Mawu Biɛ ɔ Je Kpo Ngɛ Hebri Ngmami ɔ Mi

Mawu biɛ ɔ je kpo ngɛ Hebri Ngmami ɔ mi maa pee si 7,000 sɔuu. A kɛ Hebri ningma okadi eywiɛ nɛ ji, הוהי lɛ ngma. A tsɛɔ Hebri ningma okadi eywiɛ nɛ daa si kɛ ha Mawu biɛ ɔ ke Tetragrammaton. A tsɔɔ ningma okadi eywiɛ nɛ ɔmɛ a sisi ngɛ Baiblo nɛ ɔ mi ke “Yehowa.” Biɛ nɛ ɔ ji biɛ nɛ je kpo wawɛɛ ngɛ Baiblo ɔ mi pe biɛ kpahi tsuo. E ngɛ mi kaa nihi nɛ Mawu kɛ e mumi ɔ kudɔ mɛ nɛ a ngma Baiblo ɔ ngɔ sablaihi fuu kaa “Ope,” “Hiɔwe No,” kɛ “Nyɔmtsɛ” kɛ kale Mawu mohu lɛɛ, se Tetragrammaton ɔ pɛ ji nɔ́ nɛ a kɛ tsu ní kaa Mawu biɛ nitsɛnitsɛ.

Yehowa Mawu nitsɛ lɛ de nihi nɛ a ngma Baiblo ɔ kaa a kɛ e biɛ ɔ nɛ tsu ní. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, e kɛ e mumi ɔ kudɔ gbalɔ Yoel nɛ e ngma ke: “Nɔ fɛɛ nɔ nɛ e tsɛɔ Yehowa biɛ ɔ, a ma he e yi wami.” (Yoel 2:32) Mawu ha nɛ la polɔ ko hu ngma ke: “Ha nɛ nihi nɛ́ a le kaa mo nɛ o biɛ ji Yehowa a, mo pɛ ji Nɔ Nɛ E Nɔ Kuɔ Pe Kulaa ngɛ zugba a nɔ tsuo.” (La 83:18) Ngɛ anɔkuale mi ɔ, Mawu biɛ ɔ je kpo si 700 sɔuu ngɛ La womi ɔ pɛ mi. Mawu we bi hyɛɔ La womi nɛ ɔ nɔ kɛ laa, nɛ a kaneɔ la amɛ a mi munyu ɔmɛ hulɔ. Ke jã a, lɛɛ mɛni he je mɔ nɛ Mawu biɛ ɔ laa ngɛ Baiblo sisi tsɔɔmihi fuu a mi ɔ? Mɛni he je nɛ a ngma Mawu biɛ ɔ ngɛ Baiblo nɛ ɔ mi ke “Yehowa” a? Nɛ mɛni ji Mawu biɛ Yehowa a sisi?

Mɛni he je nɛ Mawu biɛ ɔ laa ngɛ Baiblo sisi tsɔɔmihi fuu a mi ɔ? Yi mi tomihi fuu a he je lɛ e ba jã a nɛ. Ni komɛ susu kaa e he hia we nɛ a tsɛ Mawu Ope ɔ kɛ biɛ pɔtɛɛ ko. Ni komɛ hu kplɛɛ Yudabi ɔmɛ a susumi kaa e sɛ nɛ nɔ ko nɛ tsɛ Mawu biɛ ɔ nɔ. Eko ɔ, a ngɛ gbeye yee kaa jã peemi maa wo Mawu biɛ ɔ he mu. Ni komɛ hu susu kaa akɛnɛ nɔ ko nɔ ko li bɔ nɛ a tsɛɔ Mawu biɛ ɔ ha tutuutu he je ɔ, e maa hi mohu kaa a kɛ sablaihi kaa “Nyɔmtsɛ” aloo “Mawu” ma tsɛ lɛ. Se ngɛ yi mi tomihi nɛ nyɛɛ se nɛ ɔ a he je ɔ, sisi numi be nya tsɔɔmihi nɛ a kɛ ha a he:

