Sự sợ hãi—Bạn hay thù?

“Tôi nghĩ đến cách tôi muốn chết. Tôi không muốn bị bắn, nhưng nếu bị vậy thì tôi muốn bị bắn trúng đầu ngay đây, để tôi chết tức khắc”.

MỘT PHÓNG VIÊN của tờ Los Angeles Times đã nghe một cô gái 14 tuổi nói vậy. Ông phỏng vấn một số học sinh về những vụ giết người gần đây—thanh thiếu niên giết cả người lớn lẫn những người trẻ khác. Bài tường thuật này có tựa đề là: “Thế giới của sự sợ hãi”.

Bạn chắc hẳn biết rằng nhiều người đang sống trong một thế giới đầy sợ hãi. Sợ điều gì? Chúng ta thấy khó mà nêu ra đích thực một mối lo sợ nào. Hãy thử xem bạn có thể tìm trong khung kế đây những điều mà bạn bè hay nhiều người sống trong khu vực của bạn cảm thấy sợ. Khung này được trích từ tạp chí Newsweek số ra ngày 22-11-1993 cho thấy kết quả của cuộc thăm dò dư luận của “758 người trẻ trong lứa tuổi 10 đến 17, cùng với cha mẹ chúng”.

Nếu phỏng vấn những người trẻ này bây giờ, họ còn có thể kể thêm các mối sợ hãi khác, chẳng hạn như sợ động đất. Sau trận động đất tai hại ở Los Angeles vào tháng Giêng 1994, tạp chí Time báo cáo: “Những triệu chứng của bệnh phát sinh ra sau khi trải qua thời kỳ khủng hoảng tinh thần (post-traumatic stress disorder) là: những hình ảnh thoáng hiện trong trí, ác mộng và thái độ quá thận trọng không kiềm chế được cũng như tức giận vì không thể kiểm soát được đời sống mình.” Một thương gia đã quyết định rời khỏi nơi bị động đất, ông nói: “Sự tổn hại thì không thấm tháp vào đâu cả, sự kinh hoàng mới là đáng kể. Lên giường ngủ ở tầng dưới nhà mà vẫn phải mang giày. Không ngủ được gì cả. Mỗi đêm chỉ nằm chờ cho động đất xảy đến. Thật là một cực hình”.

“Một loạt tai biến khiến dân Nhật bối rối” là tựa đề của bài tường thuật từ Tokyo vào ngày 11-4-1995. Bài này nói: “Cuộc công kích bằng hơi độc... gây ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng đến tâm thần của dân Nhật, bởi vì nó thuộc một loạt các biến cố tạo thành cơ bản cho những mối lo nghĩ mới về tương lai... Người ta không còn cảm thấy an toàn ở ngoài đường phố mà trước kia nổi tiếng là an toàn cả ngày lẫn đêm”. Và không chỉ có những người già mới cảm thấy sợ hãi. “Giáo sư Ishikawa [thuộc Đại học Seijo] nói mối lo âu... đặc biệt trầm trọng trong giới trẻ, vì họ thường không có khái niệm rõ tương lai sẽ ra sao”.

Người ta có bằng chứng cho rằng “một vụ quá kinh hoàng có thể thay đổi những phản ứng hóa học của bộ óc khiến người ta nhạy cảm hơn khi tuyến thượng thận tiết ra chất adrenaline một cách đột ngột. Ảnh hưởng này có thể kéo dài cả mấy chục năm sau”. Các nhà khoa học đang cố gắng tìm hiểu cách thức bộ óc nhận diện một tình thế kinh hãi, tức là làm sao chúng ta cân nhắc các chi tiết và rồi phản ứng bằng cách sợ hãi. Giáo sư Joseph LeDoux viết: “Bằng cách khám phá đường dây thần kinh mà nhờ đó một tình trạng nào khiến một tạo vật cảm thấy sợ, chúng tôi hy vọng có thể giải thích được cách cấu tạo tổng hợp của loại ký ức này”.

Tuy nhiên, phần đông chúng ta không quan tâm nhiều đến những lý do hóa học hay thần kinh gây ra sự sợ hãi. Điều thiết thực là chúng ta quan tâm về giải đáp cho các câu hỏi như: Tại sao chúng ta sợ? Chúng ta nên phản ứng thế nào? Có loại sợ nào là tốt hay không?

Có lẽ bạn đồng ý rằng thỉnh thoảng sự lo sợ có thể giúp bạn. Thí dụ, hãy tưởng tượng trời sụp tối khi bạn về gần đến nhà. Cánh cửa bị hé mở, mặc dù bạn đã đóng chặt cửa khi rời nhà. Qua cửa sổ bạn thấy dường như có bóng người đang di động. Lập tức bạn thấy căng thẳng vì ý thức có điều gì không ổn. Có thể có một tên trộm hay là một kẻ đột nhập tay cầm dao đang ở bên trong.

Sự sợ hãi tự nhiên trong những trường hợp như thế có thể giúp bạn tránh bị vô tình rơi vào cảnh nguy hiểm. Sự sợ hãi cũng khiến bạn phải cẩn thận hay thúc đẩy bạn nhờ người khác giúp đỡ trước khi có thể gặp họa. Có nhiều thí dụ về điều này: một bảng báo hiệu có điện thế cao; tin tức từ rađiô cho biết giông tố đang ào ạt thổi đến khu bạn ở; tiếng máy xe kêu điếc tai lúc bạn đang lái trên con đường đông xe.

Trong nhiều trường hợp chúng ta có thể xem cảm giác sợ hãi như một người bạn. Nó có thể giúp chúng ta tự bảo vệ hay hành động khôn ngoan. Tuy nhiên bạn thừa biết rằng sự sợ hãi không ngừng hay sợ quá thì thật không phải là bạn. Cảm giác đó là kẻ thù. Nó có thể làm chúng ta bị khó thở, tim đập mạnh, yếu ớt, run rẩy, buồn nôn, và cảm giác xa lạ với cảnh vật xung quanh mình.

Có lẽ bạn sẽ thấy đặc biệt đáng chú ý là Kinh-thánh có ghi rõ rằng thời kỳ chúng ta được đánh dấu bởi những diễn biến hãi hùng trên đất và bởi sự sợ hãi tột bực. Tại sao lại như thế và điều này có ảnh hưởng thế nào đến cuộc sống và lối suy nghĩ của bạn? Cũng thế, tại sao chúng ta có thể nói rằng theo quan điểm Kinh-thánh, có một loại sợ hằng ngày đặc biệt giúp ích và hữu dụng cho chúng ta? Chúng ta hãy xem.

[Khung nơi trang 3]

Khi hỏi người lớn và trẻ em điều gì khiến họ và gia đình quan tâm nhiều nhất, họ nói họ sợ:

CON CÁI CHA MẸ

56% Tội ác hung bạo trong nhà 73%

53% Người lớn mất việc làm 60%

43% Không đủ tiền mua thực phẩm 47%

51% Không đủ tiền đi bác sĩ 61%

47% Không đủ tiền mướn chỗ ở 50%

38% Người nhà nghiện ma túy 57%

38% Gia đình tan rã 33%

Nguồn: Newsweek, số ra ngày 22-11-1993