KUPATA CHIKAMUCHISYO PATUKULAGASIKA NGANISYO

Ana Kulagasika Nganisyo ni Chichi?

Kulagasika nganisyo mpaka kugopolele yachikusatendaga chilu chetu pandaŵi jatusimene ni chakusawusya. Mu ututu kapena kuti mu ubongo mwana mesi (mahomoni) gagakusatumisya utenga m’chilu mwetu. Mesiga gakusatendekasya kuti mtima wetu ugundeje mnope soni gakusalamulila kawutuche ka miyasi. Mesiga gakusatendekasyasoni kuti mundu apumasicheje mnope, nambosoni minowu jiŵeje jakutaŵika. Mkanitumanyilile chenene chachikutendekwa, chilu chetu chikusaŵaga chakoseka kutendapo kandu. Kulagasika nganisyo pakumasile, “mtima wetu” ukusatanda kupumula chenene soni chilu chosope chikusawujila mwakala.

UMBONE SONI KOGOYA KWA KULAGASIKA NGANISYO

Kulagasika nganisyo kukusatendekwa mwachipago patukulimbana ni yine yakwe kapena patusimene ni yakusawusya. Kulagasika nganisyo kukusatandila mu ututu ligongo lyakulimbana ni yineyakwe. Kulagasika nganisyo kwambone kukusatutendekasya kuti tutende yindu mwachitema. Kulagasika nganisyo kwine, mpaka kutukamuchisye kwanilisya yakulinga yetu kapena kuyitenda chenene. Mwachisyasyo, kukusatukamuchisya patukulemba mayeso, pakutulinga mwakutuwusya yiwusyo naga tuli ŵakuŵalilwa kukamula masengo, payakutendekwa ya mawung’asi kapena kuti masewela.

Nambope kulagasika mnope nganisyo kapena kulagasika nganisyo kwa ndaŵi jelewu mpaka kuŵe kwakogoya. “Mtima wetu” pawukutenda yindu mwakupitilila malile, mpaka tutande kulwala munganisyo soni kutenda yindu mwangaganisya chenene. Katende ketu ka yindu soni mwatukusatendela yindu ni ŵane kakusachengaga. Kulagasika nganisyo kwa ndaŵi jelewu mpaka kutendekasye kutanda kumwa mitela jakusokonasya ututu soni kutenda ndamo syakusakala. Yeleyi mpaka yitendekasye kuti tudandawuleje, kupela soni kusaka kuliwulaga.

Atamose kuti kulagasika nganisyo nganikuŵa kumkwayiye jwalijose mwakulandana, nambope mpaka kutandikasye yilwele yejinji. Kulagasika nganisyoku, mpaka kukwaye palipose m’chilu chetu.

ANA KULAGASIKA NGANISYO MPAKA KUTUKWAYE CHAMTULI M’CHILU CHETU?

Mitasi jakutumisya utenga m’chilu.

Mitasi ja m’chilu mwetu jikusakoposya mesi gakolanjidwa kuti adilonolini (adrenaline) nambosoni kotiso (cortisol). Mesiga gakusatendekasya kuti mtima wetu ugundeje mnopesoni miyasi jiwutucheje mnope. Gakusatendekasyasoni kuti suga jwajukusasimanikwa m’miyasi jukwele mnope. Yosopeyi yikusatutendekasya kuti tutendejepo kandu mwachitema patuyiweni yakogoya. Kulagasika nganisyo mnope kukusatendekasya kuti,

tupye mtima, tudandawuleje, tupikaneje kupweteka mtwe soni tusoŵeje lugono

Minowu ja m’chilu.

Minowu jetu jikusatutendekasya kuti tukoleje woga ni chakulinga chakuti tukawulala. Kulagasika nganisyo mnope kukusatendekasya kuti,

tupikaneje kunyenya soni kasanya chilu, mtwe waching’alang’ala, soni minowu jikusataŵika

Kajende ka mpweya m’chilu.

Tukusapumula mwachitema kuti mpweya wambone ujinjile m’chilu mwetu. Kulagasika nganisyo mnope kukusatendekasya kuti,

tupumuleje mwangalechesya soni mwapanandipanandi. Nambosoni tukusatenda woga

Kajende ka miyasi m’chilu.

Mtima wetu pawukugunda mnope, ukusalajililaga kuti utumisye miyasi m’chilu chetu chosope. Yeleyi yikusatendekasya kuti mitasi jifufumeje soni jipweje. Yakuyichisya yakwe miyasi jikusajendaga mwakulajilila kwa jikusosechela kwawula mpela m’minowu. Kulagasika nganisyo mnope kukusatendekasya kuti,

ulwale ulwele wakuwutuka miyasi, wa mtima soni wakuwa yiŵalo

Yindu yayikusakoposya tumesi m’chilu.

M’chilu mwetu mwana yindu yine yayikusakoposya tumesi (mahomoni). Twine mwa tumesitu, tukusakolanjidwa kuti adilonolini (drenaline) soni kotiso (cortisol). Tumesitu tukusakamuchisya kuti mundu atendepo kandu pakulagasika nganisyo. Litoga kapena kuti chiwindi chikusajonjechesya suga jwakusasimanikwa m’miyasi kuti mundu akole machili. Kulagasika nganisyo mnope kukusatendekasya kuti,

tulwale ulwele wa suga, chiteteyo cha m’chilu chinandipe, tulwaleje yilwele yakulekanganalekangana, kawoneche ka mundu kakusachenga nambosoni ukusajimbalaga mnope

Kajende ka yakulya m’chilu.

Yindu yayikusatendekasya yakulya m’chilu mwetu kuti yigayicheje, ngayikusakamula masengo chenene. Kulagasika nganisyo mnope kukusatendekasya kuti,

mselu, kutapika, kuwugula m’matumbo, kululilwa kapena kuti yakulya yangagayikaga m’chilu

Yiŵalo yakusisika.

Kulagasika nganisyo mpaka kutendekasye kuti tukakolaga chilakolako chakumkumbila jwamkongwe kapena jwamlume. Kulagasika nganisyo mnope kukusatendekasya kuti,

jwamlume akamkumbilaga jwamkongwe, soni masiku gakusawuwonela mwesi achakongwe gangatamilichikaga