• Nihi nɛ a tsɔɔ kaa e sɛ nɛ a tsɛ Mawu Ope ɔ kɛ biɛ pɔtɛɛ ko ɔ hɛ je nɔ kaa Mawu biɛ ɔ je kpo ngɛ blema Baiblo ɔmɛ a mi. Baiblo nɛ ɔmɛ ekomɛ ngɛ loko a fɔ Kristo. Kaa bɔ nɛ wa de kɛ sɛ hlami ɔ, Mawu ha nɛ a ngma e biɛ ɔ maa pee si 7,000 sɔuu ngɛ Baiblo ɔ mi. Enɛ ɔ tsɔɔ heii kaa Mawu suɔ nɛ waa le e biɛ ɔ, konɛ wa kɛ tsu ní.

• Baiblo sisi tsɔɔli nɛ́ Yudabi ɔmɛ a susumi ná a nɔ he wami nɛ a jé Mawu biɛ ɔ kɛ je Baiblohi nɛ a tsɔɔ sisi ɔ a mi ɔ ma a hɛ kɛ fɔ anɔkuale munyu ko nɔ. Lɔ ɔ ji kaa Yudabi ɔmɛ a womi ngmali komɛ ngɛ nɛ ke a ngɛ munyu tue ɔ, a wui Mawu biɛ ɔ ta, se benɛ a ngɛ blema Baiblo ɔ nɔ hyɛe kɛ ngɛ ekpahi ngmae ɔ, a je we Mawu biɛ ɔ kɛ ji mi. Ni komɛ ya na blema womi kpo komɛ ngɛ he ko nɛ a tsɛɔ ke Qumran ɔ, ngɛ Wo Gbogboe ɔ kasa nya, nɛ Mawu biɛ ɔ je kpo ngɛ hehi fuu ngɛ jamɛ a womi kpo ɔmɛ a mi. Baiblo sisi tsɔɔli komɛ pee nɔ́ ko nɛ ha nɛ wa na kaa Mawu biɛ ɔ je kpo ngɛ blema Baiblo nɛ a kɛ nine ngma a mi. A ngɔ ningma okadi agboagbohi kɛ ngma “NYƆMTSƐ” ngɛ hehi nɛ jinɛ Mawu biɛ ɔ je kpo ngɛ ɔ. Se sane bimi ɔ ji, Ke Baiblo sisi tsɔɔli nɛ ɔmɛ kplɛɛ nɔ kaa Mawu biɛ ɔ je kpo ngɛ Baiblo ɔ mi si akpehi abɔ ɔ, lɛɛ mɛni he je mɔ nɛ a je Mawu biɛ ɔ ngɛ Baiblo ɔ mi nɛ a kɛ biɛ kpahi da nane mi ɔ? Mɛnɔ lɛ ha mɛ jamɛ a he blɔ ɔ? Mɛ pɛ lɛ a ma nyɛ maa tsɔɔ.

• Nihi nɛ a tsɔɔ kaa, akɛnɛ nɔ ko nɔ ko li bɔ nɛ a tsɛɔ Mawu biɛ ɔ ha tutuutu he je ɔ, e sɛ nɛ nɔ ko nɛ tsɛ biɛ ɔ kulaa a, mɛ nitsɛmɛ a kɛ Yesu biɛ tsuɔ ní faa. Se e slo bɔ nɛ Yesu kaseli ɔmɛ tsɛɔ biɛ nɛ ji Yesu ha ngɛ bɔ nɛ Kristofohi fuu nɛ a ngɛ mwɔnɛ ɔ hu tsɛɔ lɛ haa a he. Eko ɔ, Yudabi nɛ a ji Kristofohi ɔ tsɛɔ biɛ nɛ ji Yesu ɔ ke, Ye·shuʹa‛. Nɛ a tsɛɔ sablai nɛ ji, “Kristo” ɔ ke Ma·shiʹach, aloo “Mesia.” Kristofohi nɛ a tuɔ Hela a hu tsɛɔ lɛ ke I·e·sousʹ Khri·stosʹ, nɛ Kristofohi nɛ a tuɔ Latin ɔ hu tsɛɔ lɛ Ieʹsus Chriʹstus. Mawu mumi ɔ kudɔ nihi nɛ a ngma Yesu biɛ ɔ kɛ wo Baiblo ɔ mi, kaa bɔ nɛ Helabi ɔmɛ tsɛɔ lɛ ɔ, nɛ enɛ ɔ tsɔɔ kaa Kristofohi nɛ a hi si ngɛ kaseli ɔmɛ a be ɔ mi ɔ kɛ nile tsu ní, nɛ a ngma biɛ ɔ kaa bɔ nɛ nihi fuu tsɛɔ lɛ ɔ. Jã kɛ̃ nɛ Je Ehe Baiblo Sisi Tsɔɔmi Ajla Toli ɔmɛ hu pee. E ngɛ mi kaa a li bɔ nɛ Hebribi ɔmɛ tsɛɔ Mawu biɛ ɔ ha tutuutu mohu lɛɛ, se a susu kaa nile ngɛ mi kaa a kɛ biɛ nɛ ji “Yehowa” a ma tsu ní.

