔmɛ kaa a yi mi wa nɛ a peeɔ a ní basabasa. A tsɛ Nineve po ke “ma nɛ pueɔ muɔ si.” (Nah. 3:​1, 7) Enɛ ɔ he ɔ, Yona yɛ tsɔmi nɛ Yehowa tsɔ lɛ ɔ, mohu ɔ, e tu fo.—Yona 1:3.

15. Mɛni ye bua Yona nɛ e ba ná hɛ kɛ nɔ fɔmi nɛ mi wa wawɛɛ ngɛ Yehowa mi? (Yona 2:​6-9)

¹⁵ Yona ya sɛ lɛ ko nɛ yaa he kpa kulaa a mi. Ngɛ blɔ nɔ ɔ, a sake lɛ ngɔ fɔ wo ɔ mi nɛ Yehowa gu nyakpɛ blɔ nɔ kɛ he e yi wami kɛ tsɔɔ lɛ kaa e ngɛ he wami. (Yona 1:​15, 17) Yona kase ní kɛ je nɔ́ nɛ ya nɔ ɔ mi. E ba na kaa e sɛ nɛ e ye gbeye kaa e maa ya Nineve, ejakaa Yehowa ma nyɛ maa po e he piɛ kɛ je nyagba saisaa nɛ e kɛ maa kpe ɔ he. (Kane Yona 2:​6-9.) Benɛ Yehowa ha lɛ he blɔ ekohu ɔ, Yona gbla we e nane si. E ya fiɛɛ ngɛ Nineve, nɛ e fiɛɛmi ní tsumi ɔ ye manye.—Yona 3:5.

16. Mɛni maa ye bua wɔ ke wa ngɛ gbeye yee? (Abɛ 29:25) (Hyɛ foni ɔmɛ hulɔ.)

¹⁶ Mɛni wa ma nyɛ maa kase ngɛ Yona sane ɔ mi? Wa sume nɛ adesa gbeye yemi nɛ tsi wa nya nɛ wa ko bu Yehowa tue. (Kane Abɛ 29:25.) Yona susu níhi nɛ ya nɔ ɔ he nɛ e kai kaa e sɛ nɛ e ye nɔ́ nɛ maa ba a gbeye, mohu ɔ, e ngɔ e hɛ kɛ fɔ Yehowa nɔ konɛ e ye bua lɛ. Ke wa susu bɔ nɛ Yehowa ye bua wɔ nɛ́ e po wa he piɛ be ko nɛ be ɔ he ɔ, lɔ ɔ maa ye bua wɔ konɛ wa kpa gbeye yemi. Wa nyɛmimɛ komɛ ngɔ a hɛ kɛ fɔ Yehowa nɔ, nɛ a nyɛ nɛ a da nyagbahi nɛ a mi wa a nya. Wa ma nyɛ ma pue wa yi mi tɛ ngɛ a nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ he.a (Heb. 13:6) Nyɛ ha nɛ waa ngɔ wa hɛ kɛ fɔ Yehowa nɔ kɛ tsɔɔ kaa wa kɔɔ nɔ́ se, nɛ waa ye bua ni kpahi konɛ mɛ hu a pee jã.

YAA NƆ NƐ O SUSU NÍHI A HE KAA YEHOWA

17. Mɛni maa ye bua wɔ konɛ waa ya nɔ nɛ wa kɔ nɔ́ se?

¹⁷ Kaa bɔ nɛ wa na a, nɔ́ se kɔmi maa ye bua wɔ nɛ waa ye manye ke waa kɛ nyagbahi ngɛ kpee. Mɛni maa ye bua wɔ konɛ waa ya nɔ nɛ wa kɔ nɔ́ se? Yehowa ji nɔ nɛ ma nyɛ maa ye bua wɔ. Enɛ ɔ he ɔ, e ha wɔ Baiblo ɔ, nɛ e yeɔ buaa wɔ kɛ e mumi klɔuklɔu ɔ hulɔ. (Neh. 9:20; La 32:8) E kɛ ga womi kpakpahi haa wɔ bɔ nɛ pee nɛ waa mwɔ yi mi kpɔhi nɛ da, nɛ wa nyɛ nɛ waa ye wa he nɔ ke waa kɛ nyagba ko kpe. (La 119:​97-101) Ke wa kaneɔ Baiblo ɔ nɛ wa biɔ Yehowa konɛ e kɛ e mumi klɔuklɔu ɔ nɛ ye bua wɔ ɔ, lɔ ɔ ma ha nɛ wa kɔ nɔ́ se. Jã nɛ wa maa pee ɔ maa ye bua wɔ konɛ wa susu níhi a he kaa bɔ nɛ Yehowa peeɔ ɔ, nɛ waa pee níhi nɛ e bua maa jɔ he.—Abɛ 21:​11, sisi ningma.

18. Mɛni o fia o pɛɛ si kaa o maa pee?

¹⁸ Ke wa ya nɔ nɛ wa bi Yehowa konɛ e ha wɔ juɛmi ɔ, waa maa na kaa nɔ́ se kɔmi ji su ko nɛ he hia wawɛɛ. (La 14:2) Ke wa pee jã a, wa be ‘blɔ tlae kɛ je nɔ́ se kɔmi blɔ ɔ nɔ.’ (Abɛ 21:16) Mohu ɔ, wa maa fia wa pɛɛ si kaa wa maa ya nɔ ma kɔ nɔ́ se be fɛɛ be ngɛ nɔ́ fɛɛ nɔ́ mi. Ke wa pee jã a, wa “maa ye manye” kokooko.