Mɛni he je nɛ Je Ehe Sisi Tsɔɔmi ɔ kɛ biɛ nɛ ji, “Yehowa” a tsu ní ɔ? Ngɛ Dangme mi ɔ, ningma okadi eywiɛ nɛ ji Tetragrammaton ɔ (יהוה) nɛ́ daa si ha Mawu biɛ ɔ ji YHWH. Blema a, ke a ngɛ Hebri gbi ɔ ngmae ɔ, a kɛ pɛli nɛ mwɔnɛ ɔ a kɛ tsuɔ ní, nɛ ji a, e, ɛ, i, o, ɔ, kɛ u wui mi. Nɛ Tetragrammaton ɔ hu, ningma okadi nɛ ɔmɛ be mi. Blema a, ke Hebrino ko ngɛ Hebri gbi ɔ kanee ɔ, e yi kaa e kɛ pɛli nɛ sa maa wo mi.

Maa pee jeha akpe kake se, benɛ a ngma Hebri Ngmami ɔ ta a, Yudabi womi mi leli ngɔ okadi komɛ kɛ wo Hebri ningma a mi konɛ ke nɔ ko ngɛ Hebri gbi ɔ kanee ɔ, e le pɛli nɛ e kɛ maa wo mi. Se benɛ e ke e suɔ jamɛ a be ɔ, Yudabi fuu ná susumi nɛ dɛ kaa e sɛ nɛ nɔ ko nɛ e tsɛ Mawu biɛ ɔ nɛ e je kpo. Lɔ ɔ he ɔ, a ngɔ biɛ kpahi kɛ da Mawu biɛ ɔ nane mi. Enɛ ɔ he ɔ, eko ɔ, ke a ngɛ Tetragrammaton ɔ ngmae ɔ, a kɛ pɛli nɛ ngɛ biɛ kpahi nɛ a kɛ da Mawu biɛ ɔ nane mi ɔ woɔ mi. Lɔ ɔ he ɔ, wa be nyɛe maa da blema ngmamihi nɛ a kɛ nine ngma nɛ jamɛ a okadi ɔmɛ ngɛ mi ɔ nɔ kɛ tsɔɔ bɔ nɛ sisije ɔ, Hebribi ɔmɛ tsɛɔ Mawu biɛ ɔ ha. Ni komɛ susu kaa a tsɛɔ Mawu biɛ ɔ ke “Yahweh” aloo “Yawɛ”, nɛ ni komɛ hu susu kaa a tsɛɔ lɛ ngɛ blɔ kpahi a nɔ kulaa. A ngma Mawu biɛ ɔ ke Iao ngɛ Mose Womi Etɛne ɔ fã ko nɛ ngɛ Hela gbi mi ɔ, nɛ womi nɛ ɔ piɛɛ Wo Gbogboe ɔ womi kpo ɔ he. Jehanɛ se hu ɔ, blema Hela womi ngmali hu tsɔɔ kaa a tsɛɔ biɛ ɔ ke Iae, I·a·beʹ, kɛ I·a·ou·eʹ. Se e sɛ nɛ waa pee kpɛii ngɛ bɔ nɛ a tsɛɔ Mawu biɛ ɔ ha a he. Wa li bɔ nɛ Mawu sɔmɔli nɛ a hi si blema a tsɛɔ Mawu biɛ ɔ ha tutuutu ngɛ Hebri gbi ɔ mi. (1 Mose 13:4; 2 Mose 3:15) Nɔ́ nɛ wa le ji kaa ke Mawu kɛ e we bi ngɛ munyu tue ɔ, e tsɛɔ e biɛ ɔ si abɔ, nɛ e we bi ɔmɛ hu kɛ e biɛ ɔ tsɛɔ lɛ. Ke a kɛ nihi ngɛ ní sɛɛe ɔ, a kɛ Mawu biɛ ɔ tsuɔ ní faa.—2 Mose 6:2; 1 Matsɛmɛ 8:23; La 99:9.

Lɛɛ mɛni he je mɔ nɛ a kɛ biɛ nɛ ji “Yehowa” a tsu ní ngɛ Baiblo nɛ ɔ mi ɔ? Ejakaa lɔ ɔ ji Mawu biɛ nɛ a kɛ tsuɔ ní ngɛ gbihi fuu nɛ Dangme hu piɛɛ he ɔ a mi jehahi babauu.

Ngɛ jeha 1530 ɔ mi ɔ, William Tyndale tsɔɔ Mose Kekleekle Womi ɔ kɛ ya si Mose Womi Enuɔne ɔ, nɛ ji Pentateuch ɔ sisi kɛ ya Blɛfo gbi mi, nɛ lɔ ɔ ji kekleekle Blɛfo gbi Baiblo nɛ Mawu biɛ ɔ je kpo ngɛ mi. E kɛ biɛ nɛ ji “Iehouah” lɛ tsu ní. Pee se ɔ, bɔ nɛ a tuɔ Blɛfo gbi ɔ ha kɛ bɔ nɛ a ngmaa lɛ ha a tsake, enɛ ɔ he ɔ, a tsake bɔ nɛ a ngmaa Mawu biɛ ɔ ha a. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, ngɛ jeha 1612 ɔ mi ɔ, Henry Ainsworth kɛ biɛ nɛ ji “Iehovah” tsu ní ngɛ La womi ɔ nɛ e tsɔɔ sisi ɔ mi. Lɔ ɔ se ɔ, ngɛ jeha 1639 ɔ mi ɔ, a pee tsakemi ngɛ La womi ɔ nɛ́ e tsɔɔ sisi ɔ mi, nɛ a ngɔ Pentateuch ɔ kɛ piɛɛ he, nɛ a kɛ biɛ nɛ ji “Jehovah” a tsu ní ngɛ mi. Ngɛ jeha 1901 ɔ mi ɔ, gbi sisi tsɔɔli nɛ a pee Baiblo nɛ ji American Standard Version ɔ kɛ Mawu biɛ nɛ ji “Jehovah” a tsu ní ngɛ hehi nɛ a je kpo ngɛ ngɛ Hebri Ngmami ɔ mi ɔ.

Baiblo he ní lelɔ ko nɛ nihi buɔ lɛ wawɛɛ nɛ a tsɛɔ lɛ ke, Joseph Bryant Rotherham ɔ ngma womi ko ngɛ jeha 1911 ɔ mi. A tsɛɔ womi ɔ ke Studies in the Psalms, nɛ e kɛ biɛ nɛ ji “Yehowa” a lɛ tsu ní, se pi “Yahweh” aloo “Yawɛ.” E tsɔɔ kaa nɔ́ he je nɛ e pee jã a ji kaa e suɔ nɛ e kɛ “biɛ nɛ nihi nɛ a kaneɔ Baiblo ɔ le wawɛɛ (nɛ a kplɛɛ nɔ) ɔ nɛ tsu ní.” Ngɛ jeha 1930 ɔ mi ɔ, ní lelɔ ko nɛ a tsɛɔ lɛ ke A. F. Kirkpatrick hu de jã nɔuu kɛ kɔ biɛ “Yehowa” a he. E de ke: “Mwɔnɛ ɔ, gbi he ní leli tsɔɔ kaa e sa nɛ a ngma Mawu biɛ ɔ kaa Yahveh aloo Yahaveh. Se ngɛ Blɛfo gbi ɔ mi ɔ, nihi le biɛ nɛ ji JEHOVAH a wawɛɛ, nɛ pi bɔ nɛ a tsɛɔ biɛ ɔ ha tutuutu ɔ nɛ he hia, mohu ɔ, lemi nɛ a maa le kaa e ji Biɛ Nitsɛ, se pi palemi biɛ aloo sablai ko kaa ‘Nyɔmtsɛ’ ɔ lɛ he hia.”

Mɛni ji biɛ Yehowa a sisi? Ngɛ Hebri gbi ɔ mi ɔ, biɛ Yehowa a kɛ peemimunyu ko nɛ e sisi ji “plɛɔ kɛ peeɔ” ɔ ngɛ tsakpa, nɛ womi mi leli komɛ susu kaa Hebri peemimunyu nɛ ɔ daa si kɛ ha nɔ nɛ haa nɛ nɔ́ ko plɛɔ kɛ peeɔ nɔ́ ko. Enɛ ɔ he ɔ, Je Ehe Baiblo Sisi Tsɔɔmi Ajla Toli ɔmɛ nu Mawu biɛ ɔ sisi kaa “E Haa Nɛ Nɔ́ Ko Plɛɔ Kɛ Peeɔ.” Wa be nyɛe maa pee kpɛii ngɛ enɛ ɔ he, ejakaa ní leli fuu hɛɛ susumi slɔɔtoslɔɔtohi ngɛ sisi numi nɛ ɔ he. Se e da blɔ kaa a maa tsɔɔ biɛ Yehowa a sisi kaa “E Haa Nɛ Nɔ́ Ko Plɛɔ Kɛ Peeɔ,” ejakaa lɛ nɛ e bɔ níhi tsuo, nɛ e haa nɛ e yi mi tomi hu baa mi. Lɛ nɛ e bɔ hiɔwe bɔfohi, adesahi, kɛ níhi tsuo nɛ ngɛ je mluku ɔ mi, nɛ benɛ je ngɛ jɔe nɛ́ je ngɛ nae ɔ, e ha nɛ e yi mi tomihi hu ngɛ mi bae.

Enɛ ɔ he ɔ, biɛ Yehowa a hɛɛ sisi numi nɛ mi kuɔ pe “Ma Plɛ Ye He Kɛ Pee Nɔ́ Nɛ I Suɔ Kaa Ma Plɛ Ye He Kɛ Pee” nɛ́ a ngma ngɛ 2 Mose 3:14 ɔ. Ke wa hyɛ mi fitsofitso ɔ, pi Mawu biɛ ɔ sisi tsuo ji lɔ ɔ. Mohu ɔ, jamɛ a munyu ɔ tsɔɔ bɔ nɛ Mawu ngɛ ha ngɛ blɔ kake pɛ nɔ. E tsɔɔ kaa Mawu maa pee nɔ́ fɛɛ nɔ́ nɛ e he hia kaa e pee ngɛ si fɔfɔɛ slɔɔtohi a mi konɛ e ha nɛ e yi mi tomi nɛ ba mi. E ngɛ mi kaa biɛ Yehowa a hɛɛ sisi numi nɛ wa tu he munyu ɔ mohu lɛɛ, se Mawu biɛ ɔ hɛɛ sisi numi kpa ko hulɔ. E biɛ ɔ tsɔɔ hu kaa e ma nyɛ ma ha nɛ níhi nɛ e bɔ ɔ nɛ́ a plɛ pee nɔ́ fɛɛ nɔ́ e suɔ konɛ e kɛ tsu e yi mi tomi he ní.